Perspektywy tworzenia i doskonalenia zintegrowanego modelu zarządzania bezpieczeństwem państwa w świetle dynamiki współczesnych zagrożeń

Streszczenie

Celem niniejszej publikacji jest próba weryfikacji i rozszerzenia jednego z popularnych modeli analizy zmian w zarządzaniu, tj. modelu Van de Vena i Poole'a tak, aby powstały rozszerzony model pozwalał na analizę, klasyfikację i ocenę zagrożeń bezpieczeństwa państwa w sposób systemowy. W ramach opracowanego narzędzia będzie możliwe udoskonalanie struktury zmian w systemie bezpieczeństwa państwa, które przyniosą wartość dodaną (synergię). Nowe wyzwania dyktują potrzebę utworzenia kompleksowego modelu zarządzania bezpieczeństwem, odpowiadającego na współczesne zagrożenia bezpieczeństwa zarówno międzynarodowego, jak i wewnętrznego. Niezbędne staje się spójne uregulowanie zadań i kompetencji organów i instytucji państwowych, a także organizacji społecznych działających na rzecz bezpieczeństwa państwa.

Wstęp

Modele stosowane są w wielu dziedzinach wiedzy, zarówno humanistycznych, jak i ścisłych. "Zawsze teoria pojawiała się najpierw, jako wyraz pragnienia utworzenia eleganckiego i spójnego modelu matematycznego" - to słowa słynnego fizyka-teoretyka S. Hawkinga1, zdaniem którego "dobra teoria naukowa musi spełniać dwa warunki: poprawnie opisywać rozległą klasę obserwacji, opierając się na modelu zawierającym tylko nieliczne dowolne elementy, i umożliwiać precyzyjne przewidywanie wyników przyszłych pomiarów"2. Dla przykładu, teoria Arystotelesa, zgodnie z którą wszystko było utworzone z czterech elementów - ognia, ziemi, powietrza i wody - była dostatecznie prosta, by zasłużyć na miano naukowej, ale nie pozwalała na żadne przewidywania. Teoria ciążenia Newtona, z kolei, opierając się na jeszcze prostszym modelu: dwa ciała przyciągające się wzajemnie, mimo swojej niezaprzeczalnej prostoty, przewiduje jednak z wielką dokładnością ruchy większości ciał niebieskich.

Znany brytyjski praktyk zarządzania T. Lambert podkreśla znaczenie modeli we współczesnym świecie. Pisze, iż: "prawdopodobne jest, że dostępność danych spowoduje, że będziemy tonąć w ich zalewie"3, i dalej: "nastąpiła rewolucja technologiczna; aby przyniosła ona obiecane owoce, wykorzystanie danych, które udostępnia, musi być łatwe i wygodne". Modele są bardzo ważne również w obszarze bezpieczeństwa państwa, a z upływem czasu ich znaczenie będzie coraz większe. Dlaczego model? Ułatwia on prognozowanie zagrożeń, analizę złożonych danych, objaśnia trudne czy nawet niejasne idee, a przy tym jest dostatecznie elastyczny, by na jego podstawie wnikliwy obserwator mógł formułować dokładne przewidywania odnośnie realnego, szybko zmieniającego się świata, również te bezpośrednio związane z ochroną bezpieczeństwa.

Znaczenie modelowania obszaru bezpieczeństwa docenia konstytucyjny organ doradczy przy Prezydencie RP - Biuro Bezpieczeństwa Narodowego (BBN), z inicjatywy którego trwają intensywne prace nad nową strategią bezpieczeństwa. Ta z 22 lipca 2003 r. jest bardzo ogólna i nie uwzględnia konfliktów w Iraku, Afganistanie, wydarzeń w Londynie czy zmian, jakie zachodzą w całym NATO. Zamierzeniem BBN jest stworzenie projektu ustawy o systemie bezpieczeństwa narodowego przeciwdziałaniu terroryzmowi. Na bieżąco przygotowywane są rzetelne analizy dotyczące min. tarczy antyrakietowej4. 4 października 2006 roku odbyła się kolejna z roboczych narad poświęconych nowemu spojrzeniu na bezpieczeństwo narodowe.5 Spotkania mają charakter cykliczny, podczas których oprócz kwestii strategicznych omawiane i przedstawiane są również szczegółowe propozycje działań dla poszczególnych służb oraz zmian i inicjatyw legislacyjnych. Poszukiwana jest nowa definicja bezpieczeństwa oddająca w pełni charakter zmian w naszym środowisku bezpieczeństwa.

Istota dynamiki treści "bezpieczeństwo państwa"

Bezpieczeństwo6 to pojęcie dynamiczne i wieloznaczne. Złożoność i wielowątkowość treści składających się na pojęcie bezpieczeństwa sprawia, że nie ma jednej uniwersalnej definicji, podobnie jak nie ma uniwersalnego i ponadczasowego modelu bezpieczeństwa.7 Najogólniej, bezpieczeństwo - to brak zagrożeń oraz ochrona przed nimi.8 Bezpieczeństwo państwa jest ważną składową bezpieczeństwa narodowego, związaną z ochroną suwerenności państwowej i całości terytorialnej, podstaw ustroju konstytucyjnego, systemu prawnego i systemu kierowania. Jednocześnie bezpieczeństwo państwa częściej odnosi się do systemów kierowania i instytucji państwa, obrony i tajemnicy państwowej, a bezpieczeństwo narodowe - do duchowej, moralnej, ekologicznej, stron życia narodu. Zabezpieczeniu bezpieczeństwa państwa sprzyja pokojowy charakter stosunków państwa i narodu do innych państw i narodów9.

Bezpieczeństwo państwa to wolność od zagrożeń stwarzających ryzyko dla jego przetrwania oraz rozwoju.10 Jest zasadniczym celem działania państwa, a także stanem i procesem, symbolizuje wartości, które podlegają szczególnej ochronie oraz kondycję militarną i ekonomiczną państwa, a także sprawność administracji publicznej, które pozwalają przyjęte wartości ochraniać. Dynamika pojęcia wyraża przede wszystkim zmienny z istoty charakter stosunków międzynarodowych. Dlatego też należy traktować bezpieczeństwo jako zmienny w czasie proces, nie zaś jako stan o niezmiennych cechach i parametrach11.

Bezpieczeństwo państwa jest uzależnione od następujących czynników12:

  • zdolności odpowiedniego reagowania na zmiany sytuacji geopolitycznej, powstanie zagrożeń zewnętrznych i wewnętrznych;
  • poziomu potencjałów państwa: gospodarczego, militarnego, naukowo-technicznego, moralnego, demograficznego, wydajności pracy, intelektualnego i innych;
  • trwałości ustroju politycznego i struktur państwa, jego systemów prawa ekonomicznego, finansowego i innych;
  • stopnia politycznej, gospodarczej, finansowej i technologicznej zależności zewnętrznej państwa;
  • efektywności systemów kierowania państwem, polityką zagraniczną państwa i stosunkami ekonomicznymi z zagranicą.

Z praktycznego punktu widzenia przydatny jest podział na bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne państwa, gdyż przede wszystkim pozwala dokładnie klasyfikować różne podejścia do rozwiązania problemów zapewnienia bezpieczeństwa. Oprócz tego podział na bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne jest konieczny dla uświadomienia, że zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego wymaga innych metod, form i sposobów niż tworzenie bezpieczeństwa zewnętrznego.13 Współcześnie, w warunkach globalizacji i internacjonalizacji wszystkich aspektów życia społecznego granica między bezpieczeństwem wewnętrznym i zewnętrznym jest rozmyta, a szereg zagrożeń, między innymi terroryzm międzynarodowy, handel narkotykami, a także katastrofy ekologiczne lub wywołane siłami przyrody trudno przywiązać do jednego - zewnętrznego lub wewnętrznego - źródła.

Niedoskonałość metodyki klasyfikacji zagrożeń

Bezpieczeństwo państwa osiąga się przez stworzenie efektywnych mechanizmów kierowania państwem i koordynację działalności sił politycznych i grup społecznych, a także skuteczne działania wyspecjalizowanych podmiotów tworzących (produkujących) bezpieczeństwo państwa.14 Podstawową i pierwotną kategorię bezpieczeństwa państwa stanowią zagrożenia. Dlatego też określenie ich współczesnego charakteru jest podstawowym krokiem w procesie tworzenia bezpieczeństwa narodowego. Jednakże obraz współczesnych zagrożeń będzie niepełny bez równoczesnego rozpatrzenia stanu organizacji bezpieczeństwa państwa, gdyż właśnie ten stan może osłabiać zagrożenia lub czynić społeczeństwo bezbronne wobec zagrożeń, a nawet być samo w sobie zagrożeniem, prowokując los lub przeciwników.15

Zagrożenie z jednej strony to pewien stan psychiczny lub świadomościowy wywołany postrzeganiem zjawisk, które subiektywnie ocenia się jako niekorzystne lub niebezpieczne, a z drugiej czynniki obiektywne powodujące stany niepewności i obaw.16 Rozpatrując współczesne pojęcie zagrożeń bezpieczeństwa państwa można stwierdzić, że jego zakres rozszerzył się w porównaniu do tradycyjnie utożsamianego zagrożenia związanego z groźbą ataku (agresji).17 Współczesne zagrożenia bezpieczeństwa można więc określić jako potencjalne lub istniejące zjawiska, sytuacje bądź działania godzące w wartości i interesy narodowe, stwarzające niebezpieczeństwo dla: życia i zdrowia, warunków bytu, mienia i środowiska oraz destrukcji (destabilizacji) organizacji życia społecznego i państwowego, a także zniweczenia (osłabienia) możliwości rozwoju.18

W polityce bezpieczeństwa kluczową sprawą jest problem klasyfikacji zagrożeń, które można rozpatrywać w wielu aspektach. Najczęściej wyodrębnia się zagrożenia państwa, biorąc pod uwagę przyczyny polityczne, militarne, ekonomiczne, społeczne i inne, które jednocześnie mogą mieć charakter wewnętrzny i zewnętrzny.19 Przykładem podziału zagrożeń jest klasyfikacja zagrożeń bezpieczeństwa państwa, odwołująca się do dorobku B. Buzana. Przyjmując kryterium podmiotowe, wyodrębniono następujące grupy:

  1. a. Militarne:
    • zyskiwanie siły przez państwa rewizjonistyczne,
    • technologiczna przewaga ataku nad obroną,
    • rozprzestrzenianie broni masowego rażenia,
    • nadmierna rozbudowa sił zbrojnych,
    • nieprzestrzeganie zobowiązań w dziedzinie kontroli zbrojeń.
  2. b. Polityczne:
    • podważanie suwerenności i terytorialnej integralności państw przez państwa trzecie,
    • słabość rządów prawa i struktur społeczeństwa obywatelskiego,
    • spory na tle etnicznym dotyczące dążeń do suwerenności,
    • dążenie do hegemonii, tworzenie sfer wpływów lub regionalnej dominacji,
    • korupcja, powiązania elementów przestępczych ze strukturami państwowymi,
    • akty terrorystyczne przeciwko instytucjom państwa.
  3. c. Ekonomiczne:
    • kryzysy systemu finansowego,
    • pogorszenie się standardów życia, wzrost bezrobocia i inflacji,
    • zubożenie i marginalizacja grup społecznych,
    • nadmierne różnice gospodarcze pomiędzy państwami i regionami,
    • nieudane reformy gospodarcze,
    • zerwanie dostaw surowców energetycznych lub energii.
  4. d. Społeczne:
    • dyskryminacja z powodu przynależności do mniejszości narodowych,
    • naruszenia praw człowieka i podstawowych wolności,
    • niekontrolowana migracja,
    • zorganizowana przestępczość, narkotyki,
    • ograniczanie wolności mediów.
  5. e. Ekologiczne:
    • klęski ekologiczne,
    • nieodpowiedzialne wykorzystywanie bogactw naturalnych,
    • nieodpowiednie standardy bezpieczeństwa w produkcji przemysłowej,
    • zanieczyszczenie terenów odpadami nuklearnymi i chemicznymi,
    • erozja gleby poprzez zbyt intensywną produkcję rolniczą.20

Przedstawiona klasyfikacja jest niepełna, ponieważ sytuacja międzynarodowa ulega dynamicznym zmianom. Pojawiają się nowe wyzwania i zagrożenia, których skalę uświadomiły tragiczne wydarzenia w USA z września 2001 roku. Zmieniają się przy tym uwarunkowania bezpieczeństwa. Nowy kontekst dla naszej polityki stworzyło wejście do Unii Europejskiej. Rozszerza się i przeobraża NATO, które zacieśnia jednocześnie współpracę z naszymi wschodnimi sąsiadami - Rosją, a także Ukrainą. Istotne wnioski dla organizacji międzynarodowych i poszczególnych państw płyną również z konfliktu irackiego oraz innych współczesnych kryzysów międzynarodowych.


Newsletter



Wiadomość HTML?