Wyzwania i zagrożenia polityczno-militarne bezpieczeństwa Rzeczpospolitej Polskiej

Polska od początku lat dziewięćdziesiątych wysiłkiem całego społeczeństwa umacnia suwerenność państwową. Przemiany na kontynencie europejskim, które zostały zapoczątkowane w tym okresie przy aktywnym udziale Polaków doprowadziły do zakończenia globalnej konfrontacji Wschód - Zachód. Powstały sprzyjające warunki do realizacji wolnościowych i demokratycznych aspiracji narodów oraz do stworzenia nowej, bardziej zintegrowanej Europy.

Jednym z głównych celów tego okresu jest stworzenie systemu bezpieczeństwa zbiorowego, co stanowi podstawowy warunek przetrwania oraz rozwoju obecnych i przyszłych pokoleń.

Polska, zgodnie z zasadami swojej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, nie prowadzi żadnych działań, mogących zagrażać jakiemukolwiek państwu; nie postrzega również żadnego innego państwa jako przeciwnika. Bierze jednak pod uwagę istniejące obiektywnie, często niezależne od politycznej woli i intencji innych państw oraz narodów, potencjalne źródła zagrożeń w swoim bliższym i dalszym otoczeniu strategicznym. Rzeczpospolita Polska, jako państwo graniczne NATO, może być obiektem różnorakich zagrożeń, nie tylko skierowanych przeciwko niej, ale także przeciwko innym państwom Sojuszu. W ocenie warunków swojego bezpieczeństwa bierze pod uwagę: polityczno-militarne wyzwania czasu pokoju, zagrożenia kryzysowe oraz zagrożenia wojenne.

Do podstawowych wyzwań polityczno-militarnych czasu pokoju, w obliczu których stoi Polska, należą wymagania i potrzeby wynikające z rozwoju sytuacji w otoczeniu Rzeczypospolitej Polskiej, a dotyczące:

  • utrzymania odpowiedniego (jakościowo i ilościowo) poziomu potencjału obronnego tak, aby minimalizować groźbę nacisków i szantażu politycznego, zapobiegać osłabianiu międzynarodowej pozycji państwa oraz zapewnić wsparcie dyplomacji;
  • wnoszenia stosownego do możliwości Polski wkładu w system obronny NATO, tak aby wzmacniać siłę i wiarygodność Sojuszu oraz pozycję Polski jako wiarygodnego sojusznika;
  • umacniania instytucji i organizacji bezpieczeństwa międzynarodowego, w tym działających w dziedzinie kontroli zbrojeń, rozbrojenia oraz środków budowy zaufania, aby wspierać kształtowanie bezpiecznego środowiska międzynarodowego;
  • kontynuowania udziału Polski w międzynarodowych operacjach służących utrzymaniu i wspieraniu pokoju oraz stabilizowaniu sytuacji w rejonach kryzysowych;
  • przełamywania uprzedzeń i rozwijania współpracy z sąsiadami w sferze wojskowej, w celu kształtowania bezpiecznego otoczenia strategicznego państwa.

Obecnie głównym niebezpieczeństwem dla stabilności międzynarodowej, w tym także dla wewnętrznego bezpieczeństwa Polski, stały się zagrożenia kryzysowe, które mogą mieć charakter kryzysów polityczno-militarnych lub pozamilitarnych. Źródła kryzysów polityczno-militarnych mogą mieć podłoże polityczne, społeczne, ekonomiczne, etniczne lub też religijne. Ich oddziaływanie na bezpieczeństwo Polski może się przejawiać bezpośrednio lub pośrednio.

Bezpośrednie zagrożenia kryzysowe mogą wynikać z sytuacji spowodowanych przez ukrytą lub jawną groźbę zastosowania przemocy przeciwko Polsce lub jej sojusznikom. Celem takiej groźby może być dążenie do wymuszenia pożądanych przez zagrażającego zachowań politycznych i ustępstw. Może się to wyrażać rozmieszczeniem na danym obszarze sił zbrojnych w skali wykraczającej poza limity dopuszczone umowami międzynarodowymi, a także przesunięciami wojsk niezgodnymi z ograniczeniami ustalonymi w ramach przedsięwzięć budowy zaufania i bezpieczeństwa. W określonych sytuacjach może się to przerodzić w bezpośrednie naruszenie przestrzeni powietrznej, obszaru morskiego lub lądowych granic Rzeczypospolitej Polskiej. Działania takie mogą prowokować zbrojne wystąpienie państwa w obronie jego ważnych interesów. Polska - jako członek ONZ, OBWE, NATO - może uczestniczyć w jakiejś formie likwidacji kryzysów polityczno-militarnych, w tym konfliktów wojennych poza swoimi granicami (w Europie lub poza kontynentem europejskim), w życiowo ważnych dla całej wspólnoty rejonach. Obszar Polski może być w takiej sytuacji obiektem wzmożonego oddziaływania terrorystycznego.

Ewentualne zaangażowanie Polski w międzynarodowe wysiłki na rzecz rozwiązania sytuacji kryzysowych może rodzić również zagrożenia pośrednie, w tym wzrost zagrożenia obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, przebywających w rejonie konfliktu lub w jego pobliżu.

Polska bierze pod uwagę także pozamilitarne zagrożenia kryzysowe, w reagowaniu na które państwo byłoby zmuszone zaangażować swój potencjał obronny. Znaczenie, zasięg oraz rozmach niektórych z nich wykazują tendencję wzrostową, przybierając rozmiar regionalny, a nawet kontynentalny. W niektórych państwach objętych przekształceniami ustrojowymi występują zjawiska patologii społecznej, sprzyjające rozwojowi międzynarodowej przestępczości zorganizowanej. Najbardziej niebezpieczną formą takich zagrożeń, wynikającą z międzynarodowej aktywności przestępczej, staje się terroryzm. Następstwem przestępczości międzynarodowej staje się także m.in.: zorganizowany przemyt, korupcja struktur władzy oraz handel narkotykami. Zmienił się charakter zagrożeń wojennych dla Polski. Zespół prof. A. Madejskiego (Akademia Obrony Narodowej), z formami bezpośredniego użycia sił zbrojnych, wiąże dwa typy konfliktów zbrojnych:

  • konflikty lokalne o małej i średniej intensywności;
  • wojny na dużą skalę.

Ustalony w rezultacie porozumień rozbrojeniowych poziom uzbrojenia konwencjonalnego w otoczeniu Polski oraz system kontroli zbrojeń i środków budowy zaufania zmniejszają prawdopodobieństwo przeprowadzenia niespodziewanej agresji na dużą skalę. Zagrożenie takie może być wykryte ze znacznym wyprzedzeniem, dlatego też zakładamy, iż najniebezpieczniejsze zagrożenie wojenne, jakim jest ewentualna agresja zbrojna z zaskoczenia, może być przede wszystkim agresją ograniczoną, co do sił, czasu i przestrzeni, czyli mieć wymiar lokalny. Odnosi się to także do groźby agresji na któregokolwiek naszego sojusznika z NATO.

Spośród dwóch rodzajów zagrożeń wojennych, ryzyko o większym stopniu prawdopodobieństwa stanowi lokalny konflikt zbrojny (o małej i średniej intensywności). Konflikt zbrojny jest szczególną formą konfliktu społecznego. Konflikt społeczny - to stosunek między grupami społecznymi wynikający ze sprzeczności ich żywotnych interesów, a także sprzeczności wartości i celów uznawanych przez te grupy. Wyraża się on w działaniach jednej lub dwóch stron, zmierzających do narzucenia swej woli stronie przeciwnej lub zachowania stanu posiadania. Konflikt zbrojny charakteryzować się może szczególnym znaczeniem obustronnie prowadzonych różnorodnych działań specjalnych oraz bardzo zmiennym nasileniem działań zbrojnych. Mogą one mieć charakter dywersji, potyczek przygranicznych, aż do operacji na pełną skalę włącznie. Do tej grupy zagrożeń należy zaliczyć takie kryzysy i konflikty zbrojne wewnętrzne lub między państwami trzecimi w pobliżu naszych granic, kiedy to skutki pośrednie takich konfliktów mogą oddziaływać na terytorium Polski. W razie wojny lokalnej zgrupowania lądowe agresora mogą wtargnąć na terytorium Polski, na różną głębokość, na jednym - dwóch kierunkach operacyjnych, przy jednoczesnym oddziaływaniu na cały obszar kraju selektywnymi uderzeniami lotniczymi i rakietowymi, desantami powietrznymi, a na wybrzeżu - morskimi, a także działaniami dywersyjnymi i terrorystycznymi.

Z konfliktami zbrojnymi średniej i małej intensywności mieliśmy do czynienia m.in. w Jugosławii, na Kaukazie, w Azji Środkowej. Możliwość wybuchu konfliktów lokalnych w innych rejonach Europy jest, według powszechnej opinii, również dość duża.

W razie wojny na dużą skalę cały obszar państwa polskiego byłby narażony na uderzenia lotniczo-rakietowe i skutki ofensywy zgrupowań po- wietrzno-lądowych, prowadzonej na dużą głębokość, na wielu kierunkach operacyjnych, przy jednoczesnym prowadzeniu operacji lotniczych i morskich, obliczonych na uzyskanie panowania w powietrzu i zablokowanie głównych portów i baz marynarki wojennej . Byłaby to wojna o dużym natężeniu, angażująca totalnie cały naród i jego potencjał materialno-duchowy, w tym potencjał militarny. W rejonach o znaczeniu strategicznym dla skuteczności obrony państwa mogłyby wylądować desanty powietrzne i morskie. Obiektami uderzeń byłyby urządzenia i instalacje systemu obronnego państwa, infrastruktura przemysłowa, bazy zaopatrzenia wojsk, aglomeracje miejskie oraz główne węzły komunikacyjne.

Celem strategicznym Rzeczypospolitej Polskiej w dziedzinie obronności jest zapewnienie bezpiecznych warunków realizacji interesów narodowych poprzez ich obronę przed zewnętrznymi zagrożeniami kryzysowymi i zagrożeniami wojennymi. Oznacza to w szczególności:

  1. Obronę wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej;
  2. Obronę terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przed agresją zbrojną, w tym zapewnienie nienaruszalności polskiej przestrzeni powietrznej i morskiej oraz granic lądowych;
  3. Udział we wspólnej obronie terytoriów państw członkowskich NATO, zgodnie z art. 5. Traktatu Waszyngtońskiego;
  4. Kształtowanie bezpiecznego otoczenia Polski poprzez rozwijanie partnerskiej współpracy wojskowej z innymi państwami, zwłaszcza sąsiednimi;
  5. Wspieranie akcji instytucji i organizacji międzynarodowych w reagowaniu kryzysowym oraz polityczno-militarnych działaniach stabilizujących.

Stosownie do trzech stanów zagrożenia bezpieczeństwa państwa - pokoju, kryzysu (zagrożenia bezpieczeństwa) i wojny - Rzeczpospolita Polska jest przygotowana do prowadzenia następujących trzech rodzajów działań strategicznych:

  • działania prewencyjno-stabilizacyjne,
  • reagowania kryzysowe,
  • działania wojenne.

Działania prewencyjno-stabilizacyjne realizowane są w czasie pokoju i obejmują bieżące zapobieganie wystąpieniu zewnętrznych zagrożeń polityczno-militarnych (kryzysowych, wojennych) poprzez neutralizowanie ich potencjalnych źródeł oraz stabilizowanie i umacnianie bezpiecznego środowiska (otoczenia) międzynarodowego Polski.

Myślą przewodnią tych działań jest stałe prognozowanie i śledzenie sytuacji, wczesne rozpoznanie wyzwań i zagrożeń oraz podejmowanie działań do sprostania tym wyzwaniom i zapobiegania przerodzeniu się potencjalnych zagrożeń w rzeczywisty kryzys lub wojnę.

W ramach tych działań Polska - występując samodzielnie lub w ramach NATO bądź innych organizacji i działań międzynarodowych - realizuje następujące działania strategiczne:

  • buduje sferę wzajemnego zaufania w swoim otoczeniu;
  • aktywnie kształtuje bezpieczne środowisko międzynarodowe;
  • wspiera wysiłki państw w swoim otoczeniu, mające na celu bezpieczne przeprowadzenie procesów transformacji i reform.

Udział sił zbrojnych w działaniach prewencyjno-stabilizacyjnych odbywa się przede wszystkim na płaszczyźnie współpracy wojskowej. W jej ramach Polska dąży do rozwijania kontaktów między własnymi jednostkami wojskowymi a ich odpowiednikami w innych armiach, prowadzeniu wspólnych szkoleń kadr, organizowania i sprawowania nadzoru nad funkcjonowaniem jednostek wielonarodowych.

Drugim rodzajem działań strategicznych jest reagowanie kryzysowe.

Jest ono realizowane w przypadku wystąpienia zagrożenia bezpieczeństwa państwa lub bezpieczeństwa sojuszników oraz zagrożeń bezpieczeństwa międzynarodowego.

Obejmuje ono zarówno działania narodowe, jak i udział w wysiłkach międzynarodowych, podejmowanych w celu opanowania kryzysów oraz zapewnienia osłony przed ich skutkami. System obronności RP jest przygotowany do realizacji dużych podstawowych rodzajów zadań reagowania kryzysowego. Pierwszym z nich jest reagowanie na kryzys, stanowiący bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa Polski lub jej sojuszników, mogący przerodzić się w konflikt wymagający reagowania wedle zobowiązań wynikających z Traktatu Waszyngtońskiego, gdzie mowa jest o udzieleniu pomocy stronie lub stronom napadniętym, poprzez podjęcie niezwłocznych samodzielnych, jak i w porozumieniu z innymi stronami działań, jakie uznane zostaną za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej.

Drugim rodzajem zadań w ramach reagowania kryzysowego jest reagowanie na kryzys mogący stworzyć jedynie pośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa Polski lub jej sojuszników. Oznacza to udział w międzynarodowych operacjach reagowania kryzysowego (w tym w operacjach sojuszniczych), które - zależnie od sytuacji - mogą obejmować:

  • rozpoznanie i lokalizowanie pojawiającego się kryzysu oraz podjęcie działań w celu jak najszybszego rozwiązania, poprzez izolowanie rejonów objętych konfliktem oraz wywarcia militarnej i pozamilitarnej pre-sji na strony konfliktu;
  • wspieranie (militarne i pozamilitarne) wysiłków na rzecz rozwiązania konfliktów, poprzez udzielenie stronom konfliktu pomocy organizacyjnej, humanitarnej;
  • bezpośrednie wymuszenie pokoju, poprzez przeprowadzenie interwencyjnych operacji militarnych, rozdzielenie i rozbrojenie bądź rozbijanie formacji zbrojnych konfliktu.

W stanie kryzysu siły zbrojne mogą również uczestniczyć w reagowaniu na pozamilitarne zagrożenia kryzysowe (także o charakterze ponadnarodowym, poprzez wspieranie działań sił i środków bezpieczeństwa wewnętrznego).

Trzecim rodzajem zadań w ramach reagowania kryzysowego są działania wojenne w razie agresji na Polskę lub jej sojuszników; obejmują one wykorzystanie całego lub w części potencjału państwa do odparcia agresji, poprzez przygotowanie i przeprowadzenie kampanii i operacji wojennych.

Zgodnie z Konstytucją Polska może znaleźć się w stanie wojny jedynie w następstwie agresji dokonanej na nią lub inne państwo sojusznicze. Należy stwierdzić, iż wszelkie działania zarówno w ramach lokalnego konfliktu, jak i wojny na dużą skalę, byłyby od samego początku działaniami sojuszniczymi.

Obrona terytorium Polski będzie obejmowała realizację następujących zadań:

    rozpoznanie, zatrzymanie i osłabienie zgrupowania inwazyjnego przeciwnika w celu przejęcia inicjatywy strategicznej,
  • doprowadzenie do uzyskania przewagi strategicznej,
  • rozbicia zgrupowania inwazyjnego i zniszczenia potencjału ofensywnego przeciwnika.

Integralną częścią tych operacji będą działania wojsk obrony terytorialnej, które są przygotowane do wykonywania następujących zadań strategicznych:

  • zapewnienie powszechności obrony narodowej poprzez organizowanie obrony miast i innych miejscowości oraz ważnych operacyjnie regionów i obiektów na całym terytorium Polski;
  • zapewnienie i ochrona bezpiecznego funkcjonowania elementów infrastruktury państwa, istotnych dla swobody manewru wojsk operacyjnych i koniecznych dla niezakłóconego przepływu informacji oraz ważnych z punktu widzenia współpracy wojsk sojuszniczych;
  • dezorganizowanie operacji agresora przez przeprowadzenia - przy wsparciu sił specjalnych - zakrojonych na szeroką skalę masowych, nieregularnych działań na tyłach i w ugrupowaniu jego wojsk.

Podczas wojny na dużą skalę konieczne będzie zaangażowanie całego potencjału obronnego państwa, zarówno militarnego, jak i pozamilitarnego. W tych warunkach istotną rolę - oprócz działań zbrojnych - odgrywać będą pozazbrojne działania wojenne (informacyjne, ochronne, gospodarcze), obejmujące realizację trzech podstawowych zadań:

  1. Pośrednie osłabienie siły wojennej przeciwnika, realizowane poprzez organizowanie nacisków dyplomatycznych i publicznej presji środowiska międzynarodowego, destrukcyjne oddziaływanie informacyjne i psychologiczne na ludność i struktury państwowe przeciwnika, wzmożenie działalności wywiadu strategicznego, organizowanie sankcji ekonomicznych itp.
  2. Utrzymanie i wzmacnianie własnego potencjału obronnego, polegające na ochronie ludności, majątku narodowego oraz swoich i sojuszniczych struktur państwa;
  3. Zapewnienie skutecznego funkcjonowania administracji i gospodarki w warunkach wojny, zaspokojenie podstawowych potrzeb ludności w warunkach wojennych, udzielenie wszechstronnego wsparcia siłom zbrojnym.

Można i należy zauważyć, iż bezpieczeństwo Rzeczpospolitej po raz pierwszy od kilku stuleci nie jest w sposób poważny zagrożone. Jednocześnie należy stwierdzić i mieć na uwadze, iż tempo przemian we współczesnym świecie nie pozwala na samozadowolenie i samouspokojenie.

* * *

Bezpieczeństwo RP wymaga nieustannej troski. Jej przejawem jest i powinna być wszechstronna aktywność ze strony gremiów polityczno-decyzyjnych naszego państwa, skierowana zarówno na arenę międzynarodową, jak i do wewnątrz. Niepodzielność bezpieczeństwa oznacza, iż starania o bezpieczeństwo Polski muszą się rozpoczynać daleko od granic RP. Zdecydowanie powinniśmy dążyć do tego, aby nie być tylko konsumentami, ale i twórcami bezpieczeństwa.

Myślenie o bezpieczeństwie może mieć różne odmiany, bowiem zjawisko, którego dotyczy, ma wiele aspektów i wymiarów. Wymiar subiektywny bezpieczeństwa wiąże się z poczuciem bezpieczeństwa przez obywateli państwa, poszczególne warstwy i grupy społeczne. Wymiar obiektywny bezpieczeństwa określa stan systemu bezpieczeństwa zbiorowego i obronności. Wyraża go aktualna ocena zagrożenia bezpieczeństwa państwa oraz zdolność państwa do sprostania tym zagrożeniom.

Źródło: W. J. Maliszewski (red.), Bezpieczeństwo człowieka i zbiorowości społecznych, Bydgoszcz 2005.

Newsletter



Wiadomość HTML?