BEZPIECZEŃSTWO KOSMOSU: rewizja zasad pokojowego wykorzystnia przestrzeni wokółziemskiej

Podbój kosmosu

Zainteresowanie militarnymi możliwościami wykorzystania kosmosu narodziło się na długo przed wystrzeleniem na orbitę pierwszego sputnika w 1957 r. Siły zbrojne były też w sposób otwarty bądź zakamuflowany inspiratorem i sponsorem wielu różnorodnych przedsięwzięć kosmicznych, spożytkowanych następnie dla celów cywilnych. Wskazać tu można przykładowo telekomunikację, nawigację czy teledetekcję Ziemi. Rodowód wojskowy ma również nasz "nowy kosmiczny domu" - Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (MSK), która przywitała pierwszych lokatorów 30 października 2003 r.

Od początku ery kosmicznej interesy wojskowe były jednym z decydujących czynników działalności kosmicznej państw. To właśnie wojsko zmajoryzowało badanie i użytkowanie kosmosu. W celu zwiększenia efektywności lądowych sił zbrojnych aktywnie wykorzystywano i nadal eksploatuje się satelity o różnorodnych funkcjach i zadaniach. Ocenia się, że około trzech czwartych wystrzelonych w przestrzeń kosmiczną satelitów spełniało i spełnia rozliczne zadania o charakterze militarnym. Obiekty te takie nie są bronią w ścisłym znaczeniu, ponieważ nie stwarzają niebezpieczeństwa bezpośredniego ataku w kosmosie lub z kosmosu. Przyczyniają się też do umocnienia stabilności w stosunkach międzynarodowych i jako narodowe środki kontroli za wypełnieniem umów rozbrojeniowych podlegają ochronie międzynarodowej.

Fikcja czy norma?

Środki komunikacji kosmicznej zapewniając wiarygodną i operatywną łączność pomiędzy przedstawicielami państw w sytuacjach konfliktowych, przyczyniają się do zmniejszenia możliwości podjęcia nieadekwatnych decyzji polityczno-wojskowych. Funkcjonowanie systemów satelitarnych jest ściśle powiązane z naziemnymi siłami zbrojnymi państwa. Zgodnie z międzynarodowymi zobowiązaniami państw, ich narodowa satelitarna technika kontroli nie może być przedmiotem na-paści, głuszenia czy innych działań utrudniających prawidłowe funkcjonowanie. Dotyczy to w szczególności systemów wczesnego uprzedzania i nawigacji. W miarę intensyfikacji procesów rozbrojeniowych na Ziemi działalność takich systemów satelitarnych będzie ograniczana lub ulegnie transformacji w kierunku wykorzystania wyłącznie w celach pokojowych.

W związku z powyższym należy podkreślić, że sformułowania zawarte w międzynarodowym prawie kosmicznym dotyczące pokojowego wykorzystania kosmosu pozostają pobożnym życzeniem, wyzwaniem przyszłości, a nie realną normą prawnomiędzynarodową. Przyjęcie takiego zobowiązania w przyszłości będzie równoznaczne z wprowadzeniem zakazu jakiejkolwiek działalności wojskowej w przestrzeni kosmicznej.

Gwiezdne wojny

Obecnie, wysiłki społeczności międzynarodowej zmierzają w kierunku wprowadzenia zakazu prób i rozmieszczania w kosmosie broni antysatelitarnej, zdolnej uszkadzać, psuć i niszczyć systemy kosmiczne państw oraz obsługujące ich naziemne siły zbrojne. Użycie systemów podobnego typu byłoby z punktu widzenia prawa międzynarodowego kwalifikowane jako uzbrojony atak na państwo obce ze wszystkimi związanymi z tym aktem konsekwencjami. Wprowadzenie zakazu użycia broni antysatelitarnej stałoby się logicznym uzupełnieniem już zawartych i obowiązujących umów prawnomiędzynarodowych zabraniających umieszczania w kosmosie broni jądrowej i wszelkich rodzajów broni masowego rażenia, systemów obrony przeciwrakietowej oraz ofensywnych zbrojeń strategicznych.

Przypomnijmy, że gdy chodzi o działania natury wojskowej w kosmosie, to zgodnie ze zobowiązaniami międzynarodowymi demilitaryzacja przestrzeni kosmicznej ma charakter ograniczony, to znaczy, niedozwolone jest w niej umieszczanie przede wszystkim broni nuklearnej i innych ro-dzajów broni masowego rażenia. Dotyczy to ich rozmieszczania na orbicie wokół Ziemi, instalowania na ciałach niebieskich lub umieszczania gdziekolwiek w kosmosie w jakikolwiek inny sposób. Zabronione jest dokonywanie jakichkolwiek wybuchów atomowych, a także wojskowe lub jakie-kolwiek inne wrogie użycie technik modyfikujących strukturę lub skład przestrzeni kosmicznej.

Można natomiast umieszczać na pokładzie obiektów lub nawet bezpośrednio w przestrzeni kosmicznej wszystkie rodzaje broni konwencjonalnej. Ponadto międzynarodowe prawo kosmiczne nie zabrania przelotu przez kosmos obiektów z bronią jądrową i innymi rodzajami broni masowego rażenia, jeżeli taki przelot nie może być zakwalifikowany jako rozmieszczenie takiego obiektu w kosmosie. W doktrynie międzynarodowego prawa kosmicznego podkreśla się, że nie jest zabronione wykorzystanie kosmosu w wojskowych celach nieagresywnych, np. dla odparcia agresji czy w celach utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa zgodnie z Kartą ONZ.

Neutralizacja a demilitaryzacja

Na dzień dzisiejszy kompletny reżim demilitaryzacji i neutralizacji obowiązuje jedynie w od-niesieniu do Księżyca i innych ciał niebieskich. Rozprzestrzenienie tego reżimu na całą przestrzeń kosmiczną będzie możliwe tylko pod warunkiem wprowadzenie zakazu używania w kosmosie broni antysatelitarnej i jakichkolwiek innych rodzajów broni konwencjonalnej.

Oficjalnie przyznaje się, że wyścig zbrojeń nie rozprzestrzenił się jeszcze na przestrzeń kosmiczną, a istnieją tylko plany pojedynczych państw w tym kierunku. Budowa głośnego ostatnio amerykańskiego NMD została odłożona tylko na czas nieokreślony. Tym bardziej więc pilnym wydaje się potrzeba zawarcia wielostronnej umowy międzynarodowej w sposób jednoznaczny określającej stopień dopuszczalności militaryzacji przestrzeni wokółziemskiej oraz zakres jej neutralizacji.

Neutralizacja kosmosu oznacza objęcie tej przestrzeni prawno-międzynarodowym reżimem wykluczającym prowadzenie w kosmosie operacji wojskowych, rażenia obiektów przeciwnika na Ziemi i w przestrzeni powietrznej z użyciem broni umieszczonej w kosmosie, rażenia obiektów kosmicznych z broni bazującej na Ziemi, wodzie lub w przestrzeni powietrznej, a także przelot przez kosmos rakiet balistycznych jednego państwa w celu wykonania uderzenia na naziemne obiekty przeciwnika. Wprowadzenie takiego zakazu wykluczyło by przekształcenie kosmosu w teatr działań wojskowych czy platformę zbrojonego ataku na inne państwo. Z punktu widzenia stosunków prawno-międzynarodowych oznaczało by to ustanowienia reżimu całkowitej neutralizacji przestrzeni kosmicznej. Ponieważ taki reżim nie istnieje, to przelot przez tą przestrzeń międzykontynentalnych rakiet balistycznych nie jest zabroniony.

Podstawą rozprzestrzenienia reżimu neutralizacji na kosmos jest obowiązująca we współczesnym prawie międzynarodowym zasada zakazu groźby lub użycia siły (art. 2 Karty ONZ). Tak więc, zgodnie z obowiązującymi normami prawa międzynarodowego, państwa zobowiązane są w swojej działalności kosmicznej powstrzymywać się od wszelkich wrogich akcji, a konflikty i spory rozwiązywać metodami wyłącznie pokojowymi. W szczególności oznacza to niedopuszczalność jakiejkolwiek siłowej interwencji w zgodną z prawem działalność automatycznego lub pilotowanego obiektu kosmicznego państwa obcego, która mogłaby zakłócić jego funkcjonowanie, uszkodzić go lub zniszczyć. Praktycznej weryfikacji przepisy te zostaną poddane już w niedalekiej przyszłości. Wkrótce okaże się bowiem w jakim stopniu obowiązujące normy międzynarodowego prawa kosmicznego odbiegają od współczesnego technologicznego podboju kosmosu. Prawdziwe problemy, wymagające operatywnego międzynarodowego współdziałania, pojawią się dopiero w czasie obsługi i eksploatacji tak skomplikowanej struktury jakim jest MSK.

Pokój w kosmosie

Procesu demilitaryzacji kosmosu nie da się oddzielić od procesów rozbrojeniowych na Ziemi. Powszechne zainteresowanie w kompleksowym uregulowaniu stosunków prawnych związanych z życiem i pracą człowieka w kosmosie dyktuje konieczność stałego dostosowywania standardów prawnomiędzynarodowych do współczesnych i przyszłych wymogów uniwersalnej koncepcji bezpieczeństwa na Ziemi i w kosmosie. Proces ten w dużym stopniu uwarunkowany jest wolą polityczną i wielopłaszczyznowym współdziałaniem międzynarodowym środowisk naukowo-prawniczych.

W doktrynie prawa międzynarodowego panuje opinia, że jakakolwiek militaryzacja przestrzeni kosmicznej przez jedne państwa pociąga za sobą zagrożenie bezpieczeństwa innych państw, co pozostaje w sprzeczności z prawnymi nakazami wykorzystywania kosmosu "dla dobra i w interesie wszystkich krajów" oraz "w interesie utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa" (art. I i III Układu Kosmicznego). Jednakże z drugiej strony zwraca się uwagę na fakt, że dopóki nie zostanie zawarta umowa określająca wyraźnie, iż przestrzeń kosmiczna może być wykorzystywana wyłącznie dla celów pokojowych, wszelkie dokumenty międzynarodowe mówiące o pokojowym badaniu i wykorzystywaniu przestrzeni kosmicznej odnoszą się bardziej do celu, jaki zamierza się osiągnąć, aniżeli do wiążącej zasady prawnej. Wydaje się, że prawda leży gdzieś pośrodku i mieści się w stwierdzeniu, iż "istnienie w międzynarodowym prawie kosmicznym zakazów i ograniczeń militarnego wykorzystania przestrzeni kosmicznej pozwala mówić o stopniowo formułującej się prawnomiędzynarodowej zasadzie wykorzystania kosmosu w celach pokojowych".

Znaczenie prawa

Obecnie szczególnie pilną potrzebą jest doprowadzenie do jednolitego i powszechnego zrozumienia zasady pokojowego wykorzystania kosmosu. W tym celu konieczne jest przyjęcie porozumień międzyrządowych, uzupełniających zbyt ogólnikowe sformułowania traktatów kosmicznych i zapewniających praktycznie niemilitaryzowanie przestrzeni kosmicznej. Należy zaznaczyć, że tzw. "bierna militaryzacja" kosmosu, której przejawem są na przykład satelity zwiadowcze, jest już nie tylko zjawiskiem nieodwracalnym, ale akceptowanym. Chodzi natomiast o zapobieżenie "czynnej militaryzacji", to jest wprowadzeniu broni jakiegokolwiek rodzaju do kosmosu.

Właściwą drogą zmierzającą do zapewnienia wyłącznie pokojowego wykorzystania kosmosu powinno być skonkretyzowanie ogólnych zobowiązań międzynarodowych poprzez wprowadzenie prawnych zakazów konkretnych działań. Byłaby to swoista demilitaryzacja funkcjonalna", mająca na uwadze przede wszystkim cel działalności kosmicznych. Trzeba jednak zaznaczyć, że problematyka ta łączy się ściśle i jest uzależniona od postępów w zakresie rozbrojenia ogólnego i odprężenia w stosunkach międzynarodowych. Z kolei zasada wyłącznie pokojowego wykorzystania kosmosu i jej przestrzeganie warunkują możliwość korzystania z kosmosu i ciał niebieskich zgodnie z wszelkimi zasadami dotyczącymi ich statusu prawnego.

Dalszy rozwój techniki kosmicznej i powstawanie nowych form działań kosmicznych jak np. MSK, w sposób nieuchronny powodują konieczność modyfikacji i uzupełnień ogólnych zasad dotyczących sytuacji prawnej kosmosu, na przykład w związku z planowaną budową kolejnych zamieszkałych stałych superstruktur orbitalnych, a w przyszłości również na Księżycu i innych ciałach niebieskich.

Takie uzupełnienia i modyfikacje mogą być dokonywane wyłącznie na podstawie odpowiednich porozumień międzynarodowych, z uwzględnieniem jednakże w jak największym możliwym stopniu istniejących już uregulowań prawnomiędzynarodowych - zwyczajowych i traktatowych. Działania indywidualne bądź grupowe państw sprzeczne z powszechnie obowiązującymi zasadami w przedmiocie sytuacji prawnej kosmosu nie mogą być uznane za właściwą metodę dokonywania takich uzupełnień i modyfikacji. Najodpowiedniejszym forum dla tego rodzaju działalności wydaje się Komitet ONZ ds. pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej, który od 1998 r. zajmuje się m.in. rewizją pięciu podstawowych umów kosmicznych.

Reasumując, należy podkreślić, że wprowadzenie broni do kosmosu, środowiska dotąd od niej wolnego, doprowadziłoby do wielu negatywnych skutków. Przede wszystkim dotyczyłyby one zachwiania równowagi strategicznej, skomplikowania procesu kontroli i redukcji zbrojeń, wzrostu niepewności i ryzyka pierwszego uderzenia jądrowego. Ujemne następstwa wystąpiłyby jednak również na polu pokojowego badania i wykorzystania przestrzeni kosmicznej. Obecność w kosmosie różnych rodzajów broni, ich wypróbowywanie i rozmieszczanie powodowałoby ipso facto utrudnienia dla cywilnej działalności w tym środowisku zarówno w sensie czysto praktycznych komplikacji czy zagrożeń, jak i prowadząc do wzrostu niepewności, ograniczenia podboju kosmosu. Już teraz rysują się negatywne skutki w dziedzinie prawa międzynarodowego. O ile proces przygotowań do wprowadzenia broni do kosmosu będzie kontynuowany, można z dużym prawdopodobieństwem zakładać, iż towarzyszyć temu będzie nie tylko brak nowych uregulowań praw-nych, które miałyby zapobiegać dalszej militaryzacji przestrzeni kosmicznej, ale i erozja już istnie-jącego, skromnego może, lecz ważnego zarazem dorobku w dziedzinie prawa kosmicznego i kontroli i redukcji zbrojeń.

Źródła:

  1. Durys Paweł, Jasiński Filip, Wybór aktów prawnych do nauki międzynarodowego prawa lotniczego i kosmicznego,Wydawnictwa Prawnicze PWN, 1999.
  2. Arms Control and Disarmament in Outer Space the 28th-42nd Colloquium Proceedings (1985-2002).
  3. He Qizhi, Space Arms Control and International Verification, "An Arms Race in Outer Space", Proceedings of a symposium (McGill University, 1995).
  4. Jakowienko A.W., "Progriesiwnoje razwitje mieżdunarodnowo kosmicieskowo prawa - aktualnye problemy", Moskwa, 1999.
  5. Szyjko C.T., Perspektywy demilitaryzacji i neutralizacji przestrzeni wokółziemskiej. "Region, Kraj, Świat." - Studia ofiarowane Prof Olejnikowi. Naukowe Wydawnictwo Piotrkow-skie 2005.
  6. Szyjko C.T., Reglamentacja międzynarodowo-prawna wojskowej działalności kosmicznej, "Wojskowy Przegląd Prawniczy" 1999 Nr 1-2;
  7. Szyjko C.T., Przyszłość kosmicznego businessu, "Point of View" (PWSBiA) 2000, Nr 74;
  8. UNISPACE III, Conclusions and Proposals of the Workshop on Space Law in the 21st century, organized by the IISl with the UN Office for Outer Space Affairs, 2000.

*Dr Cezary Tomasz Szyjko jest członkiem Międzynarodowego Instytu Prawa Kosmicznego w Paryżu.

Newsletter



Wiadomość HTML?