Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Wybrane problemy bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego w rosyjskiej myśli filozoficzno-społecznej PDF Print Email
Bezpieczeństwo
Written by   
DATE_FORMAT_LC2

Podstawy współczesnej filozofii bezpieczeństwa

W 2007 roku Władimir Putin zawiesił udział Rosji w traktacie o ograniczeniu sił konwencjonalnych w Europie (CFE). Decyzja ta burzy europejski system zaufania ustanowiony 20 lat temu. W podpisanym dekrecie prezydent napisał, że Moskwa zdecydowała się na ten krok "w związku z wyjątkowymi okolicznościami godzącymi w bezpieczeństwo Federacji Rosyjskiej i wymagającymi niezwłocznej reakcji"2. Świat, w którym żyjemy i który współtworzymy znalazł się po 11 września 2001 r. po raz kolejny w punkcie zwrotnym, charakteryzującym się gruntownymi zmianami systemowymi, w tym szeroko pojętego bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego. Analiza najnowszych realiów politycznych, społecznych, ekonomicznych, militarnych i innych, związanych m.in. z brakiem porozumienia na linii UE - Rosja3, wskazuje, że powodują one, z jednej strony, wzrost poczucia takiego bezpieczeństwa, z drugiej jednak - podobnie jak w wielu wcześniejszych momentach przełomowych historii - narastanie poczucia braku stabilizacji, pojawianie się nowych źródeł zagrożeń i napięć w Europie4.

Sytuacja ta, zdaniem wielu uczonych i filozofów, rodzi nowe problemy teoretyczne i praktyczne, które wymagają wszechstronnych badań naukowych5. Chodzi tu zarówno o fundamentalne kwestie o charakterze filozoficznym (perspektywy rozwojowe świata, czynniki determinujące uznanie i poszanowanie najwyższych wartości humanistycznych - życia i zdrowia ludzi, ich szczęścia i pomyślności, wolności i demokracji, prawdy i sprawiedliwości, godności człowieka i jego bezpieczeństwa) i o zagadnienia bezpieczeństwa naszego kontynentu, roli UE w dziele umacniania pokoju i demokracji, ładu społecznego, ekonomicznego, politycznego i moralnego w regionie i świecie6. Mówiąc konkretnie, trzeba dziś poszukiwać odpowiedzi na najważniejsze pytania współczesności:

  • jakie są najważniejsze cele naszej działalności poznawczej i co uczynić, by pozwoliła ona lepiej zrozumieć świat oraz wskazać drogi i środki jego doskonalenia, wolne zarówno od taniego optymizmu, jak i skrajnego katastrofizmu?
  • jakie są niezbędne działania, siły i środki, gwarantujące nasze bezpieczeństwo indywidualne i zbiorowe, narodu i państwa w nowych warunkach historycznych i ustrojowych w okresie budowania demokracji?
  • jak w świetle naukowych badań i studiów (dyscyplinarnych, inter i multidyscyplinarnych) ocenić możemy istniejące zagrożenia polityczno-militarne i prognozować dalszy rozwój sytuacji na naszym globie i w naszym regionie?
  • jakie są polityczno-prawne i instytucjonalne determinanty i gwarancje naszego, ludzkiego bezpieczeństwa, zwłaszcza na obszarze Europy?
  • jakie są - globalne i regionalne - gwarancje naszego bezpieczeństwa ekonomicznego, społecznego, moralnego i kulturowego?
  • jak, wreszcie, zagwarantować mamy poszanowanie praw natury i wyzyskanie posiadanej wiedzy oraz osiągnięć naukowo-technicznych dla zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego wszystkim ludziom na Ziemi?

Odpowiedzi na te fundamentalne pytania, formułowane przez przedstawicieli rożnych dyscyplin naukowych, przyczynić się mogą dobudowania holistycznej wizji świata (obejmującej aspekty społeczne, ekonomiczne, polityczne, ekologiczne, moralne, militarne i inne), w tym zawartej w tytule publikacji "filozofii bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego". Wprowadzając to pojęcie zdajemy sobie sprawę, iż filozofia ta, jak dotąd, nie jest czymś skodyfikowanym, uhierarchizowanym, zdefiniowanym; że znajduje się in statu nascendi, jest propozycją organizującą i ukierunkowującą oraz uogólniającą intelektualne dociekania nad fundamentalnymi problemami człowieka i społeczeństwa, przyrody i całego świata na przełomie XX i XXI wieku7.

W czasie poszukiwań odpowiedzi na powyższe pytania i tworzenie podstaw "filozofii bezpieczeństwa" konieczne jest odwołanie się do dorobku przeszłości, gdyż wartości uniwersalne i ogólnoludzkie mogą być pomocne przy rozwiązywaniu złożonych problemów współczesności.

Anatomia wojny i pokoju

Dociekania nad genezą, istotą, charakterem i znaczeniem wojen i pokoju w życiu jednostek, społeczeństw oraz państw swoimi początkami sięgają zarania myśli ludzkiej8. Przez całe wieki usiłowano zrozumieć i wyjaśnić te złożone zjawiska, poszukując zarazem dróg i sposobów wiodących do zapewnienia ludziom bezpiecznego i dostatniego życia. Historyczna analiza upoważnia do stwierdzenia, iż treść i charakter poglądów zmieniał się w miarę rozwoju stosunków społecznych, politycznych i ekonomicznych oraz postępu naukowego i technicznego. O ile we wczesnych etapach rozwoju ludzkości dociekania na ten temat zawarte były głównie w legendach, wierzeniach religijnych i poematach, o tyle w wiekach późniejszych pojawiły się rozbudowane traktaty, które w kategoriach literackich, prawnych i teologicznych, antropologicznych, filozoficznych i innych usiłowały odzwierciedlić i wyjaśnić fenomeny wojny i pokoju, istotę i treść bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego.

Przeprowadzone przez wielu uczonych badania wykazały, że tworzone w różnym czasie koncepcje polemologiczne i irenologiczne (z gr. polemos- wojna, bój, walka; eirene - pokój, spokój), ściśle związane były z konkretnymi warunkami historycznymi co nie przekreśla zawartych w nich wartości panhistorycznych, ogólnoludzkich, a także z określonymi założeniami filozoficznymi, ze światopoglądem myślicieli i stosowanymi przez nich zasadami metodologicznymi9. Koncepcje te - o czym świadczą m.in. dzieła tak znanych myślicieli, jak Platon, Arystoteles, św. Augustyn, G.W. Hegel czy B. Russell - zawarte były najczęściej w pracach traktujących o ogólnych kwestiach filozoficzno-społecznych, stanowiły integralną część ogólniejszych dociekań nad historycznie kształtującymi się typami społeczeństw, państw, kultur i cywilizacji. Prawidłowość tę zdają się potwierdzać również analizy myśli polemologicznej i irenologicznej starożytnej Grecji i Rzymu.

Analiza materiałów źródłowych i istniejących już opracowań naukowych pozwala przyjąć, iż pierwsze refleksje nad anatomią, etiologią i funkcjami społecznymi wojen i pokoju zrodziły się w najstarszych kulturach i cywilizacjach orientalnych, zaś w gruncie europejskim wyraźne wątki takich rozważań znaleźć możemy w formie epickiej w Iliadzie (i częściowo w Odysei) Homera (VIII w. p.n.e.), zawierającej apologię indywidualnego etosu walki. Wypada zgodzić się z tymi autorami, którzy sądzą, iż "Nie jest to (...) jeszcze socjalizacja wojen w sensie uznania ich za integralny element i sposób życia ówczesnego społeczeństwa, lecz początek procesu moralnej afirmacji indywidualnego etosu żołnierskiego - etosu męstwa, odwagi, siły, sprawności, bohaterstwa, sławy, czci i honoru, a więc cnót dochodzących do głosu w zmaganiach wojennych"10. Ale jeśli nawet u samego Homera nie znajdujemy wyraźnej obrony wojny jako sposobu rozstrzygania sporów między ludźmi, to jednak sam fakt, iż bez niej nie można osiągnąć wymienionych wyżej wartości (cnót) może prowadzić do zaakceptowania jej pod względem etycznym, do etyzacji zjawiska.

Nowa sytuacja historyczna Europy

Filozofia antyczna usiłowała zrozumieć i wyjaśnić złożone zjawiska poszukując zarazem dróg wiodących do zapewnienia bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego11. Problemy te były również aktualne w okresie późniejszym - Renesansu i w wieku XVII - a ówcześni myśliciele nie tylko kontynuowali ale i twórczo rozwijali wcześniejsze koncepcje. Wątki polemologiczne i frenologiczne zawarte były najczęściej w pracach traktujących o ogólnych kwestiach filozoficznych i społecznych, stanowiły integralną część dociekań nad historycznie kształtującymi się typami społeczeństw, państw, kultur i cywilizacji. Analiza potwierdza również, że dociekania nad problemami wojny i pokoju związane były z konkretnymi warunkami historycznymi panującymi od XV do XVII w.12 Nie przekreśla to jednak zawartych w nich wartości panhistorycznych, ogólnoludzkich, wydobycie których stanowi zasadniczy cel naszych poszukiwań. Otóż już w drugiej połowie wieku XV, a następnie w wiekach XVI i XVII w Europie dokonały się wielkie przemiany i przewroty tak w życiu gospodarczym, społecznym i politycznym, jak i umysłowym, artystycznym, kulturalnym, a nawet religijnym13, przygotowujące grunt dla późniejszych struktur kapitalistycznych. Mimo początkowo ograniczonego zasięgu, te nowe tendencje były na tyle silne, by "wzbudzić uogólniającą refleksję", tworzącą podstawy dla myśli społecznej, wykraczającej nie tylko poza "teocentryczny światopogląd wieków średnich"14, ale i poza okres Renesansu, którego idee zostały wykorzystane w wiekach późniejszych.

Przemiany te wywarły również istotny wpływ na kształt i charakter filozofii, na przedmiot jej zainteresowań, o którym coraz bardziej "decyduje wzrost potrzeb społeczno-gospodarczych i związanego z nimi rozwoju wiedzy i nauki o świecie i człowieku, jego życiu i działalności"15. W tej nowej sytuacji historycznej przed filozofią stanęły ważne zadania odkrywania prawidłowości rozwoju całej rzeczywistości przyrodniczej i społecznej, ułatwiania człowiekowi racjonalnej oceny świata i siebie samego, przekonania go o możliwości ich doskonalenia. W okresie Odrodzenia potrzebna była wiedza, "która z życia wyrasta i życiu służy (...), wiedza mająca znaczenie praktyczne i mogąca ulepszać życie..." 16, eliminować z niego zjawiska negatywne, zagrażające poczuciu bezpieczeństwa, utrudniające wszechstronny rozwój człowieka.

Ukazując pozytywne strony Odrodzenia i wieku XVII nie można zapominać o tym, iż odrzucaniu wcześniejszych form ustrojowych towarzyszyły często takie zjawiska, jak właśnie "poczucie braku stabilizacji, słabości więzów międzyludzkich, zmienności wszystkiego prócz ludzkich namiętności"17 , a także występujące nadal coraz bardziej niszczycielskie walki i wojny. Przezwyciężenie tych wszystkich zagrożeń było jednym z celów całej filozofii renesansowej, zwłaszcza zaś jej nurtu humanistycznego, postulującego zbudowanie "nowego społeczeństwa" i poszukującego teoretycznych podstaw dla realizacji tego niełatwego zadania. Idee te znajdą swój wyraz w poglądach wielu myślicieli we Włoszech, Francji, Niderlandach, Niemczech, Anglii i Polsce. Do owych filozofów należeli m.in.: Mikołaj Machiavelli (1469-1527), Tomasz Morus (1478-1535), Jean Bodin (1530-1596), Jan Althaus (1557-1638), Franciszek Bacon (1561-1626), Tomasz Campanella (1568-1639), Hugo Grocjusz (1583-1645), Stanisław Orzechowski (1513-1566), Łukasz Górnicki (1527-1603), Andrzej Frycz Modrzewski (1503-1572). Wszyscy oni, niezależnie od dzielących ich różnic światopoglądowych, metodologicznych, politycznych i klasowych usiłowali nie tylko stworzyć teoretyczne podstawy dla nowych stosunków społecznych, państwowych i międzynarodowych, ale aktywnie uczestniczyli w realizacji planów, co tym bardziej podnosi ich rangę w dziejach myśli humanistycznej i praktyki społecznej. I nawet jeśli dziś, z perspektywy wielu wieków, nie wszystkie ich idee posiadają walor aktualności, to jednak zapoznanie się z nimi nie tylko pogłębia i poszerza naszą wiedzę o ważnych zjawiskach społeczno-historycznych (w tym o wojnie i pokoju), ale również podnosi naszą kulturę filozoficzną i polityczną, pozwala lepiej orientować się w złożonej rzeczywistości przełomu XX i XXI wieku.

Uniwersalność myśli rosyjskiego Oświecenia

Wiele wartościowych elementów zawartych w starożytnych, średniowiecznych i renesansowych koncepcjach filozoficznych dotyczących wojny, bezpieczeństwa i pokoju zostało zrecypowanych i rozwiniętych w XVIII, nazwanym słusznie wiekiem Oświecenia18, w dziełach angielskich, francuskich, niemieckich, polskich19 i rosyjskich20. Oświecenie, zdaniem wielu historyków, stanowiło okres niezwykle w dziejach myśli filozoficznej i społecznej, epokę racjonalizmu do uczynienia życia człowieka lżejszym i szczęśliwszym, od wielu trosk, wojen i innych zjawisk hamujących postęp Za pomocą wspartego o doświadczenie rozumu chciano poznać świat, odkryć istotę i źródła ładu panującego w przyrodzie i społeczeństwie ludzkim, w sferze produkcji, moralności, prawa, polityki, po to, by uczynić człowieka w pełni "dojrzałym", wolnym, kształtującym siebie i swoje otoczenie. W dziedzinie polityki filozofowie oświeceniowi krytycznie odnosili się do istniejących stosunków społecznych, głosili (często radykalne) hasła przyczyniając się do tego, że wiek XVIII zakończył się wielką rewolucją, usiłującą wprowadzić nowy ład społeczny. Mimo tego, że "ten nowy ład pozostaje w myśli oświeceniowej w najwyższym stopniu nieokreślony w swych społecznych i politycznych realiach"21, to jednak na zasługuje już sama idea, że ma on być "rozumny i zgodny z naturą, że ma gwarantować szczęście jednostki oraz harmonię interesów indywidualnych i zbiorowych, że człowiek ma w nim być wolny"22.

Idea ta jest już widoczna w pracach znanego filozofa holenderskiego Barucha Spinozy (1632-1677), w podejmowanych przezeń próbach wypracowania "pozytywnej filozofii racjonalistycznej", przepojonej wiarą w nieograniczone możliwości poznawcze człowieka, opartej na zasadach nauki i niezależnej etyki. Podobnie jak Hobbes był on przekonany, że "z natury" człowiekowi wolno czynić wszystko, co uważa dla siebie za pożyteczne, ale że dla zagwarantowania harmonii społecznej, przeciwstawienia się negatywnym skutkom tak pojętej "wolności" ludzie muszą rezygnować przynajmniej z części przysługującego im prawa, tworząc państwo, którego głównym zadaniem jest zachowanie porządku, niezbędnego warunku bezpieczeństwa jednostki i społeczeństwa. Dodajmy, iż zdaniem tego myśliciela zadanie to może najlepiej zrealizować państwo zbudowane na "zasadach demokratycznych". Ten i wiele innych przykładów świadczą o tym, iż problemy wojny i pokoju filozofowie oświeceniowi rozpatrywali w szerokim kontekście dążeń do wolności, równości i sprawiedliwości tak w stosunkach między ludźmi, jak i między narodami i państwami.

Większość rosyjskich autorów prac omawiających filozoficzne problemy wojny, pokoju i bezpieczeństwa ludzi koncentruje się przede wszystkim na myśli zachodniej, zapominając, że w myśli rosyjskiej znaleźć można wiele elementów oryginalnych, wzbogacających naszą wiedzę o samych zjawiskach wojny i pokoju i ich wpływie na szeroko rozumiane bezpieczeństwo ludzi (personalne i strukturalne), a także liczne wypowiedzi dotyczące stosunków polsko-rosyjskich, znajomość których może być pomocna dla zrozumienia ich historii i aktualnego kształtu23. Analiza twórczości oświeceniowych myślicieli rosyjskich pozwala na wyróżnienie w niej trzech wyraźnie zarysowanych wątków o charakterze filozoficznym:

  1. to rozważania teoretyczne o społecznej ontologii wojny i pokoju (geneza, istota i funkcje wojen i pokoju itp.);
  2. to poglądy z dziedziny aksjologii (charakter wojny i pokoju i ocena ich roli w życiu jednostek i społeczeństw, potępienie wojen niesprawiedliwych i warunkowa akceptacja wojen sprawiedliwych połączona z aprobatą pokoju jako ideału i "najwyższego dobra");
  3. elementy prakseologiczne (czyli rozważania na temat sposobów i dróg zapobiegania wojnom niesprawiedliwym oraz budowania pokoju).

Jednym z podstawowych problemów rosyjskiej myśli oświeceniowej analizowanego okresu były kwestie źródeł wojny oraz jej istoty, od których poznania uzależniano wyjaśnienie problemu "nieuchronności" konfliktów zbrojnych oraz możliwości zapobiegania im, a w dalszej perspektywie nawet pełnej ich eliminacji z życia ludzi. Problemy te podjął już jeden z pierwszych pisarzy rosyjskiego Oświecenia Siemion J. Deśnicki. W swoich rozważaniach nad genezą państwa w sposób zdecydowany odrzucił teorie mówiące o "naturalnym prawie" państwa dla naruszania pokoju i wypowiadania wojny "za wszelką cenę"24, choć sam nie potrafił jeszcze w sposób pełny odkryć jej rzeczywistych źródeł. Podobne stanowisko zajmował Aleksander N. Radiszczew (1749-1802), rosyjski pisarz i filozof, główny przedstawiciel rosyjskiego Oświecenia. Był wprawdzie zwolennikiem teorii prawnonaturalnych, ale w wielu swoich pracach (zwłaszcza w Podróży z Petersburga do Moskwy) odrzucał jednak te twierdzenia, które usprawiedliwiały wojny jako "zjawiska naturalne" i potępiał panujący w Rosji system poddańczoabsolutystyczny, sankcjonujący podziały społeczne i wojny między państwami25. Inny przedstawiciel Oświecenia Jaków P. Kozielski, źródeł wojen poszukiwał w niedoskonałości moralnej społeczeństw i narodów, w samolubstwie władców i dążeniu do sławy, w zawiści i chęci wzbogacenia się kosztem innych narodów, wskutek czego "wojna stała się koniecznym i niemal prawidłowym stanem"26. Zajmował jednak aktywistyczne stanowisko, przeciwstawiając się koncepcjom fatalistycznym głoszącym, że wojny są zjawiskiem nieuchronnym. Sam twierdził, że nie są one wieczne i można będzie im zapobiegać przez wdrożenie w życie ludzi "zasad umiarkowania" i pokoju.


Zło konieczne a dobro ogółu

Poglądy wymienionych myślicieli zostały rozwinięte w dziełach Wasilija F. Malinowskiego (1765-1814), który w wielu swoich pracach, a zwłaszcza w książce Rozważania o pokoju i wojnie (1803 r.) nie ograniczył się do powtórzenia wcześniejszych myśli, ale podjął próbę analizy złożonej natury polityki i jej związków z wojną i pokojem. I choć nadal jeszcze źródeł konfliktów zbrojnych doszukiwał się w ciemnocie, ignorancji, zabobonach, ambicjach władców itp., to równocześnie wielką rolę przypisywał polityce, która posługuje się armiami dającymi poczucie siły, zachęca do rozstrzygania sporów między państwami "ogniem i mieczem", wywołuje wojny przynoszące jedynie nieszczęścia narodom. Na wielu przykładach historycznych udowodnił, że egoistyczna polityka państwa i rządów, oparta na przemocy, wiedzie do wyniszczenia gospodarki, upadku kultury i handlu obydwu wojujących stron. Świadczą o tym dobitnie, jego zdaniem, wojny prowadzone w przeszłości przez Egipt, Grecję, Rzym, Kartaginę i inne państwa, które w swoim czasie osiągnęły wysoki poziom rozwoju, jednakże w wyniku toczonych wojen doprowadziły się do upadku gospodarczego i politycznego27. Malinowski rozpatrując wojny jako zjawiska społeczne chciał udowodnić, że nie są one wcale czymś nieuchronnym, wiecznym, a w historii istniały okresy, w których ludzkość ich nie znała. Wojny powstały dopiero wtedy, gdy nastąpiła demoralizacja obyczajów, pogoń za bogactwem, kiedy zapanowało "prawo siły". Dlatego należy potępić wszelkie teorie traktujące wojny w kategoriach ponadczasowych i przekonać ludzi, że w przyszłości można będzie nie tylko ograniczać niszczycielskie skutki i zasięg walk, ale również im zapobiegać.

W poglądach rosyjskich oświeceniowców obok wymienionych już problemów teoretycznych istotne miejsce zajmowała aksjologia wojny i pokoju. Zrozumienie przyczyn i istoty wojny traktowali oni jako warunek konieczny dla określenia jej charakteru i stosunku do niej, a także dla uzyskania pokoju jako dobra społecznego (byli oni bliscy metodologicznie współczesnym badaniom polemologicznym). Rosyjscy filozofowie często zwracali uwagę na potrzebę łącznego, a nie rozdzielnego ujmowania problemów wojny i pokoju. W odróżnieniu od potępiających wszelkie wojny "pacyfistów" wzorem myślicieli epok wcześniejszych, dokonywali ich podziału na niesprawiedliwe i sprawiedliwe, zwalczając te pierwsze i usprawiedliwiając (jako "zło konieczne" w określonych warunkach historycznych) te drugie. Zło konieczne, albowiem jeśli nawet usprawiedliwiali przemoc, to tylko jako "środek" niezbędny dla zmiany istniejących niesprawiedliwych stosunków społecznych i zbudowania nowego świata, wolnego od wyzysku, ucisku i konfliktów zbrojnych.

Już S.J. Deśnicki dostrzegł istotne różnice między poszczególnymi wojnami i wypowiedział się przeciw przemocy stosowanej "w niesprawiedliwych celach". Wojny niesprawiedliwe, zaborcze, prowadzone w imię próżności, zaboru obcych terytoriów i grabieży (co miało szczególną wymowę w warunkach ówczesnej Rosji) potępiał też zdecydowanie A.N. Radiszczew. Makiawelizm w polityce, dążenie do osiągnięcia celów przez działania niezgodne z zasadami moralności i prawa potępiał również J.P. Kozielski. Dzielił wojny na niesprawiedliwe i sprawiedliwe, zaczepne i obronne potępiając te pierwsze i afirmując te drugie jako środki wyrażające "prawo uciskanych" do walki przeciwko "swoim ciemiężycielom". Podobne stanowisko zajmował W.F. Malinowski, który negatywnie odnosił się do wojen niesprawiedliwych, ale równocześnie uzasadniał pogląd, że "przemoc daje prawo do obrony"28 a "wojny obronne" są wojnami sprawiedliwymi. Swój sprzeciw wobec wojen i przemocy filozofowie rosyjscy motywowali jednak nie tylko względami moralnymi i politycznymi, ale także ekonomicznymi. Na wielu przykładach historycznych S.J. Deśnicki udowadniał, że państwo oparte na przemocy jest krótkotrwałe, przejściowe i dlatego nie może zrealizować swojego podstawowego zadania, jakim jest zapewnienie "dobra ogólnego". Stanowisko to podzielali A.N. Radiszczew, J. P. Kozielski i W.F. Malinowski. Analiza ich dorobku w dziedzinie filozoficznych problemów wojny i pokoju pozwala zasadnie stwierdzić, iż to nie wojna, lecz pokój będący "źródłem rozkwitu" pomyślności, bezpieczeństwa i suwerenności narodów był dla nich ideałem.

Wiele wypowiedzi potwierdzających tę tezę znaleźć możemy w pracach znanego rosyjskiego przyrodnika, filozofa i poety, autora licznych prac, Michaiła W. Łomonosowa (1711-1765). Pisał on m.in.: "Pomyślność, sława i kwitnący stan państw z trzech źródeł się wywodzą. Pierwsze - to pokój wewnętrzny, bezpieczeństwo i zadowolenie poddanych; drugie - to zwycięskie działania przeciw nieprzyjacielowi zakończone zawarciem korzystnego i chlubnego pokoju; trzecie - to wzajemna wymiana nadwyżek między narodami za pośrednictwem kupiectwa"29. Na korzyści jakie przynosi pokój, zwracali też uwagę inni wymienieni myśliciele rosyjscy: S.J. Deśnicki, wzywając "lud" do jego obrony, J.P. Kozielski, wskazując na konieczność podporządkowania polityki państwa działaniom na rzecz dobrobytu narodu, W.F. Malinowski, przeciwstawiając się fatalistycznym koncepcjom społecznym, nawołując ludzkość do walki o pokój między narodami i pokojową politykę państw i rządów.

Wszyscy oni reprezentowali pogląd, iż możliwe jest nie tylko zapobieganie wojnom, ale i w przyszłości całkowitego wyeliminowania ich z życia społeczeństw. Konstatacja ta wynikająca z rozważań ontologicznych, legła u podstaw koncepcji dotyczących dróg, sposobów i środków do osiągnięcia tego szlachetnego celu i budowania pokoju. Jedni, (M.W. Łomonosow) drogę tę widzieli w "oświeceniu ludu", w reformie stosunków społecznych "od góry", tj. przeprowadzonej przez światłych władców; inni (J.P. Kozielski) w doskonaleniu moralnym ludzi; jeszcze inni (A.N. Radiszczew) w "przemocy rewolucyjnej", jeśli zawiodą wszystkie "środki pokojowe". Jednakże najbardziej skonkretyzowaną ówczesną rosyjska koncepcję sformułował W.F. Malinowski. Dostrzegał wspomniane już ścisłe związki między polityką, wojną i pokojem i poddając je analizie doszedł do wniosku, że to właśnie za pomocą polityki można ograniczyć okrucieństwo wojen, a nawet im zapobiec, jeśli tylko spełnione zostaną określone warunki (przypominające nieco Kaniowskie "artykuły" wiecznego pokoju). Do warunków tych zalicza:

  1. przestrzeganie zasady nieingerencji w wewnętrzne sprawy innych państw (postulat szczególnie istotny w aspekcie ówczesnych stosunków rosyjsko-polskich);
  2. ustanowienie powszechnych praw o zasięgu międzynarodowym;
  3. utworzenie sojuszu wszystkich państw i powołanie "Rady Powszechnej" czuwającej nad przestrzeganiem owych międzynarodowych praw i bezpieczeństwem narodów;
  4. ograniczenie terytorialnego zasięgu wojny (jeśli już wybuchła), niedopuszczenie do jej rozprzestrzeniania się na nowe obszary Ziemi;
  5. ustanowienie kontroli nad zbrojeniami i liczebnością wojsk30.

Filozofia czynu dekabrystów

Poglądy wymienionych myślicieli rosyjskich wywarły istotny wpływ na twórczość i postawy "dekabrystów"31 i "rewolucyjnych demokratów" pierwszej połowy XIX wieku. Jeden z głównych ich przedstawicieli, Aleksander I. P. Hercen (l812-1870 - pisarz i filozof (głosił m.in. tzw. "filozofię czynu") znany był ze swego poparcia dla powstania styczniowego w Polsce. Podobnie jak Malinowski dostrzegał związki łączące wojnę i pokój z polityką i ekonomiką, zdeterminowanie przemocy zbrojnej przez charakter ustroju społecznego. Analiza historii państw europejskich doprowadziła go do wniosku, iż cechowała ją nieustanna walka między barbarzyńcami a Rzymem, między papieżami a cesarzami, między zwycięzcami a zwyciężonymi, między feudałami a ludem, królami a feudałami, między królami a gminami i ludem"32, dążenie do zysków oraz przywłaszczenia cudzej własności, powodujące ujarzmianie jednych narodów przez inne, cierpienia i straty. Hercen dostrzegając źródła wojen w niesprawiedliwych ustrojach społecznych potępiał stosunki oparte "na panowaniu i przemocy" i powodowane przez nie niesprawiedliwe wojny. W trosce o przyszłość ludzkości przestrzegał przed siłami destrukcji, które mogą zniszczyć wszystko, co wypracowano w całej dotychczasowej historii. Swój sprzeciw wobec niesprawiedliwości uzasadniał nie tylko względami moralnymi, ale również ekonomicznymi twierdząc, iż wojny rozpętywane przez siły panujące nie dadzą się pogodzić z postępem, rozwojem gospodarki i kultury. Dlatego postulował przekształcenie wojen rozpętywanych przez warstwy rządzące w "walkę niemajętnych z majętnymi"33, co wyróżnia go spośród filozofów.

Z poglądami tymi zgodne były idee głoszone przez Wissariona G. Bielińskiego (1811-1848), rosyjskiego myśliciela i czołowego przedstawiciela ruchu demokratycznego w latach czterdziestych. Pojmował on historię jako prawidłowy i złożony proces społeczny, który "składa się z wielu czynników: jest to zarazem historia wojen, układów, finansów, administracji, prawa, handlu, wynalazków, nauk, sztuki, literatury, obyczajów; ponieważ jednak wpływ polityczny stanowi główną formę życia społecznego i ponieważ walka wszystkich tych idei, stanowiących podstawę duchowego życia społeczeństwa, przejawiała się dotąd w wojnach, historia ludzkości winna być po większej części historią polityczną"34. Historia ta, to "ogólna rama" obejmująca wszystkie "strony" życia społeczeństw, a więc warunki obiektywne i czynniki subiektywne. Bieliński analizując owe "idee" stanowiące podstawę duchowego życia społeczeństwa bardzo mocno akcentował rolę potrzeb ludzkich, warunków materialnych, traktując je jako jeden z najważniejszych czynników rozwoju społecznego. Warunki te, o czym świadczą przykłady wojen występujących w dziejach Europy i świata, odgrywają też wielką rolę w tychże wojnach. Dlatego krytykował tych myślicieli, którzy nie dostrzegali bądź nie rozumieli związków wojen z polityką i ekonomiką, a także działania tych rządów, dla których "wojna lub pokój oznacza (...) tylko wzrost lub zmniejszenie funduszów - poza tym nie widzą nic"35.

Humanistyczna wizja dziejów

Szczególne miejsce w rozwoju koncepcji wojen i pokoju odegrały poglądy Nikołaja G. Czernyszewskiego (1828-1889), znanego pisarza i filozofa, autora licznych dzieł z filozofii, socjologii, ekonomii, etyki i estetyki, a także aktywnego działacza politycznego (popierał m.in. walkę narodu polskiego o wolność, o wyzwolenie się spod zaborów). Swoje rozważania filozoficzne wykorzystał on jako podstawę do analiz społecznych, w tym także do badania źródeł i przyczyn wojen oraz ich istoty. W poszukiwaniach tych jak wielu wcześniejszych myślicieli (zwłaszcza z epoki Oświecenia) zwracał uwagę na wielką rolę wiedzy i oświaty w przezwyciężaniu błędnych poglądów i wrogości. Ale równocześnie, podobnie jak Bieliński, dostrzegł związki wojen z polityką i innymi dziedzinami życia społecznego, które mogą generować konflikty zbrojne. Wykazał, na przykład, że "siły reakcyjne" uznawały i uznają wojnę za skuteczny środek polityki, umożliwiający im utrwalenie istniejących stosunków (ustroju), przedłużenie ich egzystencji przez odwrócenie uwagi narodu od wewnętrznych problemów i sprzeczności. N.G. Czernyszewski dołączył do tych myślicieli, którzy twierdzili, że wojny nie są czymś nieuchronnym, nieodwracalnym; można im będzie zapobiec po zmianie niesprawiedliwych stosunków społecznych i przejściu władzy politycznej "w ręce ludu".

Podobnie jak oświeceniowcy, tak i "rewolucyjni demokraci" XIX wieku wiele uwagi poświęcili kwestiom aksjologicznym, dotyczącym charakteru wojen i ich roli w życiu społeczeństw. Hercen wyrażając troskę o ochronę i zachowanie zdobyczy dotychczasowej cywilizacji i kultury potępiał nie tylko oparte na przemocy i sile ustroje, ale także będące ich produktem niesprawiedliwe wojny. Aprobował wszelkie niezbędne środki, które mogłyby w perspektywie doprowadzić do eliminacji wojen z życia ludzi. Tę humanistyczną wizję dziejów szczególnie mocno akcentował Bieliński pisząc: "Nadejdzie czas, gdy nikogo nie będzie się palić na stosie, nikomu nie będzie się ścinać głowy (...). Nie będzie bogatych, nie będzie biednych, carów i poddanych, będą ludzie"36. W jego nie pozbawionej elementów utopii filozofii ideałem było społeczeństwo wolne od wyzysku i ucisku, nierówności ekonomicznych i politycznych, w którym zapanuje prawda, sprawiedliwość i trwały demokratyczny pokój.

Ideał takiego przyszłego pokojowego społeczeństwa przenikał też całą twórczość Czernyszewskiego. Podkreślał on oceniając charakter i skutki społeczne wojen, że zależą one od tego, "o jaką wojnę chodzi, wszystko bowiem zależy od okoliczności, od czasu i miejsca"37. Potępiał prowadzone w imię "wybranych stanów" i hamujące rozwój społeczny, gospodarczy i kulturalny wojny niesprawiedliwe, uznawał i aprobował "wojny rewolucyjne", a także "obronne" toczone dla obrony granic, w celu odparcia agresji z zewnątrz, jak i walki (wyzwoleńcze) zmierzające do przywrócenia narodowej niepodległości. Ten drugi rodzaj wojen uznawał za wojny sprawiedliwe. Potępiał istniejące stosunki społeczne, nacjonalizm i szowinizm wskazując, że jeżeli interesy jednego narodu lub jednej warstwy społeczeństwa "wynosi" się nad interesy innych narodów i warstw, to wynikiem tego zawsze jest "klęska moralna i społeczna". Jak wiemy, uniknięcie tej klęski, ustanowienie sprawiedliwych stosunków społecznych i międzynarodowych "gwarantujących" pokój sam Czernyszewski i inni "rewolucyjni demokraci" wiązali z rewolucyjną właśnie (stąd ich nazwa) przebudową stosunków ekonomicznych i politycznych.

Podobnie jak to czynili rosyjscy oświeceniowcy, oni również wiele uwagi poświęcili poszukiwaniu dróg i sposobów zapobiegania wojnie i zachowania "demokratycznego" pokoju. Hercen potępiając ustrój oparty na przemocy i ukazując ograniczone możliwości tej ostatniej przeciwstawiał im ideę braterstwa ludów, której zasadą było równouprawnienie narodów i uznanie prawa każdego z nich do samodzielnego decydowania o swoim losie. Reguły te, jego zdaniem, zostaną jednak wcielone w życie dopiero po zbudowaniu nowego, demokratycznego społeczeństwa. Pogląd ten podzielał w pełni Bieliński pisząc, iż prawdziwy pokój i prawdziwie stosunki ludzkie między narodami zapanują w "społeczeństwie opartym na prawdzie i szlachetności"38, w którym znikną źródła przemocy i wojen, a wraz z nimi konflikty narodowe i społeczne. Przekonaniem o możliwości zbudowania takiego społeczeństwa przepojone były również poglądy Czernyszewskiego, który na pytanie: "Czyż można zatrzymać rozwój nowych rzeczy?" odpowiadał: "Nie, krzepną one z każdym dniem"39.

Katalog wartości panhistorycznych

Analiza rosyjskiej myśli filozoficznej i społecznej XVIII i pierwszej połowy XIX wieku pozwala stwierdzić, iż z jednej strony nie były jej obce prądy i idee oświeceniowe Europy Zachodniej, które filozofowie rosyjscy przyjmowali i rozwijali, z drugiej zaś, że była ona ściśle powiązana z warunkami ówczesnej Rosji, z próbami przezwyciężenia zacofania, poddaństwa i samowładztwa. W rozważaniach ówczesnych wielkich myślicieli wyróżnić można jednak wiele elementów (wartości) panhistorycznych, uniwersalnych, które na trwałe weszły do historii dociekań ludzkości poświęconych problemom wojny, pokoju, bezpieczeństwa, sprawiedliwości i szczęścia ludzi. Do wartości tych, można zaliczyć:

  1. metodę podejścia do badanych zjawisk wojny i pokoju, polegającą na ujmowaniu ich łącznie i w powiązaniu z innymi dziedzinami życia jednostek, społeczeństw i państw;
  2. mocno we współczesnych badaniach nad wojną i pokojem (w polemologii, irenologii, peace of research czy Friedensforschung) podkreślaną ideę, że głównym źródłem wojny jest niesprawiedliwość społeczna, brak poszanowania prawa w stosunkach międzynarodowych, nadmierne różnice w gospodarce, kulturze, poziomie życia itp.;
  3. historyczne, a zarazem konkretne podejście do analizowanych zagadnień, wyrażające się m.in. w bezwzględnym potępieniu wojen zaborczych, niesprawiedliwych i afirmacji wojen wyzwoleńczych, obronnych, sprawiedliwych - traktowanych jako zjawiska wymuszone, jako "zło konieczne", gdy zawiodą wszystkie inne środki;
  4. przeciwstawna koncepcjom fatalistycznym idea aktywizmu, zakładająca potrzebę czynnej, zorganizowanej, świadomej działalności zmierzającej do ustanowienia i ochrony trwałego, sprawiedliwego pokoju - traktowanego jako najwyższa wartość i "naturalny", zgodny z istotą człowieczeństwa stan w stosunkach międzynarodowych;
  5. tak ważna obecnie idea kontroli zbrojeń i liczebności wojsk - idea dyskutowana na wielu forach międzynarodowych i realizowana już w praktyce.

Wraz z analizowaną myślą filozoficzną Zachodu i Polski, z wymagającymi dalszych pogłębionych studiów stwierdzeniami przedstawicieli innych narodów Europy i świata, rosyjska myśl odegrać może pozytywną rolę w procesie racjonalizacji naszych działań zmierzających do świata pokoju, prawdy, wolności i sprawiedliwości w stosunkach międzynarodowych40. Przedstawione w wybrane koncepcje wojny, pokoju i bezpieczeństwa nie wyczerpują, co zrozumiałe, całego bogactwa liczącej około dwadzieścia siedem wieków europejskiej myśli polemologicznej i irenologicznej, składającej się na wspomnianą w tytule "filozofię bezpieczeństwa" personalnego i strukturalnego41. Nie ukazują one, na przykład, tych elementów, które w przekonaniu autora mają już raczej charakter i znaczenie historyczne, a także tych poglądów, które trudno byłoby zaliczyć do dominujących w filozofii i myśli społecznej Europy. Nadal aktualne wydają się zawarte w pracach wielu filozofów i uczonych twierdzenia mówiące o takich źródłach zagrożenia bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego, jak: naruszenie ładu (gospodarczego, politycznego, moralnego, prawnego) panującego w społeczeństwie i wewnętrznej harmonii człowieka, niezrozumienie i nieprzestrzeganie w życiu jednostek, narodów i państw zasad sprawiedliwości oraz norm moralnych i prawnych, kierowanie się w stosunkach między ludźmi bardziej emocjami niż nakazami rozumu, dążnością do zaspokojenia za wszelką cenę partykularnych interesów bez liczenia się z dobrem wspólnym. Wiele z tych zagrożeń nie zostało do końca wyeliminowanych i także dziś mogą one stanowić potencjalne źródło nowych konfliktów i wojen, rujnujących gospodarkę, kulturę i bezpieczeństwo ludzi42.


Podsumowanie

Jest też czymś charakterystycznym to, że tak wielu filozofów rosyjskich, wychodząc często z różnych przesłanek teoretycznych, metodologicznych i aksjologicznych, gwaranta wartości decydujących o naszym rozwoju i bezpieczeństwie szukało w państwie. Większość myślicieli opowiadała się za państwem "dobrze urządzonym", w którym władzę sprawować powinni ludzie najmądrzejsi najbardziej kompetentni i zarazem "cnotliwi", w którym obowiązuje przestrzeganie dobrych, zgodnych z zasadami sprawiedliwości praw, które sprzyja swobodnemu rozwojowi gospodarki i handlu, kultury i sztuki, chroni własność i wolność swoich obywateli43. Na uwagę w naszych dociekaniach nad bezpieczeństwem jednostek, narodów i państw zasługuje też często wysuwany postulat podmiotowego traktowania człowieka w szerszych układach społecznych, politycznych i gospodarczych i takiego samego traktowania państw w stosunkach międzynarodowych, w budowaniu systemów bezpieczeństwa zbiorowego.

W dziedzinie aksjologicznej szczególnie istotne uznać można te stanowiska, które zdecydowanie wyżej sytuują pokój niż wojnę, które tę drugą traktują jako środek "ostateczny", konieczny w wymuszonych warunkach, a w ostateczności, jako "środek do pokoju". Co więcej, w wielu analizowanych koncepcjach (explicite bądź implicite) dostrzec możemy nie tylko aprobatę "pokoju negatywnego" (rozumianego jako brak działań wojennych), ale także postulat tego, co dziś określamy mianem "pokoju pozytywnego", pojmowanego jako wzajemnie korzystna współpraca (ekonomiczna, polityczna, kulturalna) i współistnienie różnych państw, a która to współpraca przynieść może więcej korzyści, niż wyniszczające ludzkość waśnie i walki. Aktualne, choć nie pozbawione elementów kontrowersyjnych, wydają się rozważania na temat kryteriów i istoty wojen sprawiedliwych i niesprawiedliwych. Wypada zgodzić się z tymi filozofami, którzy opowiadali się jedynie za udziałem w wojnach "słusznych", sprawiedliwych, prowadzonych dla obrony niepodległości państwa, wolności i własności jego obywateli, potępiając zdecydowanie wszelkie wojny niesprawiedliwe.

W dzisiejszych rozważaniach nad bezpieczeństwem, a także wojną i pokojem nie można też pominąć wielu trafnych uwag na temat etyki walki zbrojnej, zasad moralnych i prawnych, które powinny obowiązywać w działaniach wojennych. Wydaje się, iż w czasach współczesnych nie mniej istotne są wskazania mówiące o kierowaniu się w działaniach szlachetnością, poczuciem umiaru, zasadami sprawiedliwości i humanizmu, przekonaniem o potrzebie poszanowania godności jeńców, zakazem torturowania ludzi itp. po to, by nie tworzyć nowych źródeł waśni i wojen44. W dziedzinie prakseologicznej istotne pozostają propozycje zmierzające do ustanowienia i zachowania pokoju oraz bezpieczeństwa przez przestrzeganie zasad sprawiedliwości i przepisów prawa w stosunkach między jednostkami, narodami i państwami, ukierunkowanie polityki państw na działania propokojowe, zapewniające szczęście i pomyślność obywateli, wychowanie "dla pokoju", wykorzystanie wszystkich "pokojowych" środków (mediacje, arbitraż, traktaty itp.) przed przystąpieniem do wojny, podmiotowe traktowanie człowieka, respektowanie jego niezbywalnych praw i wolności, w tym prawa do życia, które może być w pełnie zrealizowane jedynie w warunkach pokojowych45.


*Publikacja powstała w wyniku projektu naukowo-badawczego realizowanego w ramach stypendium Centrum Bezpieczeństwa Euro-atlantyckiego moskiewskiego Uniwersytetu Stosunków Międzynarodowych MGIMO pod kierunkiem Prof. M.Entina w lipcu 2007 r.

2W. Radziwinowicz, Rosja: Wy nam tarczę, my wam traktat, Gazeta Wyborcza z 16.07.2007.

3EU - Russia Summit - Samara, Russia, 17-18 May 2007, Joint Press Conference Statement, http://ec.europa.eu/external_relations/russia/intro/index.htm, 22.05.2007.

4R. Szafran, C.T. Szyjko, Zmiany w percepcji zagrożeń a ewolucja polityki bezpieczeństwa UE i Polski, Piotrkowskie Studia Międzynarodowe Nr 2/2007, rocznik naukowy Akademii Świętokrzyskiej filii w Piotrkowie Tryb., Piotrków Tryb. 2007, s. 96-120.

5R. Dworkin, Chrońmy prawa wierzących, Gazeta Wyborcza z 21.07.2007.

6C.T Szyjko, Interesy i sprzeczności globalizacji w perspektywie paradygmatu cywilizacyjnego, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomicznej Almamer, 1 (45) 2007, s.37-47.

7C.T. Szyjko, Papieskie refleksje o wspólnej Europie - na podstawie testamentu Jana Pawła II "Pamięć i tożsamość", [w:] Polskie myślenie o wspólnej Europie, Zeszyt Naukowy z okazji 3. rocznicy akcesji Polski do UE, Wyższa Szkoła Komunikowania i Mediów Społecznych im. Jerzego Giedroycia w Warszawie, s. 48-56, Warszawa 2007.

8J. D. Bernal, Świat bez. wojny. Warszawa 1960; G. Bouthoul, Traite de Polemologie, soclologies des guerres, methodes, doctrines et opinions sur la guerre, morphologies, Paris 1970.

9por.: C.T. Szyjko, Dzieje wybranych koncepcji polemologicznych i frenologicznych w starożytnej myśli filozoficzno-społecznej. Piotrkowskie Studia Historyczne, 2007.

10J. Borgosz, Drogi i bezdroża filozofii pokoju (od Homera do Jana Pawia II), Warszawa 1989, s. 12.

11Pojęcie tego bezpieczeństwa oraz jego współczesną treść omawiają m. in. autorzy pracy pt. Filozofia bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego. Materiały z konferencji naukowej (red. nauk. - R. Rosa, Wyd. AON, Warszawa 1993.

12Zarys dziejów filozofii w Polsce. Wieki XIII-XVIII, (red. - Ogonowski Z.), Warszawa 1989.

13Por. J. Legowicz, Zarys historii filozofii, Warszawa 1976, s. 263.

14J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, t. l. Warszawa 1983, s. 63.

15J. Legowicz, cyt. wyd., s. 263.

16W.Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 2, Warszawa 1968, s. 10.

17J. Szacki, cyt. wyd. s. 62. Por. E. Fromm, Ucieczka od wolności. Warszawa 1970, rozdz. 3.

18W.Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 2, Warszawa 1968, s. 108.

19Z. Kuderowicz, cyt. wyd., s. 57-90.

20R. Rosa, Dialektyka wojny i pokoju. Warszawa 1987, s. 28-41.

21J. Szacki, cyt. wyd., s. 97.

22Tamże.

23Por. W. Chytrowski, Tradycje wychowania dla pokoju w polskiej myśli filozoficzno-społecznej do XVIII wieku, [w.] Wychowanie dla pokoju. Materiały z sympozjum naukowego, Kraków 26-27.11.1985, Warszawa 1986 (red. nauk. B. Gawlina i R. Rosa), s. 172 i 173.

24Izbrannyje proizwiedienija russkich myslitieliej wtoroj połówmy XVIII w., t. l, Moskwa 1952, s. 202.

25A.N. Radiszczew, Izbrannyje filosofskije i obszczestwienno-politiczeskije proizwiedienija, Moskwa 1952, s. 88.

26Izbrannyje proizwiedienija..., cyt. wyd., s. 622.

27W.F. Malinowskij, Izrmnyje obswiestwienno-politiczeskije soczinenija, Moskwa 1958, s. 41-42

28W.F. Malinowskij, cyt. wyd., s. 91.

29M.W. Łomonosow, Izbrannyje filosofskije proizwiedienija, Moskwa 1950, s. 624.

30W.F. Malinowskij, cyt. wyd., s. 79-80.

31Dekabryści to rosyjscy rewolucjoniści szlacheccy pierwszego ćwierćwiecza XIX w. (Paweł Pestel, Kondratij Rylejew, Piotr Kachowski, Michaił Bestużew-Riumin i in.), którzy pod wpływem idei Wielkiej Rewolucji Francuskiej zorganizowali powstanie zbrojne przeciw caratowi.

32A.I. Giercen, Potmje izdanije soainienij i pisiem, t. l, Moskwa 1952, s. 87.

33A.I. Giercen, Sobranije socz.inienij, t. 5, Moskwa 1951, s. 216.

34W.G. Bieliński j, Połnoje izdanije socanienij, t. 12, Moskwa 1926, s. 465.

35W.G. Bielińskij, Izbrannyje filosofskije soczienija, t. 2, Moskwa 1948, s. 547.

36W.G. Bielinskij, Pisma, t. 2, Petersburg 1914, s. 262.

37M.G. Czernyszewski j, Polnoje sobranije soainienij, t. 2, Moskwa 1939, s. 187-188.

38W.G. Bielińskij, Pisma, cyt. wyd.. s. 246.

39Zob. Szestidiesiatyje gody (Sbornik), Moskwa 1940, s. 16.

40C.T. Szyjko, Zjednoczeni w różnorodności, Studia Prawnicze Ius et Praxis 02 [03]/07, Cywilizacja. Europa. Globalizacja; Wyższa Szkoła Informatyki, Zarządzania i Administracji, Warszawa 2007, s. 10-12.

41Filozofia bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego. Materiały z konferencji naukowej (pod red. R. Rosy), AON Warszawa 1993.

42więcej: C.T. Szyjko, Model zintegrowanego zarządzania granicą państwową RP w perspektywie wejścia do Schengenlandu, Materiały konferencyjne: Bezpieczeństwo osobiste obywatela w RP, Wyższa Szkoła Informatyki, Zarządzania i Administracji, Warszawa 2007, s. 180-196.

43C.T. Szyjko, Teoretycznoprawna analiza ewolucji stosowania zasad prawa międzynarodowego przez organy europejskie, Prawo europejskie w toku przemian, Zeszyt Problemowy ALMAMER, 2008.

44por.: C.T. Szyjko, Koncepcja bezpieczeństwa w nauczaniu Jana Pawła II, Studia Prawnicze Ius et Praxis 03 [04]/07, Bezpieczeństwo współczesnego świata w teorii i praktyce; Wyższa Szkoła Informatyki, Zarządzania i Administracji, Warszawa 2007, str. 63-70.

45por. C.T. Szyjko, Współczesny charakter tendencji humanizacji prawa międzynarodowego, Studia Prawnicze Ius et Praxis 01/06, Dylematy progresywnego rozwoju współczesnego prawa międzynarodowego; Wyższa Szkoła Informatyki, Zarządzania i Administracji, Warszawa 2006, s. 21-35.