Wybrane problemy bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego w rosyjskiej myśli filozoficzno-społecznej

Podstawy współczesnej filozofii bezpieczeństwa

W 2007 roku Władimir Putin zawiesił udział Rosji w traktacie o ograniczeniu sił konwencjonalnych w Europie (CFE). Decyzja ta burzy europejski system zaufania ustanowiony 20 lat temu. W podpisanym dekrecie prezydent napisał, że Moskwa zdecydowała się na ten krok "w związku z wyjątkowymi okolicznościami godzącymi w bezpieczeństwo Federacji Rosyjskiej i wymagającymi niezwłocznej reakcji"2. Świat, w którym żyjemy i który współtworzymy znalazł się po 11 września 2001 r. po raz kolejny w punkcie zwrotnym, charakteryzującym się gruntownymi zmianami systemowymi, w tym szeroko pojętego bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego. Analiza najnowszych realiów politycznych, społecznych, ekonomicznych, militarnych i innych, związanych m.in. z brakiem porozumienia na linii UE - Rosja3, wskazuje, że powodują one, z jednej strony, wzrost poczucia takiego bezpieczeństwa, z drugiej jednak - podobnie jak w wielu wcześniejszych momentach przełomowych historii - narastanie poczucia braku stabilizacji, pojawianie się nowych źródeł zagrożeń i napięć w Europie4.

Sytuacja ta, zdaniem wielu uczonych i filozofów, rodzi nowe problemy teoretyczne i praktyczne, które wymagają wszechstronnych badań naukowych5. Chodzi tu zarówno o fundamentalne kwestie o charakterze filozoficznym (perspektywy rozwojowe świata, czynniki determinujące uznanie i poszanowanie najwyższych wartości humanistycznych - życia i zdrowia ludzi, ich szczęścia i pomyślności, wolności i demokracji, prawdy i sprawiedliwości, godności człowieka i jego bezpieczeństwa) i o zagadnienia bezpieczeństwa naszego kontynentu, roli UE w dziele umacniania pokoju i demokracji, ładu społecznego, ekonomicznego, politycznego i moralnego w regionie i świecie6. Mówiąc konkretnie, trzeba dziś poszukiwać odpowiedzi na najważniejsze pytania współczesności:

  • jakie są najważniejsze cele naszej działalności poznawczej i co uczynić, by pozwoliła ona lepiej zrozumieć świat oraz wskazać drogi i środki jego doskonalenia, wolne zarówno od taniego optymizmu, jak i skrajnego katastrofizmu?
  • jakie są niezbędne działania, siły i środki, gwarantujące nasze bezpieczeństwo indywidualne i zbiorowe, narodu i państwa w nowych warunkach historycznych i ustrojowych w okresie budowania demokracji?
  • jak w świetle naukowych badań i studiów (dyscyplinarnych, inter i multidyscyplinarnych) ocenić możemy istniejące zagrożenia polityczno-militarne i prognozować dalszy rozwój sytuacji na naszym globie i w naszym regionie?
  • jakie są polityczno-prawne i instytucjonalne determinanty i gwarancje naszego, ludzkiego bezpieczeństwa, zwłaszcza na obszarze Europy?
  • jakie są - globalne i regionalne - gwarancje naszego bezpieczeństwa ekonomicznego, społecznego, moralnego i kulturowego?
  • jak, wreszcie, zagwarantować mamy poszanowanie praw natury i wyzyskanie posiadanej wiedzy oraz osiągnięć naukowo-technicznych dla zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego wszystkim ludziom na Ziemi?

Odpowiedzi na te fundamentalne pytania, formułowane przez przedstawicieli rożnych dyscyplin naukowych, przyczynić się mogą dobudowania holistycznej wizji świata (obejmującej aspekty społeczne, ekonomiczne, polityczne, ekologiczne, moralne, militarne i inne), w tym zawartej w tytule publikacji "filozofii bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego". Wprowadzając to pojęcie zdajemy sobie sprawę, iż filozofia ta, jak dotąd, nie jest czymś skodyfikowanym, uhierarchizowanym, zdefiniowanym; że znajduje się in statu nascendi, jest propozycją organizującą i ukierunkowującą oraz uogólniającą intelektualne dociekania nad fundamentalnymi problemami człowieka i społeczeństwa, przyrody i całego świata na przełomie XX i XXI wieku7.

W czasie poszukiwań odpowiedzi na powyższe pytania i tworzenie podstaw "filozofii bezpieczeństwa" konieczne jest odwołanie się do dorobku przeszłości, gdyż wartości uniwersalne i ogólnoludzkie mogą być pomocne przy rozwiązywaniu złożonych problemów współczesności.

Anatomia wojny i pokoju

Dociekania nad genezą, istotą, charakterem i znaczeniem wojen i pokoju w życiu jednostek, społeczeństw oraz państw swoimi początkami sięgają zarania myśli ludzkiej8. Przez całe wieki usiłowano zrozumieć i wyjaśnić te złożone zjawiska, poszukując zarazem dróg i sposobów wiodących do zapewnienia ludziom bezpiecznego i dostatniego życia. Historyczna analiza upoważnia do stwierdzenia, iż treść i charakter poglądów zmieniał się w miarę rozwoju stosunków społecznych, politycznych i ekonomicznych oraz postępu naukowego i technicznego. O ile we wczesnych etapach rozwoju ludzkości dociekania na ten temat zawarte były głównie w legendach, wierzeniach religijnych i poematach, o tyle w wiekach późniejszych pojawiły się rozbudowane traktaty, które w kategoriach literackich, prawnych i teologicznych, antropologicznych, filozoficznych i innych usiłowały odzwierciedlić i wyjaśnić fenomeny wojny i pokoju, istotę i treść bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego.

Przeprowadzone przez wielu uczonych badania wykazały, że tworzone w różnym czasie koncepcje polemologiczne i irenologiczne (z gr. polemos- wojna, bój, walka; eirene - pokój, spokój), ściśle związane były z konkretnymi warunkami historycznymi co nie przekreśla zawartych w nich wartości panhistorycznych, ogólnoludzkich, a także z określonymi założeniami filozoficznymi, ze światopoglądem myślicieli i stosowanymi przez nich zasadami metodologicznymi9. Koncepcje te - o czym świadczą m.in. dzieła tak znanych myślicieli, jak Platon, Arystoteles, św. Augustyn, G.W. Hegel czy B. Russell - zawarte były najczęściej w pracach traktujących o ogólnych kwestiach filozoficzno-społecznych, stanowiły integralną część ogólniejszych dociekań nad historycznie kształtującymi się typami społeczeństw, państw, kultur i cywilizacji. Prawidłowość tę zdają się potwierdzać również analizy myśli polemologicznej i irenologicznej starożytnej Grecji i Rzymu.

Analiza materiałów źródłowych i istniejących już opracowań naukowych pozwala przyjąć, iż pierwsze refleksje nad anatomią, etiologią i funkcjami społecznymi wojen i pokoju zrodziły się w najstarszych kulturach i cywilizacjach orientalnych, zaś w gruncie europejskim wyraźne wątki takich rozważań znaleźć możemy w formie epickiej w Iliadzie (i częściowo w Odysei) Homera (VIII w. p.n.e.), zawierającej apologię indywidualnego etosu walki. Wypada zgodzić się z tymi autorami, którzy sądzą, iż "Nie jest to (...) jeszcze socjalizacja wojen w sensie uznania ich za integralny element i sposób życia ówczesnego społeczeństwa, lecz początek procesu moralnej afirmacji indywidualnego etosu żołnierskiego - etosu męstwa, odwagi, siły, sprawności, bohaterstwa, sławy, czci i honoru, a więc cnót dochodzących do głosu w zmaganiach wojennych"10. Ale jeśli nawet u samego Homera nie znajdujemy wyraźnej obrony wojny jako sposobu rozstrzygania sporów między ludźmi, to jednak sam fakt, iż bez niej nie można osiągnąć wymienionych wyżej wartości (cnót) może prowadzić do zaakceptowania jej pod względem etycznym, do etyzacji zjawiska.

Nowa sytuacja historyczna Europy

Filozofia antyczna usiłowała zrozumieć i wyjaśnić złożone zjawiska poszukując zarazem dróg wiodących do zapewnienia bezpieczeństwa personalnego i strukturalnego11. Problemy te były również aktualne w okresie późniejszym - Renesansu i w wieku XVII - a ówcześni myśliciele nie tylko kontynuowali ale i twórczo rozwijali wcześniejsze koncepcje. Wątki polemologiczne i frenologiczne zawarte były najczęściej w pracach traktujących o ogólnych kwestiach filozoficznych i społecznych, stanowiły integralną część dociekań nad historycznie kształtującymi się typami społeczeństw, państw, kultur i cywilizacji. Analiza potwierdza również, że dociekania nad problemami wojny i pokoju związane były z konkretnymi warunkami historycznymi panującymi od XV do XVII w.12 Nie przekreśla to jednak zawartych w nich wartości panhistorycznych, ogólnoludzkich, wydobycie których stanowi zasadniczy cel naszych poszukiwań. Otóż już w drugiej połowie wieku XV, a następnie w wiekach XVI i XVII w Europie dokonały się wielkie przemiany i przewroty tak w życiu gospodarczym, społecznym i politycznym, jak i umysłowym, artystycznym, kulturalnym, a nawet religijnym13, przygotowujące grunt dla późniejszych struktur kapitalistycznych. Mimo początkowo ograniczonego zasięgu, te nowe tendencje były na tyle silne, by "wzbudzić uogólniającą refleksję", tworzącą podstawy dla myśli społecznej, wykraczającej nie tylko poza "teocentryczny światopogląd wieków średnich"14, ale i poza okres Renesansu, którego idee zostały wykorzystane w wiekach późniejszych.

Przemiany te wywarły również istotny wpływ na kształt i charakter filozofii, na przedmiot jej zainteresowań, o którym coraz bardziej "decyduje wzrost potrzeb społeczno-gospodarczych i związanego z nimi rozwoju wiedzy i nauki o świecie i człowieku, jego życiu i działalności"15. W tej nowej sytuacji historycznej przed filozofią stanęły ważne zadania odkrywania prawidłowości rozwoju całej rzeczywistości przyrodniczej i społecznej, ułatwiania człowiekowi racjonalnej oceny świata i siebie samego, przekonania go o możliwości ich doskonalenia. W okresie Odrodzenia potrzebna była wiedza, "która z życia wyrasta i życiu służy (...), wiedza mająca znaczenie praktyczne i mogąca ulepszać życie..." 16, eliminować z niego zjawiska negatywne, zagrażające poczuciu bezpieczeństwa, utrudniające wszechstronny rozwój człowieka.

Ukazując pozytywne strony Odrodzenia i wieku XVII nie można zapominać o tym, iż odrzucaniu wcześniejszych form ustrojowych towarzyszyły często takie zjawiska, jak właśnie "poczucie braku stabilizacji, słabości więzów międzyludzkich, zmienności wszystkiego prócz ludzkich namiętności"17 , a także występujące nadal coraz bardziej niszczycielskie walki i wojny. Przezwyciężenie tych wszystkich zagrożeń było jednym z celów całej filozofii renesansowej, zwłaszcza zaś jej nurtu humanistycznego, postulującego zbudowanie "nowego społeczeństwa" i poszukującego teoretycznych podstaw dla realizacji tego niełatwego zadania. Idee te znajdą swój wyraz w poglądach wielu myślicieli we Włoszech, Francji, Niderlandach, Niemczech, Anglii i Polsce. Do owych filozofów należeli m.in.: Mikołaj Machiavelli (1469-1527), Tomasz Morus (1478-1535), Jean Bodin (1530-1596), Jan Althaus (1557-1638), Franciszek Bacon (1561-1626), Tomasz Campanella (1568-1639), Hugo Grocjusz (1583-1645), Stanisław Orzechowski (1513-1566), Łukasz Górnicki (1527-1603), Andrzej Frycz Modrzewski (1503-1572). Wszyscy oni, niezależnie od dzielących ich różnic światopoglądowych, metodologicznych, politycznych i klasowych usiłowali nie tylko stworzyć teoretyczne podstawy dla nowych stosunków społecznych, państwowych i międzynarodowych, ale aktywnie uczestniczyli w realizacji planów, co tym bardziej podnosi ich rangę w dziejach myśli humanistycznej i praktyki społecznej. I nawet jeśli dziś, z perspektywy wielu wieków, nie wszystkie ich idee posiadają walor aktualności, to jednak zapoznanie się z nimi nie tylko pogłębia i poszerza naszą wiedzę o ważnych zjawiskach społeczno-historycznych (w tym o wojnie i pokoju), ale również podnosi naszą kulturę filozoficzną i polityczną, pozwala lepiej orientować się w złożonej rzeczywistości przełomu XX i XXI wieku.

Uniwersalność myśli rosyjskiego Oświecenia

Wiele wartościowych elementów zawartych w starożytnych, średniowiecznych i renesansowych koncepcjach filozoficznych dotyczących wojny, bezpieczeństwa i pokoju zostało zrecypowanych i rozwiniętych w XVIII, nazwanym słusznie wiekiem Oświecenia18, w dziełach angielskich, francuskich, niemieckich, polskich19 i rosyjskich20. Oświecenie, zdaniem wielu historyków, stanowiło okres niezwykle w dziejach myśli filozoficznej i społecznej, epokę racjonalizmu do uczynienia życia człowieka lżejszym i szczęśliwszym, od wielu trosk, wojen i innych zjawisk hamujących postęp Za pomocą wspartego o doświadczenie rozumu chciano poznać świat, odkryć istotę i źródła ładu panującego w przyrodzie i społeczeństwie ludzkim, w sferze produkcji, moralności, prawa, polityki, po to, by uczynić człowieka w pełni "dojrzałym", wolnym, kształtującym siebie i swoje otoczenie. W dziedzinie polityki filozofowie oświeceniowi krytycznie odnosili się do istniejących stosunków społecznych, głosili (często radykalne) hasła przyczyniając się do tego, że wiek XVIII zakończył się wielką rewolucją, usiłującą wprowadzić nowy ład społeczny. Mimo tego, że "ten nowy ład pozostaje w myśli oświeceniowej w najwyższym stopniu nieokreślony w swych społecznych i politycznych realiach"21, to jednak na zasługuje już sama idea, że ma on być "rozumny i zgodny z naturą, że ma gwarantować szczęście jednostki oraz harmonię interesów indywidualnych i zbiorowych, że człowiek ma w nim być wolny"22.

Idea ta jest już widoczna w pracach znanego filozofa holenderskiego Barucha Spinozy (1632-1677), w podejmowanych przezeń próbach wypracowania "pozytywnej filozofii racjonalistycznej", przepojonej wiarą w nieograniczone możliwości poznawcze człowieka, opartej na zasadach nauki i niezależnej etyki. Podobnie jak Hobbes był on przekonany, że "z natury" człowiekowi wolno czynić wszystko, co uważa dla siebie za pożyteczne, ale że dla zagwarantowania harmonii społecznej, przeciwstawienia się negatywnym skutkom tak pojętej "wolności" ludzie muszą rezygnować przynajmniej z części przysługującego im prawa, tworząc państwo, którego głównym zadaniem jest zachowanie porządku, niezbędnego warunku bezpieczeństwa jednostki i społeczeństwa. Dodajmy, iż zdaniem tego myśliciela zadanie to może najlepiej zrealizować państwo zbudowane na "zasadach demokratycznych". Ten i wiele innych przykładów świadczą o tym, iż problemy wojny i pokoju filozofowie oświeceniowi rozpatrywali w szerokim kontekście dążeń do wolności, równości i sprawiedliwości tak w stosunkach między ludźmi, jak i między narodami i państwami.

Większość rosyjskich autorów prac omawiających filozoficzne problemy wojny, pokoju i bezpieczeństwa ludzi koncentruje się przede wszystkim na myśli zachodniej, zapominając, że w myśli rosyjskiej znaleźć można wiele elementów oryginalnych, wzbogacających naszą wiedzę o samych zjawiskach wojny i pokoju i ich wpływie na szeroko rozumiane bezpieczeństwo ludzi (personalne i strukturalne), a także liczne wypowiedzi dotyczące stosunków polsko-rosyjskich, znajomość których może być pomocna dla zrozumienia ich historii i aktualnego kształtu23. Analiza twórczości oświeceniowych myślicieli rosyjskich pozwala na wyróżnienie w niej trzech wyraźnie zarysowanych wątków o charakterze filozoficznym:

  1. to rozważania teoretyczne o społecznej ontologii wojny i pokoju (geneza, istota i funkcje wojen i pokoju itp.);
  2. to poglądy z dziedziny aksjologii (charakter wojny i pokoju i ocena ich roli w życiu jednostek i społeczeństw, potępienie wojen niesprawiedliwych i warunkowa akceptacja wojen sprawiedliwych połączona z aprobatą pokoju jako ideału i "najwyższego dobra");
  3. elementy prakseologiczne (czyli rozważania na temat sposobów i dróg zapobiegania wojnom niesprawiedliwym oraz budowania pokoju).

Jednym z podstawowych problemów rosyjskiej myśli oświeceniowej analizowanego okresu były kwestie źródeł wojny oraz jej istoty, od których poznania uzależniano wyjaśnienie problemu "nieuchronności" konfliktów zbrojnych oraz możliwości zapobiegania im, a w dalszej perspektywie nawet pełnej ich eliminacji z życia ludzi. Problemy te podjął już jeden z pierwszych pisarzy rosyjskiego Oświecenia Siemion J. Deśnicki. W swoich rozważaniach nad genezą państwa w sposób zdecydowany odrzucił teorie mówiące o "naturalnym prawie" państwa dla naruszania pokoju i wypowiadania wojny "za wszelką cenę"24, choć sam nie potrafił jeszcze w sposób pełny odkryć jej rzeczywistych źródeł. Podobne stanowisko zajmował Aleksander N. Radiszczew (1749-1802), rosyjski pisarz i filozof, główny przedstawiciel rosyjskiego Oświecenia. Był wprawdzie zwolennikiem teorii prawnonaturalnych, ale w wielu swoich pracach (zwłaszcza w Podróży z Petersburga do Moskwy) odrzucał jednak te twierdzenia, które usprawiedliwiały wojny jako "zjawiska naturalne" i potępiał panujący w Rosji system poddańczoabsolutystyczny, sankcjonujący podziały społeczne i wojny między państwami25. Inny przedstawiciel Oświecenia Jaków P. Kozielski, źródeł wojen poszukiwał w niedoskonałości moralnej społeczeństw i narodów, w samolubstwie władców i dążeniu do sławy, w zawiści i chęci wzbogacenia się kosztem innych narodów, wskutek czego "wojna stała się koniecznym i niemal prawidłowym stanem"26. Zajmował jednak aktywistyczne stanowisko, przeciwstawiając się koncepcjom fatalistycznym głoszącym, że wojny są zjawiskiem nieuchronnym. Sam twierdził, że nie są one wieczne i można będzie im zapobiegać przez wdrożenie w życie ludzi "zasad umiarkowania" i pokoju.


Newsletter



Wiadomość HTML?