Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Perspektywy tworzenia i doskonalenia zintegrowanego modelu zarządzania bezpieczeństwem państwa w świetle dynamiki współczesnych zagrożeń PDF Print Email
Bezpieczeństwo
Written by   
DATE_FORMAT_LC2

Streszczenie

Celem niniejszej publikacji jest próba weryfikacji i rozszerzenia jednego z popularnych modeli analizy zmian w zarządzaniu, tj. modelu Van de Vena i Poole'a tak, aby powstały rozszerzony model pozwalał na analizę, klasyfikację i ocenę zagrożeń bezpieczeństwa państwa w sposób systemowy. W ramach opracowanego narzędzia będzie możliwe udoskonalanie struktury zmian w systemie bezpieczeństwa państwa, które przyniosą wartość dodaną (synergię). Nowe wyzwania dyktują potrzebę utworzenia kompleksowego modelu zarządzania bezpieczeństwem, odpowiadającego na współczesne zagrożenia bezpieczeństwa zarówno międzynarodowego, jak i wewnętrznego. Niezbędne staje się spójne uregulowanie zadań i kompetencji organów i instytucji państwowych, a także organizacji społecznych działających na rzecz bezpieczeństwa państwa.

Wstęp

Modele stosowane są w wielu dziedzinach wiedzy, zarówno humanistycznych, jak i ścisłych. "Zawsze teoria pojawiała się najpierw, jako wyraz pragnienia utworzenia eleganckiego i spójnego modelu matematycznego" - to słowa słynnego fizyka-teoretyka S. Hawkinga1, zdaniem którego "dobra teoria naukowa musi spełniać dwa warunki: poprawnie opisywać rozległą klasę obserwacji, opierając się na modelu zawierającym tylko nieliczne dowolne elementy, i umożliwiać precyzyjne przewidywanie wyników przyszłych pomiarów"2. Dla przykładu, teoria Arystotelesa, zgodnie z którą wszystko było utworzone z czterech elementów - ognia, ziemi, powietrza i wody - była dostatecznie prosta, by zasłużyć na miano naukowej, ale nie pozwalała na żadne przewidywania. Teoria ciążenia Newtona, z kolei, opierając się na jeszcze prostszym modelu: dwa ciała przyciągające się wzajemnie, mimo swojej niezaprzeczalnej prostoty, przewiduje jednak z wielką dokładnością ruchy większości ciał niebieskich.

Znany brytyjski praktyk zarządzania T. Lambert podkreśla znaczenie modeli we współczesnym świecie. Pisze, iż: "prawdopodobne jest, że dostępność danych spowoduje, że będziemy tonąć w ich zalewie"3, i dalej: "nastąpiła rewolucja technologiczna; aby przyniosła ona obiecane owoce, wykorzystanie danych, które udostępnia, musi być łatwe i wygodne". Modele są bardzo ważne również w obszarze bezpieczeństwa państwa, a z upływem czasu ich znaczenie będzie coraz większe. Dlaczego model? Ułatwia on prognozowanie zagrożeń, analizę złożonych danych, objaśnia trudne czy nawet niejasne idee, a przy tym jest dostatecznie elastyczny, by na jego podstawie wnikliwy obserwator mógł formułować dokładne przewidywania odnośnie realnego, szybko zmieniającego się świata, również te bezpośrednio związane z ochroną bezpieczeństwa.

Znaczenie modelowania obszaru bezpieczeństwa docenia konstytucyjny organ doradczy przy Prezydencie RP - Biuro Bezpieczeństwa Narodowego (BBN), z inicjatywy którego trwają intensywne prace nad nową strategią bezpieczeństwa. Ta z 22 lipca 2003 r. jest bardzo ogólna i nie uwzględnia konfliktów w Iraku, Afganistanie, wydarzeń w Londynie czy zmian, jakie zachodzą w całym NATO. Zamierzeniem BBN jest stworzenie projektu ustawy o systemie bezpieczeństwa narodowego przeciwdziałaniu terroryzmowi. Na bieżąco przygotowywane są rzetelne analizy dotyczące min. tarczy antyrakietowej4. 4 października 2006 roku odbyła się kolejna z roboczych narad poświęconych nowemu spojrzeniu na bezpieczeństwo narodowe.5 Spotkania mają charakter cykliczny, podczas których oprócz kwestii strategicznych omawiane i przedstawiane są również szczegółowe propozycje działań dla poszczególnych służb oraz zmian i inicjatyw legislacyjnych. Poszukiwana jest nowa definicja bezpieczeństwa oddająca w pełni charakter zmian w naszym środowisku bezpieczeństwa.

Istota dynamiki treści "bezpieczeństwo państwa"

Bezpieczeństwo6 to pojęcie dynamiczne i wieloznaczne. Złożoność i wielowątkowość treści składających się na pojęcie bezpieczeństwa sprawia, że nie ma jednej uniwersalnej definicji, podobnie jak nie ma uniwersalnego i ponadczasowego modelu bezpieczeństwa.7 Najogólniej, bezpieczeństwo - to brak zagrożeń oraz ochrona przed nimi.8 Bezpieczeństwo państwa jest ważną składową bezpieczeństwa narodowego, związaną z ochroną suwerenności państwowej i całości terytorialnej, podstaw ustroju konstytucyjnego, systemu prawnego i systemu kierowania. Jednocześnie bezpieczeństwo państwa częściej odnosi się do systemów kierowania i instytucji państwa, obrony i tajemnicy państwowej, a bezpieczeństwo narodowe - do duchowej, moralnej, ekologicznej, stron życia narodu. Zabezpieczeniu bezpieczeństwa państwa sprzyja pokojowy charakter stosunków państwa i narodu do innych państw i narodów9.

Bezpieczeństwo państwa to wolność od zagrożeń stwarzających ryzyko dla jego przetrwania oraz rozwoju.10 Jest zasadniczym celem działania państwa, a także stanem i procesem, symbolizuje wartości, które podlegają szczególnej ochronie oraz kondycję militarną i ekonomiczną państwa, a także sprawność administracji publicznej, które pozwalają przyjęte wartości ochraniać. Dynamika pojęcia wyraża przede wszystkim zmienny z istoty charakter stosunków międzynarodowych. Dlatego też należy traktować bezpieczeństwo jako zmienny w czasie proces, nie zaś jako stan o niezmiennych cechach i parametrach11.

Bezpieczeństwo państwa jest uzależnione od następujących czynników12:

  • zdolności odpowiedniego reagowania na zmiany sytuacji geopolitycznej, powstanie zagrożeń zewnętrznych i wewnętrznych;
  • poziomu potencjałów państwa: gospodarczego, militarnego, naukowo-technicznego, moralnego, demograficznego, wydajności pracy, intelektualnego i innych;
  • trwałości ustroju politycznego i struktur państwa, jego systemów prawa ekonomicznego, finansowego i innych;
  • stopnia politycznej, gospodarczej, finansowej i technologicznej zależności zewnętrznej państwa;
  • efektywności systemów kierowania państwem, polityką zagraniczną państwa i stosunkami ekonomicznymi z zagranicą.

Z praktycznego punktu widzenia przydatny jest podział na bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne państwa, gdyż przede wszystkim pozwala dokładnie klasyfikować różne podejścia do rozwiązania problemów zapewnienia bezpieczeństwa. Oprócz tego podział na bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne jest konieczny dla uświadomienia, że zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego wymaga innych metod, form i sposobów niż tworzenie bezpieczeństwa zewnętrznego.13 Współcześnie, w warunkach globalizacji i internacjonalizacji wszystkich aspektów życia społecznego granica między bezpieczeństwem wewnętrznym i zewnętrznym jest rozmyta, a szereg zagrożeń, między innymi terroryzm międzynarodowy, handel narkotykami, a także katastrofy ekologiczne lub wywołane siłami przyrody trudno przywiązać do jednego - zewnętrznego lub wewnętrznego - źródła.

Niedoskonałość metodyki klasyfikacji zagrożeń

Bezpieczeństwo państwa osiąga się przez stworzenie efektywnych mechanizmów kierowania państwem i koordynację działalności sił politycznych i grup społecznych, a także skuteczne działania wyspecjalizowanych podmiotów tworzących (produkujących) bezpieczeństwo państwa.14 Podstawową i pierwotną kategorię bezpieczeństwa państwa stanowią zagrożenia. Dlatego też określenie ich współczesnego charakteru jest podstawowym krokiem w procesie tworzenia bezpieczeństwa narodowego. Jednakże obraz współczesnych zagrożeń będzie niepełny bez równoczesnego rozpatrzenia stanu organizacji bezpieczeństwa państwa, gdyż właśnie ten stan może osłabiać zagrożenia lub czynić społeczeństwo bezbronne wobec zagrożeń, a nawet być samo w sobie zagrożeniem, prowokując los lub przeciwników.15

Zagrożenie z jednej strony to pewien stan psychiczny lub świadomościowy wywołany postrzeganiem zjawisk, które subiektywnie ocenia się jako niekorzystne lub niebezpieczne, a z drugiej czynniki obiektywne powodujące stany niepewności i obaw.16 Rozpatrując współczesne pojęcie zagrożeń bezpieczeństwa państwa można stwierdzić, że jego zakres rozszerzył się w porównaniu do tradycyjnie utożsamianego zagrożenia związanego z groźbą ataku (agresji).17 Współczesne zagrożenia bezpieczeństwa można więc określić jako potencjalne lub istniejące zjawiska, sytuacje bądź działania godzące w wartości i interesy narodowe, stwarzające niebezpieczeństwo dla: życia i zdrowia, warunków bytu, mienia i środowiska oraz destrukcji (destabilizacji) organizacji życia społecznego i państwowego, a także zniweczenia (osłabienia) możliwości rozwoju.18

W polityce bezpieczeństwa kluczową sprawą jest problem klasyfikacji zagrożeń, które można rozpatrywać w wielu aspektach. Najczęściej wyodrębnia się zagrożenia państwa, biorąc pod uwagę przyczyny polityczne, militarne, ekonomiczne, społeczne i inne, które jednocześnie mogą mieć charakter wewnętrzny i zewnętrzny.19 Przykładem podziału zagrożeń jest klasyfikacja zagrożeń bezpieczeństwa państwa, odwołująca się do dorobku B. Buzana. Przyjmując kryterium podmiotowe, wyodrębniono następujące grupy:

  1. a. Militarne:
    • zyskiwanie siły przez państwa rewizjonistyczne,
    • technologiczna przewaga ataku nad obroną,
    • rozprzestrzenianie broni masowego rażenia,
    • nadmierna rozbudowa sił zbrojnych,
    • nieprzestrzeganie zobowiązań w dziedzinie kontroli zbrojeń.
  2. b. Polityczne:
    • podważanie suwerenności i terytorialnej integralności państw przez państwa trzecie,
    • słabość rządów prawa i struktur społeczeństwa obywatelskiego,
    • spory na tle etnicznym dotyczące dążeń do suwerenności,
    • dążenie do hegemonii, tworzenie sfer wpływów lub regionalnej dominacji,
    • korupcja, powiązania elementów przestępczych ze strukturami państwowymi,
    • akty terrorystyczne przeciwko instytucjom państwa.
  3. c. Ekonomiczne:
    • kryzysy systemu finansowego,
    • pogorszenie się standardów życia, wzrost bezrobocia i inflacji,
    • zubożenie i marginalizacja grup społecznych,
    • nadmierne różnice gospodarcze pomiędzy państwami i regionami,
    • nieudane reformy gospodarcze,
    • zerwanie dostaw surowców energetycznych lub energii.
  4. d. Społeczne:
    • dyskryminacja z powodu przynależności do mniejszości narodowych,
    • naruszenia praw człowieka i podstawowych wolności,
    • niekontrolowana migracja,
    • zorganizowana przestępczość, narkotyki,
    • ograniczanie wolności mediów.
  5. e. Ekologiczne:
    • klęski ekologiczne,
    • nieodpowiedzialne wykorzystywanie bogactw naturalnych,
    • nieodpowiednie standardy bezpieczeństwa w produkcji przemysłowej,
    • zanieczyszczenie terenów odpadami nuklearnymi i chemicznymi,
    • erozja gleby poprzez zbyt intensywną produkcję rolniczą.20

Przedstawiona klasyfikacja jest niepełna, ponieważ sytuacja międzynarodowa ulega dynamicznym zmianom. Pojawiają się nowe wyzwania i zagrożenia, których skalę uświadomiły tragiczne wydarzenia w USA z września 2001 roku. Zmieniają się przy tym uwarunkowania bezpieczeństwa. Nowy kontekst dla naszej polityki stworzyło wejście do Unii Europejskiej. Rozszerza się i przeobraża NATO, które zacieśnia jednocześnie współpracę z naszymi wschodnimi sąsiadami - Rosją, a także Ukrainą. Istotne wnioski dla organizacji międzynarodowych i poszczególnych państw płyną również z konfliktu irackiego oraz innych współczesnych kryzysów międzynarodowych.


Rola modelu i modelowania w diagnozowaniu zagrożeń

Dynamika i skala zmian dyktują zatem potrzebę refleksji i dostosowania naszej strategii do zmieniających się uwarunkowań. Otaczająca rzeczywistość częstokroć przytłacza nas swoją złożonością i skalą zagrożeń. Jest to sytuacja bardzo frustrująca zwłaszcza wtedy, gdy przychodzi nam rozwiązać jakiś problem z nią związany. Nie dość, że nie potrafimy zdefiniować konkretnego zagrożenia, to jeszcze do tego - co zdarza się coraz częściej - nie potrafimy należycie sprecyzować jego źródła. Problem dostrzeżony jest zazwyczaj w fazie analizy docierających do nas informacji. Jeśli na przykład jakiś zespół ekspercki dokona "porównania istniejącego stanu zagrożeń z odpowiednim zbiorem norm", i stwierdzi różnicę między nimi, zaistniały problem "wymaga teraz prawidłowego sformułowania, to jest zlokalizowania go w czasie i przestrzeni wraz z poznaniem jego rozmiaru, źródłem oraz skutków, które powoduje on dla całości lub części bezpieczeństwa państwa"21.

W. Flakiewicz podaje, że rozwiązanie prawidłowo sformułowanego, tak od strony treści, jak i formy problemu, opiera się na ciągu czynności, w których możemy wyodrębnić etap: analizy, syntezy i oceny. "Wszystkie te czynności, pisze dalej autor, oparte są na skonstruowanym modelu działania problemu.22 Modelowanie stanu zagrożeń ma kapitalne znaczenie dla poprawności rozwiązania. Model zjawiska to "opis interesującego nas fragmentu (...) rzeczywistości, uwzględniający tylko istotne jej elementy z pominięciem mniej istotnych" 23. Jest to, ogólnie biorąc, uzasadnienie potrzeby - i zarazem konieczności - stosowania modeli w zarządzaniu bezpieczeństwem państwa. Otaczającą nas rzeczywistość i zagrożenia, które w niej występują, cechuje wysoka złożoność. Nie jesteśmy więc w stanie rozpoznać i opisać wszystkich elementów tej rzeczywistości, oraz relacji zachodzących między nimi. Możemy natomiast dokonać selekcji, wybierając tylko niektóre spośród rozpoznanych przez nas elementów. Dobór elementów tworzonego przez nas modelu ma więc charakter subiektywny. Potwierdzają to również inni uczeni.

 

Zdaniem A. Rappaporta "Modele w ich najszerszym znaczeniu mogą być uważane za abstrakcje z rzeczywistości, których celem jest wprowadzenie pojęciowego porządku do złożonego otoczenia"24. Natomiast R. L. Ackoff definiuje modele następująco: "Modele są przedstawieniami stanów, przedmiotów lub zdarzeń. Są one wyidealizowane w tym sensie, że są mniej złożone niż rzeczywistość i stąd łatwiejsze w użyciu do celów badawczych. Modelami łatwiej jest się posługiwać i manipulować niż przedmiotami rzeczywistymi. Prostota modeli w porównaniu z rzeczywistością wynika stąd, że uwzględniają one tylko te własności rzeczywistości, które są w danym przypadku istotne" 25. A. Sułek nazywa modelem "układ, który stanowi środek pośredniego poznania drugiego układu dzięki temu, że jest wobec niego analogiczny pod istotnym względem a równocześnie bardziej dostępny badawczo"26.

Zdaniem jednego z polskich specjalistów od problematyki modelowania w zarządzaniu, J. Machaczka27, najważniejszą chyba spośród wielu funkcji modeli jest funkcja komunikacji. Modele nie służą bowiem do objaśniania zjawisk prostych, do pomocy w wyobrażeniu ich sobie lub intelektualnemu poznaniu - takie zjawiska nie wymagają po prostu tworzenia modeli. Wymagają ich natomiast zjawiska trudne do wyobrażenia i poznania, modele zaś pozwalają na przedstawienie ich w prostej, komunikatywnej formie. Słusznie zauważa J. Machaczka, że "modelowanie jest zawsze wynikiem kompromisu między dążeniem do jak najdokładniejszego odwzorowania zjawiska a usiłowaniem jego maksymalnego uproszczenia". Nie spełniają więc funkcji komunikacji zarówno modele zbyt skomplikowane, jak i te, które nie odzwierciedlają wielu istotnych cech.

Najlepsze modele, pisze Lambert, stanowią klucz do planowego i odpowiedzialnego rozwoju, toteż odgrywają ważną rolę na drodze do celu, którym jest osiągnięcie pełnej doskonałości we wszystkich aspektach działania. Wyjątkiem nie jest tu bezpieczeństwo państwa. Lambert podaje własną definicję modelu, gdyż, jak uważa, niezwykle ważne jest zdefiniowanie używanych terminów. Jednak w przypadku modeli ich zróżnicowanie jest tak wielkie, że definicja modelu staje się przedsięwzięciem trudnym, jeśli nie bezsensownym - dodaje następnie. Dlatego też autor uważa, że tym, co można i należy zdefiniować, nie jest pojęcie modelu, ale jego przeznaczenie. Dobry model: pozwala określić pełny zakres najważniejszych danych wiążących się bezpośrednio z rozważaną sytuacją; ułatwia odrzucenie danych, nie mających bezpośredniego związku z daną sprawą i nie dających się natychmiast wykorzystać; wyznacza ramy, w obrębie których można analizować uzyskane informacje - często złożone; dostarcza sprawdzonej procedury pozwalającej wykorzystać informacje i podejmować decyzje w dziedzinie zarządzania28. A. K. Koźmiński na podstawie własnych rozważań nad spotykanymi w literaturze definicjami modelu, wyodrębnia najbardziej istotne elementy kategorii modelu, którymi są29:

  • uproszczony charakter modeli w stosunku do rzeczywistości,
  • konieczność oparcia modeli na wiedzy ich konstruktorów o rzeczywistości,
  • złożona i niekiedy hierarchiczna struktura modeli,
  • budowa modeli z kategorii i zależności między nimi,
  • różnorodność reprezentacji stosunku modeli do rzeczywistości i szczególne znaczenie modli symbolicznych,
  • rosnąca popularność modeli matematycznych także w naukach społecznych i w humanistyce.

A zatem, dobry model jeżeli zostanie inteligentnie wykorzystany, może wyjaśnić (często wyrafinowane) koncepcje teoretyków oraz odnieść je do całkowicie praktycznego świata działania. Pozwala również łączyć i rozwijać idee; ogranicza także niebezpieczeństwo, że posługująca się nimi osoba będzie postrzegana jako jedynie pasjonat stosowania teoretycznych nowinek miesiąca. Niezdolność do przetwarzania idei w działanie prowadzi równocześnie do swego rodzaju paraliżu zarządzania. Modele, które mogą scalić najważniejsze i istotne elementy różnych teorii, dają jedyną praktyczną gwarancję, że zarządzanie bezpieczeństwem państwa będzie zmierzało przed siebie, opierając się na najlepszej adekwatnej procedurze postępowania i nieprzerwanie dążąc do doskonałości.30

Założenia modelu Van de Ven'a i Poole'a

Mimo różnorodnych zagrożeń dla stabilności kierunek zmian w europejskim środowisku bezpieczeństwa jest pozytywny. Pojawiły się wszakże nowe wyzwania globalne związane przede wszystkim z napięciami i niestabilnością wywoływanymi przez terroryzm międzynarodowy i proliferację broni masowego rażenia, a także nieprzewidywalną politykę reżimów autorytarnych. Polska jako członek wspólnoty euroatlantyckiej jest wystawiona bezpośrednio na wynikające z tego zagrożenia.31 Nasze bezpieczeństwo w coraz większym stopniu zależy bowiem od skutków procesów globalizacji i fragmentacji postępujących we współczesnym świecie. Wyzwania dla bezpieczeństwa wiążą się przede wszystkim z osłabianiem możliwości regulacyjnych państw i organizacji międzynarodowych, pogłębiającą się polaryzacją poziomu rozwoju i życia między krajami bogatymi i biednymi, rosnącą na tym tle frustracją i niezadowoleniem społecznym. Zapóźnienia rozwojowe, ubóstwo, degradacja środowiska naturalnego, epidemie groźnych chorób, niekontrolowane migracje i napięcia etniczne coraz widoczniej zakłócają stabilność układu międzynarodowego.

Istota zmian w naszym środowisku bezpieczeństwa polega zatem na przesuwaniu się punktu ciężkości z zagrożeń klasycznych (inwazja zbrojna), których znaczenie się zmniejsza, na zagrożenia nietypowe, których źródłem stają się także trudne do zidentyfikowania podmioty pozapaństwowe. Zagrożenia te mogą dotyczyć bezpieczeństwa naszych obywateli, obiektów oraz służb istotnych dla sprawnego funkcjonowania państwa. Kompleksowość zagrożeń w naszym środowisku bezpieczeństwa wymaga efektywnego zarządzania. W zarządzaniu bezpieczeństwem państwa i prognozowaniu zagrożeń, przydatny może być model zarządzania zmianami, który odzwierciedla mechanizmy zachodzące w rzeczywistości zmian i przedstawia ich w postaci zwartej, uproszczonej i łatwo zrozumiałej. Badacze, którzy konstruują modele zarządzania zmianami, bazują najczęściej na pewnym fragmencie rzeczywistości identyfikując powstałe w nim mechanizmy zmian. Van de Ven i Poole do stworzenia swojego modelu zarządzania zmianami zidentyfikowali mechanizmy zmian, jakie zachodziły w 20. teoriach z zakresu nauk społecznych, technicznych i przyrodniczych.32 Van de Ven i Poole w modelu zarządzania zmianami wyróżnili cztery mechanizmy zmian: Teleologiczny, Cykl życia. Ewolucyjny i Dialektyczny. Model ten pozwala na wyjaśnianie mechanizmów zmian, których nie są w stanie interpretować inne jednowymiarowe modele, np. model trzech kroków Lewina, model badań aktywnych, wielofazowy model zmiany planowej.33 Model procesu zmian Lewina składa się z trzech faz: rozmrożenia, zmiany, zamrożenia. Fazy te mogą być obserwowane na poziomie zachowań jednostek lub grupy. Model badań aktywnych składa się z: wielofazowej analizy, uczenia się, wprowadzenia potrzebnych zmian. Model wielofazowego planowania składa się z faz poszukiwania, planowania, działania i integracji. Podobieństwo tych modeli, łącznie z modelem Van de Vena i Poole'a, wynika ze świadomości potrzeb zmian, fazowości i cykliczności zmian (możliwości powrotu do poprzedniej fazy) oraz konieczności utrwalania już wprowadzonych zmian (zamrożenia zmian). Wskazane w modelu Van de Vena i Poole'a mechanizmy zmian mogą służyć do analizy nawet bardzo złożonych zmian w środowisku bezpieczeństwa.

Mechanizmy zmian modelu Van de Vena i Poole'a powstały na podstawie skrzyżowania dwóch wymiarów: formy zmian (tempa i skali zmian) oraz logiki procesu zmieniania (wizji głównych aktorów).34 Wymiar formy może przybrać wartości od stopniowej ewolucji początkowej formy poprzez mutację oraz bezpośrednie, rewolucyjne przejście do nowej, udoskonalonej formy. Wymiar logiki przybiera wartość od jednego (jedna dominująca wizja) aż do liczby mnogiej (wiele wizji, co w konsekwencji może powodować brak wizji organizacji). Wymienione cztery mechanizmy zmian nie mogą występować w tym samym czasie, ale zakłada się możliwość ich sekwencyjnego istnienia w czasie zmian.

Wymienione cztery mechanizmy zmian nie są wystarczające w wielu sytuacjach dotyczących bezpieczeństwa państwa, ze względu na swoje zbyt uproszczone założenie. Wynika z tego, że pierwotny (wyjściowy) model zarządzania zmianami Van de Vena i Poole'a wymaga modyfikacji i dalszego rozwinięcia. Model ten można jeszcze dalej rozszerzać, jeśli przeprowadza się za jego pomocą analizę lepszej (ilościowo i jakościowo) próby teorii zmian i zmian w złożoności zagrożeń pojawiających się w otaczającej nas rzeczywistości.

Użyteczność modelu zintegrowanego dla zarządzania bezpieczeństwem

W ujęciu długofalowym stan bezpieczeństwa państwa zależy również od tego, jak radzimy sobie z wyzwaniami, których kompleksowy charakter wymaga przedsięwzięć wykraczających poza tradycyjne instrumenty i metody strategii bezpieczeństwa. Na podstawie przedstawionej analizy konieczności modyfikacji modelu Van de Vena i Poole'e można wyciągnąć wnioski dla skonstruowania zintegrowanego modelu zarządzania bezpieczeństwem ujmującego szczególną złożoność i nieprzewidywalność współczesnych zagrożeń. Istnieje potrzeba ciągłego udoskonalenia modelu zarządzania w celu odzwierciedlenia istoty dynamicznie pojawiających się nowych zagrożeń.35 Złożoność zagrożeń wpływa na praktykę zarządzania bezpieczeństwem i ma odzwierciedlenie we współczesnych strategiach bezpieczeństwa.

Brak modelowania dynamiki zagrożeń uniemożliwia kreowanie i wdrażanie efektywnych strategii bezpieczeństwa przyczyniających się do zrównoważonego rozwoju społeczeństw. Państwa potrzebują zatem adekwatnego zintegrowanego modelu zarządzania bezpieczeństwem, aby móc za jego pomocą zidentyfikować i oceniać poszczególne, złożone sytuacje, zrozumieć charaktery i określać kierunki zmian zachodzące w ich kontaktach, a następnie podejmować właściwe decyzje związane z wyborem obszaru interwencji, określeniem celów polityki bezpieczeństwa, planowaniem i realizacją efektywnych strategii zarządzania zagrożeniami i sytuacjami kryzysowymi itd.36


Nie istnieje doskonały zintegrowany model zarządzania zmianami (służącego do analizy i diagnozowania zagrożeń). Proponowane w literaturze modele zarządzania zmianami są zbyt uproszczone, nie ujmują szczególnej złożoności zmian w obsarze bezpieczeństwa. Nie wynika to z braku aktywności badaczy w tym zakresie, lecz z natury samego pojęcia bezpieczeństwa jako przedmiotu interdyscyplinarnego, dynamicznego, otwartego na różne wybory teoretyczne (dowolność wyboru modeli jako narzędzi analizy). Potrzeba opracowania i doskonalenia własnego zintegrowanego modelu zarządzania zmianami leży w interesie państwa. Tylko w ten sposób możliwe jest gwarantowanie adekwatności i ścisłości narzędzia praktycznego, jak i badawczego odnośnie przedmiotu i interpretacji zjawiska zmiany.37

Stworzenie zintegrowanego modelu zarządzania bezpieczeństwem państwa jest ważną dziedziną badań strategicznych. Większość zjawisk, obiektów i przedmiotów badań w nauce o bezpieczeństwie państwa ma charakter dynamiczny a sam przedmiot badań jest trudny do obserwacji, pełnego i wyczerpującego opisu. W analizie zjawiska zmian zagrożeń istotna jest kwestia doboru narzędzi (modeli) badań. Każda teoria, która opisuje zjawisko zmian bazuje na uproszczonych, niepełnych założeniach (np. co do wpływu otoczenia, charakterystyki wewnętrznych uwarunkowań funkcjonowania państwa itd.), które prowadzą do różnych ograniczeń poznawczych.38 W celu rozszerzenia zasięgu poznawczego danej teorii, należy łączyć w jej ramach różne perspektywy poznawcze poprzez np. poszukiwanie sprzeczności, alternatyw dla niej, zidentyfikowanie relacji pomiędzy nią a innymi teoriami, objęcie ją wieloma wymiarami). Model Van de Vena i Poole'a, pod względem zastosowań do analizy zmian zagrożeń, jest właściwym wyjściowym narzędziem badawczym mającym do dyspozycji cztery różne mechanizmy zmian. Różnorodność i sprzeczność tych mechanizmów stanowią ich wyróżnik przydatny w analizie współczesnych zagrożeń bezpieczeństwa, a następnie przy opracowywaniu strategii. Kompleksowość zweryfikowanego i rozszerzonego modelu zintegrowanego zarządzania zmianami (na podstawie wyjściowego modelu Van de Vena i Poole'a) umożliwi analizę zmian na różnych poziomach (wewnętrznym i międzynarodowym), w różnych fazach (założeniu, praktyce), pod różnymi uwarunkowaniami (źródło pochodzenia zagrożeń: wewnętrzne, zewnętrzne), w różnych obszarach zmian.39

Wynik niniejszej analizy należy jeszcze wielokrotnie zweryfikować w dalszych badaniach dotyczących doskonałego modelu zarządzania bezpieczeństwem państwa. Modele służące do analizy zmian nie są stałe, lecz także podlegają zmianom (modyfikacji i rozszerzeniu). Mamy więc do czynienia z równoległym procesem systematyzacji teorii zmian i przemyślanej adaptacji modeli je opisujących.40 Jest to powszechna tendencja w zarządzaniu, ponieważ zmiana zachodzi nie tylko w praktyce zarządzania bezpieczeństwem, lecz także w teoriach oraz modelach je opisujących i wyjaśniających. Dzięki modelowi Van de Vena i Poole'a oraz jego kolejnym rozszerzeniom, możliwe jest dokonanie analizy zmian. Zintegrowany model zarządzania zmianami ułatwia podchodzenie do tego zadania w sposób kompleksowy i systemowy. Niewątpliwy jest fakt, że możliwa jest weryfikacja i dalsze rozszerzenie udoskonalające bieżący model zintegrowany. Na przykład, podczas analizy mogą pojawiać się dodatkowe kryteria klasyfikacji lub podtypy zagrożeń.41 Jest to zjawisko charakterystyczne dla zmian jako dynamicznego przedmiotu badań, gdzie nie tylko obiekty badań, sposoby klasyfikacji zmian, teorie zmian są zmienne, ale zmienne są również modele i inne czynniki uważane dotychczas za stałe w zarządzaniu bezpieczeństwem państwa. Użyteczność ostatecznego, kompleksowego modelu powinna być zweryfikowana w praktyce przez służby państwa pod względem podejmowania właściwych decyzji w zakresie ciągłego doskonalenia zarządzania bezpieczeństwem państwa.


1Hawking S., Czarne dziury i wszechświaty niemowlęce, Wydawnictwo ALKAZAR, Warszawa 1995, s. 63.

2Hawking S., Krótka historia czasu. Od Wielkiego Wybuchu do czarnych dziur, Wydawnictwa Alfa, Warszawa 1990, s. 20.

3Lambert T., Problemy zarządzania. 50 praktycznych modeli rozwiązań, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 1999, s. 34.

4Źródło: www.bbn.gov.pl/aktualnosci.html

5W spotkaniu oprócz kierownictwa Biura udział wzięli zaproszeni goście, przedstawiciele Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Spraw Wewnętrznych i Administracji, Gospodarki, Finansów, Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Najwyższej Izby Kontroli, Służby Cywilnej, środowisk ekspercko-naukowych - Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, Ośrodka Studiów Wschodnich, Akademii Obrony Narodowej i środowisk wojskowych.

6Pod względem etymologicznym bezpieczeństwo w języku polskim jest kalką znaczeniową łacińskiego wyrazu securitas. Z kolei wyraz securitas pochodzi od zwrotu sine cura ("bez opieki" lub "bez pieczy").

7Borgosz J., Drogi i bezdroża filozofii pokoju (od Homera do Jana Pawła II). Warszawa 1989, s. 17-21.

8Słownik języka polskiego, Warszawa 1978, t. 1, s.167.

9http://www.voina-i-mir.ru/dicdefinition/?id=21 (21.09.2006)

10Bobrow D.B., Haliżak E., Zięba R. (red.), Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, Warszawa 1997, s. 3.

11Stefanowicz J. Ład międzynarodowy. Doświadczenie i przyszłość, Warszawa 1996, s. 91-105.

12Buzan B., Waever O., de Wilde J., Security. A New Framework for Analysis, London 1998, s. 204.

13Kukułka J., Pojęcie i istota międzynarodowego ładu pokojowego, [w:] Problemy międzynarodowego ładu pokojowego, Warszawa 1987, s.10-19.

14Czaputowicz J., Kryteria bezpieczeństwa międzynarodowego państwa - aspekty teoretyczne [w:] Kryteria bezpieczeństwa międzynarodowego państwa, praca zbiorowa, Warszawa 2003, s.13

15Bezpieczeństwo narodowe Polski w XXI wieku. Wyzwania i strategie, Warszawa 2006, s. 97.

16Korycki S., System bezpieczeństwa Polski, Warszawa 1994, s. 54.

17Dworecki S., Od konfliktu do wojny, Warszawa 1996, s. 25.

18Bezpieczeństwo narodowe Polski w XXI wieku. Wyzwania i strategie, Warszawa 2006, s. 98

19Sabak Z., Królikowski J., Ocena zagrożeń bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2000, s. 40.

20Dębski S., Górka-Winter B., Kryteria bezpieczeństwa międzynarodowego państwa, Warszawa 2003, s. 22-23.

21Falkiewicz W., Podejmowanie decyzji kierowniczych, PWE, Warszawa 1973, s. 94.

22Tamże, s. 105.

23Tamże, s. 105.

24Rappaport A., Information for Decision Making, New Jersey 1970, s. 90.

25Ackoff R.L., Decyzje optymalne w badaniach stosowanych, PWTE, Warszawa 1969, s. 142.

26Sułek A., Eksperyment w badaniach społecznych, PWN, Warszawa 1979, s. 290-291. Por. P. Sztompka, O pojęciu modelu w socjologii, "Studia Socjologiczne" 1968, nr 1.

27Machaczka J., Zarządzanie rozwojem organizacji. Czynniki, modele, strategia, diagnoza, PWN, Warszawa-Kraków 1998, s. 42.

28Lambert T., Problemy zarządzania. 50 praktycznych modeli rozwiązań, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 1999, s. 34.

29Koźmiński A.K., Analiza systemowa organizacji, PWE, Warszawa 1976, s. 187.

30Ginsberg A., Measuring and Modelling Changes In Strategy - Theoretical Foundations and Empirical Directions. Strategic Management Journal. 1998 Vol 9(3), str. 559-575

31Thorm R. Kryzys i katastrofa, 1990. w: ichalski K. (red.) Rozmowy pastel Gandolfo. Warszawa ResPublica, str. 29-36.

32Van de Ven A.H., Poole M.S., Explaining Development and Change In Organization. Academy of Management Review. 1995. Vol. 20 (3), str. 510-540.

33Rogala G., "Zarządzanie i rozwój" - kwiecień, nr 23 (2/2002).

34Van de Ven A.H., Suggestion for Studing Strategy Process: a research Note. Strategic Management Joutnal. 1992 (13), str. 170.

35Clarke L., Zarządzanie zmianą. Warszawa 1997. Wydawnictwo Gebethner i Ska.

36Tushman M.L., Romanelli E., Organizationa Evolution: a Metamorphosis Model of Convergence and Reorientation. Research In Organizational Behaviuor, 1985 (7), str. 171-222.

37Lech P., Systemy zintegrowane: wdrożenie i zastosowanie w biznesie. Wydawnictwo DIFIN, 2003.

38Dąbrowski J, Zmiany strategiczne i strategie zmian w teorii i praktyce zarządzania. Wpisz. Praca doktorska.

39Grudzewski W., Projektowanie systemów zarządzania. Wydawnictwo DIFN, Warszawa, 2001, str.67.

40Quinn J.B., Strategic Change - Logical Integrative Framework. Management Review. 1978 Vol 20(1) str. 7-21.

41Więcej w: Kuc B.R.: Zarządzanie doskonałe. Wydawnictwo PTM, Warszawa, 2000, str. 98.