Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Wpływ globalizacji i regionalizacji na bezpieczeństwo międzynarodowe PDF Print Email
Bezpieczeństwo
DATE_FORMAT_LC2

Istota i cechy globalizacji

Globalizacja jest obiektywnym procesem, który według A. McGraw polega na wielości powiązań i wzajemności oddziaływań państw i społeczeństw, tworzących obecnie światowy system . Globalizację cechują dwa wymiary: zakres oraz intensywność. Z jednej strony omawiany proces tworzą zjawiska obejmujące większą część kuli ziemskiej lub działania w skali ogólnoświatowej; z drugiej strony globalizacja polega również na intensyfikacji współdziałania, wzajemnych powiązań oraz współzależności między państwami i społeczeństwami, w różnych regionach gospodarki światowej. Dokonuje się stopniowe, jednoczesne rozszerzanie i pogłębianie różnego rodzaju relacji i powiązań w światowym systemie. W literaturze przedmiotu do powszechnie akceptowanych cech globalizacji przyjęto zaliczać:

  • wielowymiarowość,
  • integrowanie,
  • współzależności międzynarodowe,
  • związek z postępem nauki, techniki i organizacji,
  • dialektyczny charakter.

Wielowymiarowość globalizacji polega na tym, że przejawia się ona w wielu różnych sferach życia jednocześnie: w gospodarce, polityce, wojskowości, kulturze, obejmując przeplatające się działania dokonywane w tym samym czasie, lecz w różnych przestrzeniach. Dodatkowo (w przestrzeniach) toczą się procesy o wymiarze ogólnoświatowym.

Integrowanie to scalanie gospodarek na różnych poziomach poprzez ścisłe łączenie funkcjonowania rozproszonych po całym świecie podmiotów w ramach powiązań kooperacyjnych, handlowych, inwestycyjno-produkcyjnych i politycznych.

Istnieje wiele płaszczyzn, na których zawiązują się te międzynarodowe współzależności. Można je określić jako możliwości koordynacji systemów międzynarodowych, np. ugrupowań regionalnych, sieci kooperacyjnych lub porozumień ponadregionalnych. Trzeba zauważyć, że współzależności mogą przybierać charakter asymetryczny i przekształcać się w dominację silniejszego partnera zagranicznego lub systemu światowego. Współzależności międzynarodowe często z trudem poddają się kwantyfikacji ilościowej. Miary wskazujące na ich zakres, intensywność i siłę oddziaływania są dalekie od doskonałości. Stosunkowo najłatwiej można skwantyfikować współzależności ekonomiczne, odwołując się np. do rozmiarów transakcji handlowych, przepływu kapitałów między danymi krajami.

Związek z postępem nauki, techniki i organizacji jest oczywisty. Postęp oddziałuje na proces globalizacji poprzez osiągnięcia techniczne, które z kolei służą rozwojowi komunikowania się (poprzez Internet, telefon komórkowy lub łączność satelitarną) i transportu, a przede wszystkim - tworzeniu nowoczesnych produktów, nowych metod wytwarzania, zarządzania i organizacji, powstawania zasobów wysoko wykwalifikowanych kadr i nowoczesnych technologii. Globalizacja napędzana jest w głównej mierze przez rewolucję informacyjną. To właśnie informacja umożliwia rozprzestrzenianie się dotychczas lokalnych zjawisk, procesów, wartości itp. na cały świat. Swobodny i natychmiastowy przepływ informacji eliminuje różnice, redukuje przestrzeń i przyspiesza czas. Informacja staje się współcześnie jednym z podstawowych czynników bezpieczeństwa, rodzącym nowe kategorie zagrożeń, ale też dającym nowe instrumenty przeciwdziałania.

Dialektyczny charakter zjawiska globalizacji to postrzeganie jej jako nieustającego procesu występowania zjawisk lub procesów o charakterze przeciwstawnym. W literaturze zestawia się je w następujące pary: globalizacja-fragmentaryzacja, integracja-dezintegracja, globalizacja-regionalizacja, homogenizacja-dyferencjacja, wymiar globalny-lokalny.

Globalizacja jest zjawiskiem wieloaspektowym, przejawia się w bardzo różnorodny sposób, ogarniając zjawiska polityczne, militarne, społeczne i ekonomiczne. Można zatem przyjąć, że globalizacja jest to proces oznaczający rosnące powiązania państw w handlu światowym, w bezpośrednich inwestycjach zagranicznych i na rynkach kapitałowych, będący efektem rosnącej tendencji do traktowania przez coraz większą liczbę przedsiębiorstw całego świata jako rynku zbytu. Proces ten wiąże się zazwyczaj z tzw. drugą rewolucją przemysłową czyli przyspieszeniem postępu technicznego prowadzącego do spadku kosztów komunikowania się i transportu oraz z liberalizacją w przepływach towarów, usług, kapitału i pracy w skali kraju oraz całej gospodarki światowej. Globalizacja nie jest trendem wyłącznie ekonomicznym i politycznym, lecz procesem socjoekonomicznym.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa międzynarodowego globalizacja prowadzi do rozprzestrzeniania zjawisk zarówno korzystnych, jak i niekorzystnych. Tworzy warunki sprzyjające do przeciwstawiania się jednym zagrożeniom, ale równocześnie rozsiewa po świecie często dotychczas lokalne zagrożenia i rodzi zupełnie nowe. Globalizacja zmienia środowisko bezpieczeństwa, nie eliminując z niego sporów, konfliktów czy kryzysów. Nadaje im jedynie nową jakość, inny charakter.

Procesy globalizacji a bezpieczeństwo międzynarodowe

Następstwa globalizacji są rozlegle i różnorodne, zarówno dla kształtu (elementów, cech) porządku międzynarodowego, jak i podstawowych uczestników stosunków międzynarodowych - państw i tworzących je społeczeństw oraz narodów, lecz także dla podmiotów niepaństwowych, takich jak: międzynarodowe ugrupowania gospodarczo-polityczne, organizacje międzynarodowe, korporacje transnarodowe oraz organizacje pozarządowe. Używając terminologii J.N. Rosenau, w warunkach procesów globalizacji występuje proces bifurkacji podmiotowej struktury społeczności międzynarodowej. Obok świata państw wyłania się wielocentryczny świat podmiotów niepaństwowych. Procesy te dość radykalnie zmieniają wcześniejsze, charakterystyczne dla westfalskiego systemu stosunków międzynarodowych warunki funkcjonowania państwa, ale nie zmieniają jego szczególnej pozycji w tym środowisku.

Transformacja suwerenności państwowej w jej tradycyjnym rozumieniu jest jedną z najważniejszych konsekwencji procesów globalizacyjnych w kontekście przemian środowiska międzynarodowego i możliwości działania podmiotów w gospodarce światowej. Obserwuje się transformację suwerenności we wszystkich podstawowych sferach życia państwa: politycznej, bezpieczeństwa, gospodarczej, informacji, opinii publicznej (kształtowania świadomości społecznej) oraz praw człowieka. Państwo (a w państwie demokratycznym - społeczeństwo) traci kontrolę nad swym potencjałem, nad instrumentami swej polityki gospodarczej, socjalnej, obronnej itd. Następuje ograniczanie autonomii państwa w aspekcie wewnętrznym i zewnętrznym, a formalnoprawne ujmowanie jego suwerenności traci sens. W dobie globalizacji znaczenie tradycyjne ustępuje rozumieniu suwerenności jako instytucji. Istotna jest zdolność państwa do stanowienia o swoim losie i do realizacji swoich interesów. Dotyczy to szeroko rozumianej sfery bezpieczeństwa. W poszczególnych krajach następuje konwergencja polityki ekonomicznej i stosowanych przez nią instrumentów oraz ujednolicenie działania w sferze gospodarczej. Transformacja suwerenności państw jest zarazem nieuniknionym następstwem globalizacji, gdyż wynika z "odterytorialnienia" procesów społecznych i pogłębiania się rozmaitych współzależności w skali globalnej lub międzynarodowej we wszystkich wymiarach życia społecznego. Z powyższego stwierdzenia wynika, że problem transformacji suwerenności dotyczy każdego państwa na świecie, choć oczywiście w różnym stopniu.

Poszerzanie się i umacnianie wolnego rynku prowadzi do wprowadzania i realizacji programu prywatyzacji, deregulacji i desocjalizacji. Jak zauważa J. Symonides, krytyce poddawana jest koncepcja państwa opiekuńczego, ponieważ prowadzi do marnotrawienia środków, do rozbudowy nieudolnej biurokracji i nadmiernych obciążeń podatkowych. Państwo promuje procesy deregulacji, inicjuje i nadzoruje procesy prywatyzacyjne w sferze ekonomicznej, nauce, oświacie, służbie zdrowia, szkolnictwie i transporcie. Wycofuje się także z obszarów tradycyjnych, traktowanych jako podstawowe, tzn. zapewnienie systemu bezpieczeństwa wewnętrznego i funkcjonowanie systemu penitencjarnego.

Liberalizacja obrotów kapitałowych, rosnąca i zmieniająca się pozycja korporacji transnarodowych w gospodarce światowej oraz tworzenie w poszczególnych krajach warunków swobodnej mobilności kapitału krajowego powodują że państwa decydują się na obniżanie podatków. Z jednej strony wywiera to pozytywny wpływ na gospodarkę kraju, ponieważ prowadzi do powiększenia popytu wewnętrznego i inwestycji, pobudza przedsiębiorczość wśród rodzimych podmiotów gospodarczych. Jednak z drugiej strony, państwo, decydując się na redukcję swoich dochodów, musi stopniowo zmniejszać swoje wydatki, co w konsekwencji nie tylko prowadzi do zasadniczych ograniczeń w realizacji zadań socjalnych, lecz przede wszystkim zmniejsza zakres wpływu państwa na prowadzoną politykę gospodarczą.

I jeszcze jedna bardzo ważna kwestia. Szczególne znaczenie w kontekście ogólnej tendencji do transformacji suwerenności państwowej ma problem państw w stanie rozkładu albo upadłych (failed states). Są to kraje, w których władze centralne całkowicie lub w znacznej mierze utraciły zdolność do utrzymywania porządku na własnym terytorium i wykonywania swych podstawowych funkcji. Oddziaływanie procesów globalizacyjnych w tych państwach powoduje poszerzenie możliwości rozwoju różnych ugrupowań terrorystycznych czy zorganizowanych grup przestępczych, które czują się na terytorium państw upadłych bezkarne i prowadzą bardzo aktywną działalność przestępczą zakrojoną na skalę międzynarodową. Lokalni przywódcy nierzadko mogą okazać się ich sprzymierzeńcami, widząc w sojuszu tego typu szansę na umocnienie swej władzy.

Czy powyższe uwagi mogą uzasadniać stwierdzenie, że w dobie globalizacji gospodarki światowej rola państwa słabnie lub staje się mniej istotna? Wydaje się, że rola współczesnego państwa ulega transformacji, co przejawia się w następujących wymiarach:

  • Realizowana polityka gospodarcza i bezpieczeństwa państwa nie tylko staje się w coraz większym stopniu zależna od decyzji rządu, lecz podlega także silnym wpływom międzynarodowych organizacji gospodarczych i ugrupowań integracyjnych.
  • Nie zmniejsza się znaczenie państwa jako podstawowego uczestnika stosunków międzynarodowych, lecz ulega modyfikacji jego rola, ponieważ na scenie politycznej świata pojawiły się nowe i potężne gospodarczo podmioty.
  • Proces globalizacji zmusza państwo do kreatywnego poszukiwania i wprowadzania nowych instrumentów, które zapewnią mu wpływ na coraz bardziej niezależne gospodarczo i silniejsze przedsiębiorstwa międzynarodowe.
  • Gwałtownie rozszerza się zakres spraw wewnętrznych i zagranicznych państwa, podlegających regulacjom wielostronnym, tzn. takim, które są uzgadniane, przyjmowane, a następnie egzekwowane przez instytucje, reżimy, mechanizmy, procedury wielostronne.
  • Konieczne jest świadome włączanie organizacji pozarządowych w obszar polityki gospodarczej. Organizacje i działania pozarządowe mogą sprzyjać i ułatwiać bądź komplikować i utrudniać prowadzenie i osiąganie celów przez zagraniczną politykę ekonomiczną. Należy mieć przy tym świadomość, że interesy organizacji pozarządowych mogą być zbieżne lub sprzeczne z interesami i polityką gospodarczą rządu.

Nowa rola państwa w sferze ekonomicznej powinna polegać na prowadzeniu stosownej polityki gospodarczej, która będzie odpowiedzią na wyzwania globalizacji. Chodzi przede wszystkim o uzdrowienie finansów państwa, zmniejszenie inflacji i bezrobocia, liberalizację wymiany handlowej i inwestycji zagranicznych oraz zwiększenie innowacyjności i konkurencyjności krajowych podmiotów. Ta ostatnia kwestia nabiera współcześnie szczególnego znaczenia, ponieważ obecnie konkurencyjność to trwała zdolność do rywalizacji, kooperacji i osiągania korzyści z otwartej gospodarki rynkowej.


Globalizacja i rozluźnienie rygorów po zimnej wojnie stworzyły warunki sprzyjające uaktywnieniu się terroryzmu międzynarodowego. Usamodzielnione i pozbawione ograniczeń wynikających z bipolarnego podziału świata organizacje i grupy terrorystyczne rozwinęły swoją aktywność. Zaczęły stawać się samodzielnymi strategicznymi graczami na arenie międzynarodowej. Sprzyjającymi środkami działania, które ułatwiają działania ugrupowaniom terrorystycznym, są: rewolucja informatyczna, liberalizacja przepływów kapitałowych oraz możliwość dostępu do środków masowego rażenia związana z otwartością społeczeństw demokratycznych . Globalna sieć terrorystyczna może dyktować państwom narodowym swoje warunki, dezorganizować prace organizacji międzynarodowych, wprowadzać chaos w życiu społecznym oraz stwarzać zagrożenia ekologiczne.

Rezultatem globalizacji jest również powstanie rozmaitych rajów finansowych, specjalizujących się w offshore banking i gwarantujących swoim klientom daleko posuniętą dyskrecję . Według Międzynarodowego Funduszu Walutowego w 2006 r. istniało 46 "przybrzeżnych centrów finansowych", z czego 19 oaz podatkowych było usytuowanych w regionie Ameryki (rozumianej jako Ameryka Północna i Południowa łącznie), 12 w Europie, 10 w Azji, 3 w Australii i 2 w Afryce. W większości są to państwa położone na wyspach, których wielkość powierzchni jest zróżnicowana, gęstość zaludnienia średnia, a cechą charakterystyczną ich struktury gospodarczej jest dobrze rozwinięty sektor usług, zwłaszcza finansowych.

Istnienie takich państw (lub obszarów, gdyż taki charakter mogą mieć również prawnie wydzielone części państw czy nawet miast) znacznie ułatwia pozyskiwanie, lecz także ukrywanie i "pranie" nielegalnych funduszy. Obecna złożoność oraz nieprzejrzystość międzynarodowych rynków finansowych powodują iż rosną powiązania grup przestępczych i terrorystycznych z legalnymi instytucjami (fundacjami charytatywnymi, stowarzyszeniami kulturalnymi), a tym samym rozszerza się zakres dostępnych opcji finansowania działalności przestępczej czy terrorystycznej z legalnych źródeł, co obserwuje się np. w Japonii i Stanach Zjednoczonych.

Procesom globalizacji stosunków międzynarodowych - jak już podkreślono - towarzyszy regionalizacja i eksponowanie tego, co lokalne, a obok integracji pojawia się fragmentacja życia społecznego, procesom centralizacji zaś towarzyszy decentralizacja. Potwierdzeniem złożoności i nowej jakości interakcji międzynarodowych są konflikty o nowych jakościowo cechach, które mają charakter regionalny, a głównie lokalny.

Analizowane nowe konflikty zachodzące w warunkach procesów globalizacji i regionalizacji gospodarki mają trzy cechy charakterystyczne. Jak pisze M. Pietraś, przesłanką tych konfliktów jest po pierwsze dążenie do władzy motywowane najczęściej względami tożsamości narodowej lub religijnej. Po drugie, cechą tych nowych wojen/konfliktów jest zmiana sposobu ich prowadzenia i stosowanych środków. Najczęściej celem działań jest kontrola ludności poprzez wydalanie czy też eksterminację osób o innej tożsamości, natomiast rzadziej chęć zdobycia terytorium. Po trzecie, konfliktom tym towarzyszy funkcjonowanie korporacji transnarodowych dostarczających walczącym stronom uzbrojenia .

Globalizacja i regionalizacja a realne i liberalne koncepcje bezpieczeństwa

Do zrozumienia istoty dynamicznych zmian, jakie mają wpływ na bezpieczeństwo międzynarodowe, obok scharakteryzowanej globalizacji, niezbędne jest rozróżnienie dwóch pojęć: regionalizm i regionalizacja. Pierwszy termin odnosi się do integracji regionalnej stymulowanej czynnikami politycznymi (politically driven integration), a drugi - do integracji napędzanej czynnikami ekonomicznymi (economically driven integration) lub - w szerszym rozumieniu - społecznymi (socially driven integrationf9. Regionalizm oznacza zatem inicjatywy rządowe oraz tworzenie instytucji obejmującyeh zasięgiem dany region, a służących rozwojowi współpracy zainteresowanych państw. Regionalizacja opiera się natomiast na siłach społecznych, co w odniesieniu do integracji gospodarczej oznacza mechanizmy rynkowe.

Powiązania między krajami regionu Azji i Pacyfiku trudno zakwalifikować jednoznacznie po stronie regionalizmu lub regionalizacji. Wiele inicjatyw w zakresie współpracy finansowej, monetarnej, handlowej, policyjnej i militarnej wymaga stworzenia chociażby minimalnej nadbudowy instytucjonalnej niezbędnej do ich wdrożenia, realizacji i kontroli. Kraje regionu nie wykazują jednak zdecydowanej chęci tworzenia silnych instytucji ponadnarodowych. Koordynację polityczną regionalizmu w omawianym rejonie opisuje się jako "międzyrządowy styl podejmowania decyzji" (intergovernmental decision-making style), co w praktyce oznacza konieczność poszukiwania konsensusu w zakresie podejmowanych decyzji.

Przyczyn niechęci tworzenia regionalnych instytucji politycznych można się doszukiwać w uwarunkowaniach historycznych, wielkiej różnorodności krajów regionu, specyficznej kulturze politycznej, a nawet w niedostatecznym poziomie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. W kwestii instytucjonalizacji integracji ekonomicznej można wymienić bardziej szczegółowe przeszkody: brak motywacji i woli politycznej, różny poziom rozwoju gospodarczego poszczególnych państw, różne koncepcje współpracy (multilateralizm vs regionalizm) i niespójne cele. Dwie największe funkcjonujące w regionie Azji i Pacyfiku organizacje - APEC i ASEAN - oceniane są jako nieefektywne fora wymiany poglądów i na dodatek prezentują konkurencyjne wizje rozwoju regionalizmu.

V.D. Cha wyraził przekonanie, iż globalizacja zachęca poszczególne państwa do kształtowania kooperatywnej polityki bezpieczeństwa, zwłaszcza na szczeblu regionalnym, wzmacnianej dodatkowo za sprawą ataku terrorystycznego na USA z września 2001 roku . Z punktu widzenia niniejszej publikacji najistotniejsza jest ocena, czy i w jaki sposób globalizacja jako całość i zbiór pewnych specyficznych składowych (tj. przepływy finansowe, terroryzm, migracje, liberalizacja handlu) została wpisana w koncepcję bezpieczeństwa przez podmioty systemu międzynarodowego. Globalizacja, nawet postrzegana i funkcjonująca w kategoriach zagrożenia przez państwa i inne podmioty stosunków międzynarodowych, postępuje i konkuruje z tradycyjnymi realnymi i liberalnymi koncepcjami bezpieczeństwa. Wówczas poziom globalny jest bezpośrednio - nie tylko pośrednio - odnoszony do sfery bezpieczeństwa.

Tak szerokie ujęcie kategorii bezpieczeństwa w kontekście globalizacji ma dwa oblicza. Pierwsze akcentuje negatywną stronę struktury centroperyferyjnej. Stanowi niejako kontynuację długiej tradycji - jak piszą B. Buzan i O. Weaver - zapoczątkowanej przez J.A. Hobsona i W.I. Lenina, którzy podkreślali aspekty dysproporcjonalności, wyzysku i represyjności relacji pomiędzy centrum a peryferiami: imperializm, kolonializm, neokolonializm, zależność, imperializm kulturowy itd.

Negatywna strona globalnej koncepcji bezpieczeństwa jest podważana przez bardziej optymistyczne interpretacje liberalne, silniej zakorzenione w centrum, świadome dysproporcji, dostrzegające jednak w procesie globalizacji najszybsze i najefektywniejsze narzędzie do ich przezwyciężenia. W tym ujęciu globalizacja powinna być ścieżką do stopniowej eliminacji tradycyjnego pojmowania bezpieczeństwa międzynarodowego (w świetle opinii bardziej radykalnych liberałów, także koncepcji państwa). Przykład stosowania tej koncepcji w regionie Azji i Pacyfiku stanowią Republika Korei (Korea Płd.), Tajwan i Singapur, realizujące procesy transformacji gospodarczej i politycznej w warunkach globalizacji. Główną rolę odgrywają w tym kontekście Chiny i Rosja, realizujące procesy liberalizacji gospodarczej (penetracji procesu globalizacji), w których następstwie można oczekiwać liberalizacji politycznej i obniżenia skali zagrożenia.

D.A. Lake i P. M. Morgan zauważają iż w świecie pozimnowojennym "szczebel regionalny staje się w coraz to większym stopniu polem konfliktu i kooperacji państw, a także obiektem współczesnych badań w dziedzinie bezpieczeństwa". Podkreślają także konieczność wypracowania regionalnego, komparatywnego podejścia do zagadnienia bezpieczeństwa w nowych realiach po zimnej wojnie.

Podejście regionalistyczne uwzględnia elementy neorealizmu i globalizmu, nadając priorytet niższemu szczeblowi analizy. Zważywszy, iż zarówno podejście neorealistyczne, jak i regionalistyczne są zakorzenione w terytorialności i bezpieczeństwie, ujęcie regionalne jest komplementarne w stosunku do koncepcji neorealistycznej struktury systemu, dostarczając czwartego (regionalnego) szczebla struktury. Jednakże ujęcie regionalne, jak i konstruktywistyczne rozumienie kwestii bezpieczeństwa wykraczają poza projekcję neorealistyczną. W tym świetle ograniczone pozostaje powiązanie z koncepcją globalistyczną.

B. Buzan i O. Weaver podkreślają iż bezpieczeństwo regionalne z całą swoją złożonością stanowi niezbędny komponent systemu międzynarodowego. Powiązanie terytorialnych i pozaterytorialnych aspektów bezpieczeństwa stanowi problem empiryczny, pozostający otwartym dla dalszych rozważań. Teoria ta uwzględnia podmioty pozapaństwowe, otwierając im wręcz perspektywy dominacji. Pomimo iż teoria bazuje na szczeblu regionalnym, uwzględnia inne poziomy (globalny, międzyregionalny, lokalny), determinując - poprzez kryteria czasu i miejsca - zakres ich dominacji. Koncepcja bezpieczeństwa zarysowana powyżej uwzględnia wszystkie szczeble, w odpowiednim jednak stopniu w zależności od konkretnych uwarunkowań.

Zarówno introwertyzm potęg, jak i obawy przed zachodnią hegemonią stanowią aspekty globalizacji, które mogą wzmocnić rangę regionów jako obszarów, gdzie prowadzi się odpowiednią politykę przeciwdziałającą zagrożeniom globalnym, lub też narzędzi do zwiększenia wpływów na szczeblu globalnym. Działania podejmowane w dziedzinie bezpieczeństwa wiążą się z poszukiwaniem źródeł zagrożeń w otoczeniu globalnym (destabilizacja finansowa, globalne ocieplenie, amerykanizacja), jednakże podmioty oddziaływań są zlokalizowane zarówno na szczeblu globalnym (globalny porządek ekonomiczny, ekosystem planetarny itd.), jak i pozostałych (wspólnotowym, państwowym, regionalnym). Należy jednak podkreślić, iż procesy globalne mogą generować wielokierunkowe skutki w poszczególnych regionach, powodując np. w efekcie kryzysu finansowego dezintegrację pewnych obszarów, a jednocześnie wzrost kooperacji na innych obszarach. W celu zrozumienia następstw oddziaływania czynników globalnych należy najpierw rozpoznać specyfikę regionu.

Podsumowując, należy podkreślić, iż po zimnej wojnie obserwuje się wyraźną tendencję do regionalizacji i globalizacji bezpieczeństwa międzynarodowego. Wynika ona z umiędzynarodowienia zagrożeń i wyzwań, co skłania państwa do podejmowania kooperacji w sferze bezpieczeństwa poprzez zawieranie bilateralnych sojuszy, lecz przede wszystkim podejmowanie wspólnych działań na forum różnych organizacji międzynarodowych. Przykładem takich organizacji w regionie Azji i Pacyfiku są ASEAN i APEC.

Źródło: B. Skulska, P. Skulski (red.), Bezpieczeństwo międzynarodowe w regionie Azji i Pacyfiku. Wybrane zagadnienia, Wrocław 2010.