Rodzina jako element bezpieczeństwa lokalnego

Zagadnienie bezpieczeństwa jest zagadnieniem odnoszącym się do niemal wszystkich dziedzin stosunków państwowych i międzynarodowych. Kwestia bezpieczeństwa jest problemem interdyscyplinarnym, zajmuje się nim politologia, ekonomia, prawo, socjologia, historia, nauka o stosunkach międzynarodowych i inne. Interdyscyplinarne traktowanie kwestii bezpieczeństwa wiąże się z rozwijaniem się funkcji państwa i obejmowaniem przez nie coraz to nowych problemów. Etymologicznie termin ten związany jest z poczuciem zagrożenia, potrzebą jego usunięcia i zaprowadzenia stanu pewności. Janusz Stefanowicz pisze, że w języku polskim słowo bezpieczeństwo "świadczy o pierwotności poczucia zagrożenia w stosunku do poczucia, że jest się bezpiecznym "bez pieczy" czyli bez dostatecznej ochrony". Analizując definicje słownikowe zauważamy, że wszystkie zawierają takie desygnaty pojęcia bezpieczeństwa, jak: brak niebezpieczeństw, spokój, ochronę przed zagrożeniem. Taki zakres pojęciowy występuje w definicjach państw zachodnich, jak i dawnego bloku wschodniego. Uniwersalnym ujęciem jest definicja ze słownika nauk społecznych UNESCO, gdzie "bezpieczeństwo jest rzeczywiście identyczne z pewnością (safety) i oznacza brak zagrożenia (danger) albo ochronę przed nim.

Prowadząc takie analizy zauważamy, że bezpieczeństwo łączy się z poczuciem zagrożenia. Oznacza ono pewien stan świadomości spowodowany istnieniem zjawisk, które oceniamy jako niebezpieczne i niekorzystne. Warto zwrócić uwagę, na pogląd formułowany przez Józefa Kukułkę, który postrzega bezpieczeństwo, jako pewien system wartości w połączeniu ze środkami zapewniającymi zachowanie tych wartości. Zespół ten stanowią:

  1. przetrwanie (państwowe, etniczne, biologiczne) widziane jako wartość nadrzędna;
  2. integralność terytorialna (w sensie fizycznym, narodowym i państwowym);
  3. niezależność polityczna (w sensie ustrojowym, samowładności i swobody afiliacji);
  4. jakość życia (poziom życia, stopień rozwoju społeczno-gospodarczego).

Szerokość zasięgu pojęciowego bezpieczeństwa ukazuje Ryszard Zięba, który stwierdza ,że "W zasięgu ogólnospołecznym bezpieczeństwo obejmuje zaspokojenie potrzeb: istnienia, tożsamości (identyczności), niezależności, ochrony poziomu i jakości życia. Bezpieczeństwo będąc naczelna potrzebą człowieka i grup społecznych jest zarazem podstawową potrzeba państw i systemów międzynarodowych".

Rodzina odgrywała i odgrywa ważną rolę w dawnym i współczesnym społeczeństwie. Jej rola wynika z jej naturalnego charakteru. Jest konieczna, trwała i uniwersalna, bo wynika z podziału ludzi na dwie płci i biopsychicznej konieczności ich zespolenia. Socjologowie nazywają rodzinę grupa pierwotną i podstawową. Rodzina spełnia rolę pierwotną w rozwoju wszelkich form życia społecznego, w tym także przyczynia się do bezpieczeństwa lokalnego. Patrząc z perspektywy mikrospołecznej, rodzina była i jest instytucją, za pośrednictwem której funkcjonują szersze formy organizacji. J. Szczepański zwraca uwagę na to, iż rodzina ludzka opiera się na biologicznych podstawach: "...stałość popędu seksualnego, jego różne formy sublimacji i powstająca wokół jego powstawania otoczka emocjonalna stanowi zespół czynników biopsychicznych stanowiących podstawę małżeństwa rodziny człowieczej" M. Ziemska natomiast określa rodzinę jako: "...małą, naturalną grupę społeczną, składającą się z małżonków i ich dzieci, stanowiącą ciągłość, lecz jednocześnie podlegającą dynamicznym przekształceniom, związanym głównie z biegiem życia wchodzących w jej skład jednostek". Rodzina jest jednostką organizacyjną, w której i przez którą, odbywa się tworzenie, utrwalanie i przekazywanie kultury, kształtowanie wzorów zachowań oraz promocja wzorów, wartości i norm powszechnie akceptowanych w społeczeństwie ludzkim. Swoim istnieniem rodzina warunkuje istnienie i umacnianie bezpieczeństwa lokalnego. W egzystencjalnym znaczeniu można powiedzieć, że nie ma bezpieczeństwa bez zdrowej rodziny.

W złożonej i trudnej sytuacji współczesnego świata rodzina ma spełniać szczególną funkcję niwelatora wstrząsów jako filtr i pomost. Powinna ona chronić dorastające pokolenie przed zbyt brutalnym zetknięciem się z rzeczywistością, powinna być nosicielem kultury w środowisku, w którym dziecko żyje, powinna w zakresie teorii stanowić bazę, w której mogłoby ono rzucać się w wir świata bardziej bezosobowego, rozciągającego się poza domem.

Wszechstronność wpływu rodziny polega na tym, że socjalizuje ona młodych i dorosłych członków. Zakładając rodzinę podejmują oni szereg nowych ról, nabywają doświadczeń, które często powodują głębokie przeobrażenia w strukturze osobowości. Jest więc ta fundamentalna komórka organizmem żywym, dynamicznym, ulegającym ciągłym przeobrażeniom. Rodzina jest podatna na wpływy środowiska zewnętrznego, sama również je kształtuje poprzez ciągłe interakcje z otoczeniem.

Jednym z podstawowych warunków rozwoju życia emocjonalnego jest zaspokojenie potrzeb psychospołecznych dziecka, takich jak: miłość, poczucie bezpieczeństwa, zrozumienie, czułość, radość. Według M. Ziemskiej zaspokojenie wymienionych potrzeb w dzieciństwie ma doniosłe znaczenia dla wyznaczania kierunku rozwoju osobowości. Prawidłowa więź oparta jest na przypisywaniu przez rodziców ważnego miejsca potrzebom dziecka i trafnym reagowaniu na te potrzeby. Od prawidłowego rozwoju emocjonalnego dziecka w dzieciństwie zależy, czy dorosły człowiek będzie zdolny do przyjaźni, miłości, czy będzie koleżeński, uczynny, dojrzały społecznie, aktywny i samodzielny.

Codzienne obserwacje mówią o głębokich powiązaniach funkcji rodziny z życiem publicznym i społecznym. Wspólnota rodzinna jest bardzo czułym "barometrem", który pokazuje zachodzące procesy społeczne, a więc stany napięć i konfliktów oraz przykłady powodzenia i sukcesy ludzkie. W zdecydowanej większości realizowany jest schemat, gdzie rodzina inwestuje swe zasoby w kształcenie dzieci, przysposabia je do zawodu, a młodzi ludzie przyczyniają się do rozwoju i dobrobytu społecznego. Podkreślić należy istotność spełniania przez rodzinę funkcji kulturalnej i opiekuńczej, gdyż wywierają one silny wpływ na rozwój aspiracji i planów życiowych młodych, na wybór kierunków kształcenia i zawodu, a w końcu wyznaczają start społeczno-zawodowy.

Istotną wartością rodziny jest rodzaj stosunków społecznych, czyli więzi społecznej panującej w rodzinie. Rodzina jest związkiem osób opartym na stosunkach przyjaźni i miłości rozumianej jako miłość zmysłowa i duchowa. Miłość duchowa ze społecznego punktu widzenia polega na wzajemnym oddaniu się małżonków oraz na poświęcaniu się między rodzicami i dziećmi. Inaczej mówiąc miłość sprowadza się do odpowiedzialności za członków rodziny. Życie małżeńskie i rodzinne realizuje się przez wzajemne świadczenie sobie usług między partnerami i między rodzicami a dziećmi w celu pełnego rozwoju swych osobowości i czerpania wzajemnych korzyści.

Członkowie rodziny muszą tworzyć, zdobywać środki materialne do życia, angażować się i działać dla tworzenia ogniska domowego, domu, jego wyposażenia, wykonywać pracę zawodową, by zapewnić rodzinie utrzymanie. Członkowie rodziny troszczą się o dobrą atmosferę domową, klimat sprzyjający dobremu życiu i współdziałaniu. Rodzina zachęca do działania, daje to poczucie bezpieczeństwa, uczy działań bezinteresownych na rzecz członków rodziny. Syntetycznie rzecz ujmując tworzy to, co nazywamy atmosferą bezpieczeństwa w rodzinie.

Co prawda przekaz kulturowy dokonywany przez rodzinę zmniejszył się, ale nadal rodzina odgrywa najważniejszą rolę w kształtowaniu u młodego pokolenia podstawowych wartości, norm i wzorców zachowań, szczególnie tych, które decydują o poczucie bezpieczeństwa, o wartości i godności człowieka. Wynika to z faktu iż:

  • Rodzina powstaje i funkcjonuje na gruncie miłości. Dzięki niej osoby zachowują swą odrębność i dążą do jedności. Wszystkie osoby w grupie rodzinnej czują, że poszczególni członkowie rodziny interesują się nią, jest ona centrum grupy. Samo przebywanie w rodzinie jest wartością, daje pewność, że jest się kimś wartościowym i ważnym dla wszystkich.
  • W rodzinnym klimacie rodzą się postawy wielkoduszności, przyjaźni, cierpliwości, bezinteresowności, pojednania i pokoju. Są to postawy jednostek realizowane na gruncie rodziny, a następnie transponowane na do życia społecznego.

Życie rodzinne ma więc odbicie w społeczności lokalnej. Życie społeczne staje się bardziej humanitarne, daje więcej satysfakcji i bezpieczeństwa osobom w nim żyjącym. Ta niezwykle ważna rola rodziny umacnia bezpieczeństwo i zapewnia stabilizację społeczną, gdyż o społeczeństwie nie decydują jedynie urządzenia i organizacje społeczne, ale nade wszystko jakość wzajemnych stosunków społecznych pomiędzy ludźmi . Wzajemne stosunki przyczyniają się do różnicowania społeczeństwa na te, które żyją w duchu głębokiego humanizmu i współpracy oraz na takie, gdzie żyje się bardzo dostatnio, ale mniej jest uczuć i zachowań ludzkich. Bardzo wiele zależy od rodziny, w jakim wymiarze pełni ona swoją rolę bezpiecznego zacisza i spokoju i uczy postaw humanistycznych, które później promieniują w środowisku lokalnym.

Do czasu przemian transformacji systemowej problemy rodziny rozpatrywano w Polsce z punktu widzenia makrostruktury społecznej. Patrzono na życie rodziny, traktując rodzinę jako zmienną zależną, a tylko czasami jako zmienną niezależną, która wpływa na zjawiska społeczne. Obecnie rodzinę traktuje się jako podmiot zmian, jako czynnik twórczy, wpływający na ogólne zjawiska i procesy społeczne, ekonomiczne i kulturalne. Albowiem rodzina stanowi ważny czynnik polityki społecznej i gospodarczej. Przyczynia się ona do przyśpieszenia wzrostu gospodarczego, przyśpieszenia reform społecznych, podnosi poziom moralności społecznej, zwalcza patologię społeczną. Stanowi ona grupę o niezwykle silnych umiejętnościach regulujących. Dlatego zwracamy uwagę na fenomen rodziny jako formę życia społecznego, która wpływa na kształtowanie postaw, aspiracji i planów, systemów wartości i kształtowania osobowości ludzkich.

Powszechnie wiadomo, że rodzina realizuje swoje zadania nie tylko wobec członków wspólnoty, ale i wobec społeczeństwa. Każda grupa rodzinna tworzy własną mikrostrukturę, przekazuje wartości z pokolenia na pokolenie oraz dobiera wartości oferowane przez środki masowego przekazu, które będą wpajane młodemu pokoleniu. Dzieje się tak, bo rodzina posiada własny styl stosunków i życia rodzinnego. Zjawiska te wspierane są przez wpływy tradycji, obyczaju i kultury regionalnej.

Rodzina jest elementem wielu społeczności. Należy między innymi do społeczności lokalnej. Stanowi ona stałe skupisko ludzi mieszkających na określonym miejscu i charakteryzującym się częstymi kontaktami przy wielorakich okolicznościach. Wspólne zamieszkanie i liczne styczności pomagają w umacnianiu się więzi społecznej pomiędzy mieszkańcami. Pewna "zamkniętość" oddziałuje na zachowania wszystkich członków w formie opinii publicznej. Pod jej wpływem znajduje się życie rodzinne: stosunki między małżonkami, relacje sąsiedzkie, relacje rodziców z dziećmi, kontakty z dalszymi krewnymi i znajomymi. W społecznościach długo przebywających we wspólnym miejscu znane są historie i dzieje poszczególnych jednostek, ich sukcesy i porażki, jak również całe historie rodzin. W efekcie członkowie rodziny silnie się kontrolują, aby nie doszło do "niechlubnych wydarzeń", które staną się powszechnie znane. W ten sposób presja opinii publicznej współpracuje z grupą rodzinną i prowadzi do silnej kontroli społecznej, która zapobiega negatywnym zachowaniom. Rodzina zaspokaja potrzeby emocjonalne, daje poczucie bezpieczeństwa, zapewnia równowagę emocjonalną, czyli zapobiega dezintegracji osobowości. Jest także instytucją kontroli społecznej, zwłaszcza dla młodych łudzi. Spójna, zrównoważona rodzina zapobiega skutecznie odchyleniom od zasad postępowania we wszystkich dziedzinach życia społecznego, gdyż odchylenia te mogą mieć negatywne skutki dla integracji i bezpieczeństwa społecznego.

Rodzina jako grupa jest ważnym narzędziem kontroli osób do niej należących. Ludzie żyjący w małych wspólnotach znają się doskonale i wszystko o sobie wiedzą. Rodzina podlega nieformalnej kontroli społecznej ze stron środowiska lokalnego. Środowisko przenika rodzinę, ale zachodzi też proces wpływu rodziny na kontakty lokalne i życie lokalne.

Rodzina jest społecznością powołaną do dawania społeczeństwu nowych członków oraz do rozwijania życia jednostkowego. Pełniąc funkcje prokreacyjna rodzina jest substancjalną podstawą społeczeństwa. Rodzina najpełniej kształtuje człowieka, a zatem najbardziej decyduje o jakości nowych członków danej społeczności. Pomimo rozwoju instytucji kształceniowych i wychowawczych, stan zdrowia psychicznego, cechy osobowości obywateli najbardziej zależą od warunków i jakości życia w rodzinie. To, czy dziecko rozwija swoje zdolności i talenty, czy rozwija się prawidłowo bardziej zależy od warunków rodzinnych, niż od warunków, które otrzyma w szkole czy w innych instytucjach. Szkoła rozwija to, co dziecko wynosi ze swej rodziny. Akta sądowe dają wiele przykładów na to, że brak właściwych warunków bezpieczeństwa w domu, jest podstawą wejścia dziecka czy dorosłego w konflikt z prawem. Wielokrotnie udowodniono, że osoby przeżywające kryzysy w życiu małżeńsko-rodzinnym pracują mniej efektywnie, są drażliwe w kontaktach koleżeńskich. Dzieci wychowane w dysfunkcjonalnych rodzinach są aspołeczne i mało otwarte na potrzeby i wymagania społeczne. Z kolei jednostki socjalizowane w funkcjonalnej rodzinie poświęcają się wielorakiej działalności społecznej i podejmują właściwe wybory, włączają się w zadania społeczne i skutecznie działają. Rodzina przyczynia się do kształtowania twórczej lub biernej postawy jednostki. Realizuje ona swoistą rolę odźwiernego, wprowadzając młodego człowieka w życie społeczne, wszczepiając mu wartości kulturowe, chęć działania i bycia kreatywnym.

Badania społeczne mówią, że istnieje zależność pomiędzy jakością osobowości człowieka a jakością członka społeczności. Brak bezpieczeństwa, dezorganizacja życia społecznego wynikają w dużej mierze z zaniedbań życia rodzinnego, które nie przygotowało jednostek dojrzałych i odpowiedzialnych. Rodzina ma swe charakterystyczne cechy, które różnią ją od innych grup społecznych. Ma swój wewnętrzny świat, niepowtarzalny i różniący jedną rodzinę od drugiej. Jest też grupą otwartą, gotową nawiązywać kontakty z innymi grupami, przyjmując treści z szerokiego świata.

Rodzina i dom są instytucjami, które jako pierwsze pomagają młodym ludziom w sytuacjach trudnych i kryzysowych - dopiero później szukamy pomocy w instytucjach państwowych. Rodzina pośredniczy w poszukiwaniu mieszkania, pracy, a przy zmianie środowiska pobytu , daje miejsce zamieszkania. Poczucie bezpieczeństwa w rodzinie najlepiej jest wyrażane i najgłębiej przeżywane.

Rodziny wewnętrznie rozbite, w znacznym stopniu zdezorganizowane łub o zakłóconym funkcjonowaniu wpływają na swych członków ujemnie, przyczyniają się do powstawania osobowości dysharmonijnej, niedojrzałej łub wręcz patologicznej. Niebezpieczeństwo to zagraża głównie dzieciom i młodzieży. Rodziny przebywające w sytuacjach kryzysowych wymagają pomocy.

Bardzo wcześnie socjologowie M. Weber i inni dostrzegli zagrożenie bytu człowieka przez nowoczesne społeczeństwo. Natomiast rodzina jest grupą społeczną, która daje człowiekowi szansę spokojnego bytowania i pełniejszego rozwoju. To, co należy w dzisiejszym społeczeństwie naprawić, to coraz większa depersonalizacja i umasowienie, które to zjawiska stanowią zagrożenie dla rozwoju człowieczeństwa. Negatywne zjawiska społeczne przejawiają się w różnych formach ucieczki takich jak alkoholizm, narkomania czy terroryzm. Tego rodzaju zagrożeniom płynącym ze świata może przeciwstawić się i dać jednostce oparcie rodzina, która wyzwala w człowieku potężne energie, które są w stanie uwolnić go z anonimowości, podtrzymać godność zachować odrębność i niepowtarzalność jednostki. Ukazuje nam to rodzinę jako środowisko wzmacniające poczucie wartości i godności osoby ludzkiej.

Nowoczesne społeczeństwo akcentuje indywidualny interes i znaczenie jednostki. Społeczeństwo i jego instytucje funkcjonują bez stosunku emocjonalnego, w sposób anonimowy. Społeczeństwo dąży do podporządkowania sobie jednostki, by nią kierować. Natomiast rodzina daje oparcie jednostce, bo działania członków rodziny mają charakter i zabarwienie uczuciowe. Wzajemne stosunki są oparte lub wynikają z miłości i bliskości, a przymusowe działania wynikają z odpowiedzialności. Postawa większej lub mniejszej miłości warunkuje jedność i zaufanie. Czynności rodzinne wynikają z miłości i dobrowolnego wyboru, a nie z nacisku ekonomicznego.

W dzisiejszej rodzinie szczególne znaczenie mają więzi podmiotowe.. Rodzina ma przez to większe znaczenie dla jednostek. Jest bardziej ludzka, jednak gdy nie ma elementów jednoczących, ten kto nie czuje się związany z rodziną jako całością, odchodzi od niej. Wyraźna dominacja więzi osobowych sprawia, że rodzina trwa tak długo, dopóki istnieją elementy łączące. Dzisiejsza rodzina daje możliwość głębokiej autonomizacji i indywidualizacji człowieka, co wyraża się w wspomaganiu rozwoju indywidualnych uzdolnień i zamiłowań członków rodziny. Rodzina skierowana jest bardziej na zaspokajanie indywidualnych potrzeb niż utrzymanie siebie jako grupy czy instytucji.

Postęp techniczny, rozwój technologii i wysiłki ruchów społecznych umożliwiają człowiekowi życie w warunkach większej wolności, sprawiedliwości i praworządności. Świat staje się coraz bardziej sprawiedliwy, bardziej dostatni i dający większą wolność. Ale jednocześnie ludzie są mniej życzliwi, zamknięci w sobie i mało ofiarni. Brakuje wartości, które czynią życie ludzkie bardziej przyjemnym , pogodnym, radosnym. Wymienione wartości, czyli cnoty, człowiek zdobywa w rodzinie i kultywuje w społeczeństwie oraz we własnym domu.

Można jeszcze wyliczać wiele dziedzin życia, w których rodzina uzupełnia społeczeństwo i daje człowiekowi lepsze, bardziej humanistyczne środowisko życia i rozwoju. Należy tu zwłaszcza podkreślić znaczenie rodziny dla kształtowania więzi społecznych, bez których żadna jednostka nie może prawidłowo się rozwijać. Bez rodziny otoczenie społeczne człowieka byłoby zupełnie nieludzkie lub bezosobowe.

Organizowanie psychicznych przeżyć jednostki, pobudzanie pożądanych uczuć i zachowań, to m.in. obdarzanie dzieci poczuciem swojskości, zadomowienia w świecie. Na skutek doznań społeczno-moralnych, doznawania atmosfery życzliwości, serdeczności i bliskości fizycznej, człowiek przestaje odczuwać samotność i zagubienie. Przeżycia estetyczne i zabawowe dają mu odprężenie nerwowe i wypoczynek.

Analiza udziału rodziny w tworzeniu zwyczajów skłania do podkreślenia aktywnej roli rodziny w dokonujących się współcześnie przemianach. Rodzina przezwyciężając dezintegrujące zagrożenia cywilizacyjne, wykorzystuje wiele okazji do umacniania więzi miedzy pokoleniami (integracja pionowa) oraz do cementowania szerszego kręgu ludzi, niż tylko rodzina dwupokołeniowa (integracja pozioma).

W naukach społecznych obserwujemy "natężenie się tendencji traktujących rodzinę jako czynnik niezależny, jako źródło wielu zjawisk i procesów, a tym samym jako ważny czynnik w polityce społecznej i gospodarczej zmierzającej do społecznych reform, do przyspieszenia wzrostu gospodarczego, podnoszenia poziomu życia publicznego, zwalczania patologii społecznej".

Istotna rola rodziny w popieraniu podstawowych więzi społecznych oraz w ochronie wspólnego dobra narodowego, zachęca do traktowania jej w ten sposób.

Zwyczaje i święta praktykowane w rodzinie nie powodują wyobcowania z szerszych zbiorowości społecznych i zamknięcia w kręgu rodziny. Realizowanie zwyczajów świątecznych w ramach domu rodzinnego, stanowi pomost łączący rodziny, środowiska, klasy i warstwy. Wspólne zwyczaje świąteczne stanowią ważny element kultury, że względu na jej społeczne funkcje, oraz na wartości, które podtrzymuje i wyzwala. W rodzinie polskiej pieśń jeszcze nie umilkła, a tradycyjność współczesnej kultury daje szanse jej utrzymania się, nawet pomimo zmieniających się warunków egzystencji.

Gdy patrzymy na współczesne społeczeństwa, zauważamy, że przy wysoko zorganizowanej strukturze administracyjnej, zabezpieczeniach socjalnych, nawet przy wsparciu bardzo podkreślanego wolontariatu, powstają niekontrolowane przestrzenie, gdzie jest brak działań choćby wobec osób z marginesu społecznego, z kręgu patologii. Tam właśnie rodzina jest postawiona do walki o więź społeczną. Ona często bywa ostatnim ratunkiem dla człowieka który został opuszczony przez najbardziej nowoczesne struktury.

Brak rodziny lub negatywne doświadczenia związane z rodziną często prowadzą do zaburzeń funkcjonowania w życiu społecznym, bądź zaburzeń osobowościowych. W obu przypadkach konieczna jest opieka wychowawcza i samowychowawcza. Rodzina pełni funkcje emocjonalną, czyli zaspokaja potrzebę miłości pomiędzy małżonkami oraz pomiędzy rodzicami i dziećmi. Realizują ją przez okazywanie sympatii, życzliwości, zaufania, opiekowania się, dawania poczucia bezpieczeństwa. Realizacja potrzeb uczuciowych odgrywa ważną rolę w życiu każdej jednostki. Dzieciom zapewnia prawidłowy rozwój emocjonalnej sfery osobowości. Dorosłym umożliwia zachowanie równowagi pomiędzy przykrościami i trudami życia codziennego, a ciepłem rodzinnym. Osobom starszym pozwala spokojnie myśleć o starości. Obecny czas szybkich przemian rodzi niedobory w dziedzinie zaspokajania potrzeb emocjonalnych. Człowiek żyjący w dzisiejszym społeczeństwie płaci wysoką cenę za postęp techniczny. Jest nią utrata wolności, indywidualności i kreatywności. Człowiek poddany wpływom społeczeństwa, traci zdolność do przeciwstawiania się wartościom, normom, wzorom zachowań i poglądom narzucanym przez środki masowego przekazu, system rozrywki i ekonomię. Jako twórca człowiek może stać się twórczy w małych grupach, a zwłaszcza w rodzinie. Szybkość życia, potrzeba bycia dyspozycyjnym w życiu zawodowym, wydłużony czas pracy, potrzeba dokształcania się, pełnienie nadmiernych obowiązków, odbiera ludziom energię i powoduje zmęczenie fizyczne i uczuciowe. Prowadzi do większego zapotrzebowania na otrzymywanie uczuć i poczucia bezpieczeństwa. Tą lukę może zapełnić rodzina, która jest zintegrowana i jest w stanie naprawić braki uczuć i sympatii w życiu społecznym.

Aby pełniej zrozumieć znaczenie rodziny przeanalizujmy znaczenie słowa "dom", który jest jednym z symboli rodziny. A. Siciński wyróżnia trzy aspekty domu: materialny, społeczny i aksjologiczny. Dom materialny to mieszkanie, jego wyposażenie i otoczenie. Ten aspekt domu jest podstawą do realizacji potrzeb egzystencjalnych człowieka, a także jego ciągłości biologicznej. Dom chromi swych mieszkańców przed trudnościami atmosferycznymi.

Aspekt społeczny polega na tym, że dom to swoista zbiorowość społeczna, w skład której wchodzą domownicy, ich wzajemne relacje, role pełnione w rodzinie. Ta cecha domu pozwala realizować potrzeby społeczne człowieka. W tym ujęciu dom stanowi istotny element organizacji życia codziennego, a także ekonomicznego (jest miejscem gromadzenia i konsumpcji dóbr). Jest dom azylem, w którym czujemy się bezpiecznie. Posiadanie własnego kąta daje poczucie prywatności i spokoju. W środowisku domowo-rodzinnym odbywa się internalizacja wartości, wzorów i norm. D. Markowska podkreśla, iż tylko we wspólnocie domowo-rodzinnej jednostka może odnaleźć sens życia i spokój wewnętrzny.

Dom przez pryzmat aksjologii jest wartością umożliwiającą zaspokojenie potrzeb ma-terialnych, społecznych, symbolicznych ("symbol własnych korzeni", zespól wartości uznawanych w domu, odzwierciedlenie statusu właściciela) i estetycznych (kształtowanie przestrzeni zgodnie z własnym gustem). Przyjęcie ujęcia aksjologicznego pozwala za bezdomną uznać osobę pozbawioną zespołu wartości wyniesionych z kręgu domowo-rodzinnego oraz rodzinnych "korzeni", tzn. możliwości ulokowania się w czasie ze względu na indywidualny cykl życiowy. Taki stan nazywamy bezdomnością normatywną.

W nawiązaniu do dotychczasowych rozważań warto zauważyć ,że współcześnie wzrasta znaczenie kapitału społecznego, a szczególnie zaufania społecznego, w kontekście efektywności funkcjonowania instytucji społecznych oraz poziomu i form aktywności o charakterze gospodarczym. Wnikliwa analiza roli i znaczenia kapitału społecznego w formowaniu się i funkcjonowaniu struktur ekonomicznych zawarta jest w książce Francisa Fukuyamy "Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu". Według tego autora, kapitał społeczny "jest zdolnością wynikającą z rozpowszechnienia zaufania w obrębie społeczeństwa lub jego części.

Kapitał ten może być cechą najmniejszej i najbardziej podstawowej grupy społecznej, jaką jest rodzina, można go także rozpatrywać w skali całego narodu łub w obrębie wszystkich grup pośrednich. Kapitał społeczny różni się od innych form kapitału ludzkiego tym, że jest tworzony i przekazywany za pośrednictwem mechanizmów kulturowych: religii, tradycji, historycznego nawyku".

Kapitał społeczny ma istotne konsekwencje natury ekonomicznej, wywiera poważny wpływ na charakter gospodarki przemysłowej, którą dane społeczeństwo jest w stanie stworzyć. Jeżeli pomiędzy współpracownikami danego przedsięwzięcia zachodzi wzajemne zaufanie wynikające z wyznawania tych samych norm kodeksu etycznego, prowadzenie interesów jest mniej kosztowne. Taka społeczność będzie bardziej skłonna do innowacji organizacyjnych, jako że wysoki poziom zaufania sprzyja rozwijaniu wielorakich powiązań Wysoki poziom zaufania społecznego jest korzystny nie tylko dla rozwoju rozbudowanych struktur organizacyjnych. Jeżeli przyjmiemy, że nowoczesne technologie przyczyniają się do przekształcenia ogromnych hierarchii w sieć małych firm, wysoki stopień zaufania będzie sprzyjał także i temu procesowi. Społeczeństwa dysponujące dużym kapitałem społecznym będą o wiele bardziej skłonne do adaptowania nowych form organizacji w miarę występowania zmian technologicznych i rynkowych niż te, w których występuje deficyt kapitału społecznego.

Na podkreślenie zasługują wysiłki wszystkich, którzy troszcząc się o bezpieczeństwo socjalne kształtują społeczeństwo polskie przez troskę o rodzinę, zabiegają ojej trwałość i lepsze warunki dla jej egzystencji i realizacji jej funkcji. Z przykrością należy odnotować postawy polityków i ekonomistów, którzy mówiąc o znaczeniu rodziny, jednocześnie ją zaniedbują, obniżają nakłady na politykę rodzinną i wpychają rodzinę w nędzę reperując budżet państwa. Kształtowanie atmosfery szacunku dla rodziny jest potrzebne, gdyż występuje obecnie wiele czynników osłabiających życie małżeńskie i rodzinne. Polityka społeczna w stosunku do rodziny powinna wykorzystać środki komunikowania, szczególnie telewizję, aby popierać pozytywne wzorce życia małżeńskiego i rodzinnego. Rodzina wspierana przez państwo kształtuje łudzi zdrowych psychofizycznie, dobrze ich wychowuje, dając społeczeństwu pełnoprawnych obywateli, którzy są największym kapitałem i zapewniają zdrowe społeczeństwo.

Źródło: W. Fehler (red.), Bezpieczeństwo w środowisku lokalnym, Warszawa 2009.

Newsletter



Wiadomość HTML?