Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Polityka bezpieczeństwa wybranych państw regionu Azji i Pacyfiku PDF Print Email
Bezpieczeństwo
DATE_FORMAT_LC2

Na przykładzie państw regionu Azji i Pacyfiku widoczna jest ewolucja poglądów dotyczących problemów bezpieczeństwa, jaka dokonała się w dwóch ostatnich dekadach. Wydaje się, że najbardziej znaczącymi wydarzeniami było zakończenie zimnej wojny oraz ataki przeprowadzone przez al-Kaidę 11 września 2001 r., które zapoczątkowały globalną wojnę z terrorem. W dalszych partiach podrozdziału przedstawiono charakterystykę polityki bezpieczeństwa wybranych podmiotów państwowych, które w najbardziej istotny sposób wpływają na bezpieczeństwo omawianego regionu.

Chińska Republika Ludowa

Kształtowanie polityki bezpieczeństwa Chińskiej Republiki Ludowej (ChRL) jest procesem scentralizowanym i realizowanym przez aparat Komunistycznej Partii Chin, który odgrywa decydującą rolę w wypracowywaniu decyzji. W ChRL decyzje dotyczące bezpieczeństwa podejmuje się w wąskim gronie decydentów, a często są to decyzje jednej osoby. Z tego względu zazwyczaj mówi się o polityce bezpieczeństwa realizowanej według zasad przyjętych przez kolejnych przywódców: Mao Zedonga, Denga, Jiang Zemina i Hu Jintao.

Lata dziewięćdziesiąte ubiegłego wieku przyniosły istotne zmiany w chińskiej polityce bezpieczeństwa. Coraz lepsze stawały się relacje z Rosją która nie była już postrzegana jako zagrożenie. Jednocześnie chińskie elity wojskowe i niektóre kręgi cywilne dowodziły konieczności ograniczenia roli Stanów Zjednoczonych w regionie Azji. W wyniku kompromisu uznano jednak, że konieczne jest budowanie odpowiednich relacji z Waszyngtonem, który rozpoczął wzmacnianie sojuszy z Japonią oraz Australią.

Na początku XXI w. chińska koncepcja bezpieczeństwa przeszła pewną ewolucję, co było związane z pojawieniem się nowych czynników. Należy do nich zaliczyć ataki terrorystyczne na USA we wrześniu 2001 r., przyjęcie ChRL do WTO jesienią 2001 r. oraz przejęcie władzy przez ekipę Hu Jintao (przełom lat 2002/2003). Nowe podejście kładzie nacisk na kreowanie wizerunku Chin jako nowoczesnego państwa dysponującego dojrzałą koncepcją bezpieczeństwa. Podkreśla się, że rozwój ChRL nie tylko nie stanowi zagrożenia dla bezpieczeństwa międzynarodowego, ale jako jedno z mocarstw kraj ten może przyczyniać się do jego zwiększenia. Istotne znaczenie ma zacieśnianie współpracy bilateralnej z Rosją oraz dążenie do poprawy stosunków z Indiami. Może to świadczyć o próbie stworzenia swoistego trójkąta strategicznego Chiny-Indie- Rosja, który stanowiłby przeciwwagę dla pozycji USA w regionie i na świecie.

Na politykę bezpieczeństwa realizowaną obecnie przez ChRL wpływają różnorodne czynniki. Najważniejsze kwestie wewnętrzne są związane z ruchami separatystycznymi, szczególnie w Ujgurskim Regionie Autonomicznym Xinjiang oraz w Tybecie. Natomiast główne problemy zewnętrzne są związane ze sporami granicznymi i terytorialnymi z Indiami, Japonią oraz wybranymi państwami basenu Morza Południowo-Chińskiego (Wietnam, Filipiny, Indonezja, Malezja oraz sułtanat  Brunei), kwestią tajwańską walką z międzynarodowym terroryzmem (Chińczycy podkreślają przy tym znaczenie współpracy multilateralnej na bazie obowiązującego prawa międzynarodowego z zastosowaniem środków politycznych, ekonomicznych i dyplomatycznych) oraz zapewnieniem bezpieczeństwa ekonomicznego (w tym dostaw surowców, przede wszystkim energetycznych, dla rozwijającej się gospodarki chińskiej).

W realizacji polityki bezpieczeństwa ChRL istotną rolę odgrywa produkcja oraz eksport chińskiego uzbrojenia. Wykorzystywane są one jako instrumenty budujące pozycję Chin zarówno w Azji, jak i na świecie. Działania w tym zakresie można rozpatrywać także w kategoriach polityki zagranicznej. Przede wszystkim dotyczy to handlu bronią, który jest uważany za istotny element ekspansji polityczno-gospodarczej Chińskiej Republiki Ludowej.

Indie

Zakończenie zimnej wojny oraz rozpoczęcie globalnej walki z terroryzmem były czynnikami, które wpłynęły na zmianę postrzegania problemów bezpieczeństwa także przez Indie. Dodatkowo przełom XX i XXI w. to okres, w którym kraj ten coraz wyraźniej aspiruje do uzyskania pozycji mocarstwa. Czynniki te wpłynęły na zmianę sposobu postrzegania porządku międzynarodowego i problemów bezpieczeństwa. Obecna koncepcja bezpieczeństwa Indii jest szeroka i uwzględnia czynniki wojskowe, ekonomiczne, energetyczne oraz ekologiczne. Warto również dodać, że dla tego kraju charakterystyczny jest wyraźny wpływ czynników wewnętrznych i zewnętrznych na kształtowanie poglądów związanych z bezpieczeństwem.

Jeżeli chodzi o czynniki wewnętrzne, to należy wymienić następujące : wprowadzenie liberalnych reform gospodarczych, które umożliwiły rozwój gospodarczy, napięcia o charakterze społecznym i etnicznym, rządy nacjonalistycznej hinduistycznej koalicji, na czele której stała Indyjska Partia Ludowa (Bharatiya Janata Party - BJP) oraz rozwijanie indyjskiego programu nuklearnego.

Natomiast analizując czynniki zewnętrze, można wskazać na następujące determinanty: rosnący potencjał Chin, zagrożenia związane z sytuacją w Pakistanie, zmiana relacji z USA, utrata znaczenia ruchu państw niezaangażowanych oraz wojnę z terrorem.

Od dziesięcioleci Chiny były postrzegane przez Indie jako zagrożenie. Oba kraje od dawna zgłaszały aspiracje do odgrywania istotnej roli w kształtowaniu bezpieczeństwa w wymiarze regionalnym, co w naturalny sposób prowadziło do konfrontacji. Dodatkowo przegrana przez Indie wojna graniczna z Chinami z 1962 r. pogłębiła poczucie zagrożenia. Nie były to zresztą obawy bezpodstawne, ponieważ Chiny podjęły wiele działań w celu ograniczenia pozycji i znaczenia Indii zarówno w regionie, jak i w skali świata. Świadczy o tym zwiększanie chińskich wpływów (m.in. poprzez dostawy broni) w krajach sąsiadujących z Indiami: Nepalu, Bangladeszu, Sri Lance oraz Myanmarze. Szczególne zaniepokojenie wywołuje w Indiach współpraca chińsko-pakistańska w zakresie technologii rakietowych i nuklearnych. Jednocześnie od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku można zaobserwować poprawę relacji pomiędzy Chinami i Indiami. Świadczy o tym zaprzestanie popierania przez Chiny pakistańskich roszczeń w stosunku do Kaszmiru czy też wyważona reakcja Pekinu na indyjskie próby nuklearne. Oba kraje uczestniczą też w pracach Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SOW/SCO), Chiny jako członek, Indie jako obserwator.

Najważniejszym zagrożeniem dla Indii są jednak napięte stosunki polityczne z Pakistanem. Wynikają one przede wszystkim z sytuacji w Kaszmirze. Pakistan nie porzucił bowiem nadziei na odzyskanie tych terenów. Co kilka lat w tym regionie następuje zaognienie sytuacji z walkami zbrojnymi włącznie . Poważnym problemem są zarzuty o wspieranie terroryzmu przez Pakistan. Po zamachach w indyjskim parlamencie (2001) oraz w Bombaju (1993, 2008) strona indyjska wprost obarczała odpowiedzialnością za nie pakistańskie służby specjalne (ISI). Nie ulega wątpliwości, że z militarnego punktu widzenia siły zbrojne Pakistanu nie stanowią dla Indii poważnego zagrożenia. Problemem jest jednak to, że tak niestabilny i nieprzewidywalny kraj jak Pakistan dysponuje bronią atomową.

Od początku globalnej wojny z terrorem Indie zdecydowanie opowiedziały się po stronie USA i jej koalicjantów. Współpraca obejmowała zarówno działania wywiadowcze w ramach Grupy Przeciwdziałania Terroryzmowi, jak i ochronę amerykańskich konwojów do Afganistanu (przez indyjską marynarkę wojenną). Indie podkreślają przy tym, że są krajem boleśnie doświadczonym przez islamski terroryzm (popierany przez Pakistan) jeszcze przed 2001 rokiem. W oczywisty sposób ma to wzmocnić międzynarodową pozycję Indii.

Druga połowa lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku przyniosła zmianę relacji amerykańsko-indyjskich. Wpływ na to miała rosnąca atrakcyjność gospodarcza Indii oraz rosnące znaczenie regionu azjatyckiego w amerykańskich planach strategicznych. Wzrosło ono jeszcze po rozpoczęciu walk w Afganistanie i Iraku. O poprawie stosunków pomiędzy Indiami i USA świadczy też deklaracja z 2005 r. o partnerstwie strategicznym. Innym sygnałem potwierdzającym te nowe relacje są próby wejścia amerykańskich koncernów zbrojeniowych na rynek indyjski - rynek, który przez dziesięciolecia ze względów politycznych był szczelnie zamknięty.

Japonia

W dobie zimnej wojny japońskie podejście do problemów bezpieczeństwa opierało się na sojuszu z USA oraz bardzo defensywnej strategii militarnej. Z tych względów Tokio nie nawiązało bezpośrednich relacji w dziedzinie bezpieczeństwa z innymi krajami regionu Azji Wschodniej, Japonia nie partycypowała też w multilateralnych porozumieniach w dziedzinie bezpieczeństwa. Wkład tego kraju w regionalne bezpieczeństwo militarne miał wyłącznie charakter pośredni, wynikający z aliansu amerykańsko-japońskiego.

Rozpad ZSRR oraz zakończenie ery dwubiegunowości tylko w niewielkim stopniu wpłynęły na zmianę japońskich poglądów. Przetasowania w strukturze systemu międzynarodowego umożliwiły Japonii podjęcie prób zastosowania multilateralne- go dialogu w sferze bezpieczeństwa w regionie Azji Wschodniej. Nie było to jednak łatwe zarówno ze względu na bardzo silne powiązania w dziedzinie bezpieczeństwa z USA, jak i kolonialną przeszłość Kraju Kwitnącej Wiśni, co rzutowało na stosunki z wieloma państwami regionu.

Znacznie silniejszym impulsem do zmian w zakresie polityki bezpieczeństwa były ataki terrorystyczne w USA w 2001 r. i rozpoczęcie globalnej wojny z terrorem. Już jesienną 2001 r. japoński parlament wprowadził poprawki zezwalające na udzielenie przez marynarkę wojenną tego kraju wsparcia logistycznego siłom amerykańskim na Oceanie Indyjskim. Japonia zaangażowała się także w misję stabilizacyjną w Iraku, wysyłając do tego kraju swoje siły pokojowe. Uczestniczy również w odbudowie Afganistanu, będąc jednym z największych donatorów pomocy finansowej.

Kolejne zmiany w japońskiej doktrynie obronnej nastąpiły w 2003 r. i wiązały się z rosnącym zagrożeniem atakami rakietowymi (ze strony Korei Północnej) oraz terroryzmem międzynarodowym. Koreańskie próby rakietowe przeprowadzone w rejonie wysp japońskich doprowadziły do rozbudowy i unowocześnienia systemu antyrakietowego. Jednocześnie wyraźne są działania zwiększające możliwości bojowe japońskich sił zbrojnych. W praktyce oznacza to zwiększenie możliwości ofensywnych japońskiego lotnictwa i marynarki wojennej. Służyć ma to przede wszystkim ochronie szlaków morskich przed atakami terrorystycznymi. Coraz częściej japońscy politycy mówią o konieczności wprowadzenia zmian w konstytucji, dających siłom zbrojnym tego kraju większe możliwości działania, tak aby były one dostosowane do współczesnych zagrożeń.


Istotnym elementem japońskiego systemu bezpieczeństwa są stosunki z sąsiadami. Obciążają je spory oraz zaszłości historyczne. Relacje z Rosją kształtowane są przez nierozwiązaną kwestię przynależności Wysp Kurylskich. Nad stosunkami z Chinami ciążą zarówno kwestie historyczne związane z japońską okupacją tego kraju w latach trzydziestych i czterdziestych ubiegłego wieku oraz spór terytorialny (dotyczy roszczeń do Wysp Senkaku, wokół których znajdują się złoża gazu i ropy naftowej). Natomiast na relacjach z Seulem cieniem kładzie się okres wieloletniej okupacji oraz oskarżenia armii japońskiej o dokonanie w tym czasie wielu zbrodni, za które do dziś Japonia nie przeprosiła.

Federacja Rosyjska

Rozpad ZSRR w 1991 r. przyczynił się do nowego sposobu postrzegania i kształtowania problemów bezpieczeństwa. Było to o tyle zrozumiałe, że Federacja Rosyjska znalazła się w nowym środowisku geopolitycznym. Pojawienie się nowych krajów, takich jak Ukraina, Uzbekistan czy Kazachstan, zmieniło najbliższe otoczenie tego kraju. Inaczej też była postrzegana pozycja Rosji na arenie międzynarodowej. Przede wszystkim kraj ten utracił możliwość wpływania na kwestie bezpieczeństwa w dawnym wymiarze (jako ZSRR).

W latach dziewięćdziesiątych przyjętych zostało kilka dokumentów kształtujących podejście do problemów bezpieczeństwa. Wśród nich należy wymienić ustawę o bezpieczeństwie ogólnie definiującą aparat pojęciowy, a następnie dokumenty określające koncepcję bezpieczeństwa, polityki zagranicznej oraz doktryny wojennej. Komplet dokumentów został przyjęty najpierw przez prezydenta Borysa Jelcyna, a następnie w 2000 r. przez Władimira Putina. Określono w nich założenia rosyjskiej wizji bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego, nowe interesy i cele, a także metody i środki polityki bezpieczeństwa.

Dla Rosji kwestią priorytetową jest utrzymanie stabilności i bezpieczeństwa w swoim bezpośrednim sąsiedztwie, przede wszystkim na obszarze poradzieckim. Moskwa miała nadzieję, że utworzenie Wspólnoty Państw Niepodległych pozwoli nie tylko na rozwinięcie procesów integracyjnych, ale także na odzyskanie kontroli na tymi terenami. W praktyce integracja przebiegała w sposób bardzo skomplikowany. Z niektórymi krajami Rosja potrafiła zbudować bardzo silne relacje. W Tadżykistanie stacjonują rosyjskie wojska, a także znajdują się liczne rosyjskie instalacje wojskowe. Ponadto na granicy tadżycko-afgańskiej stacjonuje 10 tys. rosyjskich żołnierzy mających przeciwdziałać przemytowi narkotyków. W Kirgizji znajdują się liczne rosyjskie bazy wojskowe. W Kazachstanie dzierżawiony jest kosmodrom Bajkonur oraz kilka poradzieckich poligonów (w tym dwa używane do testowania broni atomowej). Jednocześnie na obszarach poradzieckich pojawiają się silne tendencje do uniezależnienia się od Rosji. Najbardziej dobitnym przykładem jest GUAM (Gruzja, Ukraina, Azerbejdżan, Mołdowa). Początkowo działał on jako czterostronne forum współpracy i konsultacji, a w 2006 r. przekształcił się w Organizację na rzecz Demokracji i Rozwoju, której celem jest integracja państw członkowskich z NATO i Unią Europejską.

Biorąc pod uwagę interesy strategiczne, bardzo istotnym obszarem dla Rosji jest Europa. Z tego względu kraj ten uczestniczy w tworzeniu europejskiego systemu bezpieczeństwa. Wydaje się jednak, że działania podejmowane przez Federację Rosyjską w ramach OBWE czy ESDP (Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony) nastawione są na ograniczenie wpływów NATO i ewentualne zdobycie możliwości wpływania na niektóre decyzje sojuszu (szczególnie dotyczące planów rozszerzenia paktu na wschód).

Przełom wieku XX i XXI przyniósł wzrost znaczenia regionu Azji i Pacyfiku dla rosyjskiego postrzegania bezpieczeństwa, także w wymiarze militarnym. Dotyczy to szczególnie Azji Środkowej. Ataki terrorystyczne na USA i w ich konsekwencji rozpoczęcie operacji skierowanych przeciwko talibom i al-Kaidzie jesienią 2001 r. w Afganistanie rozpoczęły globalną wojnę z terrorem. Stała się ona płaszczyzną porozumienia mocarstw obecnych w regionie azjatyckim - Chin, Rosji i USA. Dzięki wyrażeniu zgody przez ówczesnego prezydenta Władimira Putina Amerykanie uzyskali możliwość rozpoczęcia współpracy wojskowej z państwami środkowoazjatyckimi: Kirgizją Uzbekistanem i Tadżykistanem. Przede wszystkim chodziło o dostęp do baz lotniczych, co miało bardzo istotne znaczenie dla zaopatrzenia jednostek walczących w Afganistanie. Przedłużająca się wojna sprawiła jednak, że Moskwa zaczęła inaczej patrzeć na ten problem. Dla Rosjan wyraźnie widoczna była rosnąca pozycja USA w tym regionie oraz realizowanie amerykańskich celów polityki bezpieczeństwa na zasadach unilateralnych. W wyniku nacisków ze strony Federacji Rosyjskiej (a także ze strony Chin) niektóre bazy zostały dla Amerykanów te. Jednocześnie nastąpiło zbliżenie tych krajów z Moskwą co chyba najbardziej widoczne jest w relacjach z Uzbekistanem.

Taka sytuacja nie oznacza bynajmniej mniejszej aktywności w walce z terroryzmem. Dla Federacji Rosyjskiej problem ten jest bardzo istotny i dotyczy sytuacji w rejonie Kaukazu. Moskwa dostrzega też zagrożenie islamskim fundamentalizmem w swoim bezpośrednim sąsiedztwie. Kotlina Fergańska na pograniczu Kirgizji, Tadżykistanu i Uzbekistanu jest rejonem, w którym aktywnie działa wiele ugrupowań islamskich i często dochodzi do starć zbrojnych.

Nie ulega wątpliwości, że Rosja stara się odbudowywać swoją pozycję mocarstwową także w obszarze bezpieczeństwa militarnego. Oficjalnie swoją politykę bezpieczeństwa Moskwa usiłuje kształtować na zasadzie multilateralnej, czyli w ramach współpracy na arenie międzynarodowej. Jednocześnie coraz wyraźniej podkreśla się fakt posiadania przez ten kraj arsenału jądrowego. Rosjanie deklarują ewentualną gotowość użycia go w razie wyczerpania innych środków zapewniania bezpieczeństwa.

Stany Zjednoczone

Zakończenie zimnej wojny i koniec dwubiegunowego ładu międzynarodowego spowodowały poszukiwanie nowego spojrzenia na porządek światowy. USA stały się globalnym mocarstwem, dominującym nad innymi państwami oraz ugrupowaniami (np. UE). Za podstawowe wyznaczniki amerykańskiej pozycji uznano przewagę uzyskaną w wielu obszarach, przede wszystkim zaś militarnym, ekonomicznym oraz technologicznym22. Nowej sytuacji towarzyszyły w USA dyskusje dotyczące charakteru zaangażowania się tego kraju w tworzenie nowego porządku światowego (globalny aktywizm czy globalny interwencjonizm) oraz sposobów jego realizacji (multilateralizm czy unilateralizm). W tym względzie wykształciły się dwa modele. Pierwszy z nich oznaczał ład światowy zarządzany przez USA (miękkie przywództwo, hegemonia pośrednia), a drugi wiązał się z porządkiem zdominowanym przez ten kraj (twarde przywództwo, hegemonia bezpośrednia)23. Różne podejście do wyboru jednego z modeli było widoczne na przykładzie sposobu sprawowania władzy przez kolejnych prezydentów amerykańskich: George'a Herberta Busha, Billa Clintona i George'a Walkera Busha.

Prezydentura Georga H. Busha to okres silnego ścierania się różnych koncepcji, z których ostatecznie wybrano ideę globalnego przywództwa. Operacja Pustynna Burza przeprowadzona w 1991 r. w Zatoce Perskiej, usankcjonowana mandatem Rady Bezpieczeństwa ONZ, doprowadziła do uruchomienia przeciwko Irakowi systemu bezpieczeństwa zbiorowego i pokazała, jak istotną rolę może odgrywać w tym zakresie współpraca międzynarodowa.

Głównymi celami polityki bezpieczeństwa USA - w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, w okresie administracji Billa Clintona - było wzmacnianie bezpieczeństwa, wzrost dobrobytu oraz promocja demokracji. Ich osiągnięciu miał służyć multilateralizm, który był dla tej ekipy priorytetem.

Kadencja George'a W. Busha przyniosła znaczące zmiany, ale było to spowodowane głównie zamachami z 11 września 2001 roku. Od tego momentu priorytetem w polityce zagranicznej USA stała się walka z terroryzmem międzynarodowym. Na pierwszy plan wysunęły się zagrożenia militarne, choć były związane zarówno z podmiotami państwowymi (Irak, Korea Północna), jak i pozapaństwowymi (różne organizacje terrorystyczne, przede wszystkim al-Kaida). Zdecydowaną przewagę uzyskali zwolennicy twardego przywództwa, które opiera się na sile militarnej i działaniach unilateralnych. Za jedną z dopuszczalnych metod działania uznano podejmowanie ataków wyprzedzających. Takie podejście znalazło swoje odzwierciedlenie w Narodowej Strategii Bezpieczeństwa ogłoszonej przez George'a W. Busha w 2002 roku. Jej kontynuacją był analogiczny dokument z 2006 roku. Wielu analityków uważa, że objęcie urzędu prezydenta przez Baracka Obamę będzie oznaczało zmianę nie tyle celów w polityce bezpieczeństwa, ile raczej metod. W większym stopniu amerykańskie działania będą się opierały na multilateralizmie.

Wiele działań wpływających w istotny sposób na bezpieczeństwo militarne USA zostało podjętych w regionie Azji i Pacyfiku. Obszar ten jest bez wątpienia coraz bardziej znaczący z punktu widzenia interesów strategicznych. Walki w Afganistanie, wojna w Iraku, tworzenie systemów obrony przeciwrakietowej w Japonii i na Tajwanie są tego przykładami. Jednocześnie Amerykanie podejmują też inne działania mające na celu zbudowanie ich silnej pozycji w tym regionie. Można do nich zaliczyć dostawy broni do wielu krajów (Korea Płd., Pakistan), współpracę w zakresie produkcji uzbrojenia (Japonia, Tajwan) oraz wspólne ćwiczenia i manewry wojskowe. Do sposobu prowadzenia działań z zakresu polityki bezpieczeństwa militarnego przystaje określenie polityki zagranicznej USA, jakie w 2002 r. sformułował J.S. Nye Jr - jest to kombinacja unilateralizmu, arogancji i zaściankowości (pawchialism), która niesie za sobą duże niebezpieczeństwo zarówno dla świata, jak i dla USA . Nie ulega bowiem wątpliwości, że pomimo prób zachowania dobrych relacji z innymi mocarstwami obecnymi w regionie Azji i Pacyfiku (przede wszystkim chodzi o Chiny, Rosję i Indie) amerykańska dominacja może prowadzić do poważnego konfliktu interesów.

Źródło: B. Skulska, P. Skulski (red.), Bezpieczeństwo międzynarodowe w regionie Azji i Pacyfiku. Wybrane zagadnienia, Wrocław 2010.