Typologia bezpieczeństwa. Nowe wyzwania - Strona 2

Jest ono związane z takimi kategoriami jak potencjały obronne i ofensywne poszczególnych państw oraz z postrzeganiem intencji innych podmiotów stosunków międzynarodowych. Bezpieczeństwo militarne zależy od poziomu i stanu sił zbrojnych oraz paramilitarnych, budowania i funkcjonowania systemu bezpieczeństwa zbiorowego w regionie i udziału państw w sojuszach wojskowych. Skutkiem zakończenia zimnej wojny, jest przesunięcie rywalizacji mocarstw z poziomu globalnego na poziom regionalny. Bezpieczeństwo ekonomiczne odnosi się do zagrożeń dla dobrobytu, swobodnego dostępu do rynków, środków finansowych i zasobów naturalnych, które zapewniają stabilny rozwój podmiotów bezpieczeństwa i utrzymanie jego pozycji międzynarodowej. Jest ono także związane z utrzymaniem niezależnych zdolności produkcyjnych na potrzeby militarne13. Bezpieczeństwo ekonomiczne - oznacza pewność przetrwania i rozwoju systemu gospodarczego państwa oraz międzynarodowych organizacji ekonomicznych wraz z ich instrumentami, gwarantujących zachowanie tym podmiotom odpowiedniej pozycji w międzynarodowych stosunkach gospodarczych i odpowiedni standard życia ludności. Jest ono zależne nie tylko od polityki państwa, ale też sytuacji na rynkach międzynarodowych oraz działań międzynarodowych instytucji finansowych, takich jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, Światowa Organizacja Handlu14.

Można się zgodzić z J. Czaputowiczem, że współcześnie "wojna gospodarcza" może stanowić substytut użycia siły militarnej w celu zmniejszenia siły (czy zniszczenia ekonomicznego) przeciwnika. Bezpieczeństwo informacyjne jest jednym z najistotniejszych przedmiotowych przejawów bezpieczeństwa międzynarodowego i narodowego. Jego waga wynika z tego, że przepływ i wymiana informacji są podstawą efektywnego funkcjonowania większości podmiotów stosunków międzynarodowych, życia społecznego oraz kształtującego się społeczeństwa informacyjnego, zarówno w wymiarze narodowym, jak i międzynarodowym. Tak więc bezpieczeństwo informatycznej, to pożądany poziom ochrony niezbędnych zasobów informacyjnych, technologii ich tworzenia i wykorzystywania a także praw podmiotów działalności informatycznej oraz zapewnienie im stabilnego funkcjonowania w każdych warunkach międzynarodowych oraz społecznych.

Bezpieczeństwo ekologiczne dotyczy zagrożeń dla trwałego rozwoju, zachowania środowiska naturalnego człowieka na poziomie koniecznym do przetrwania i rozwoju ludzkości15. Jest więc nim - twierdzi J. Kukułka - określona pewność zdrowego życia gatunku ludzkiego w jego środowisku16. Bezpieczeństwo ekologiczne nie może być utożsamiane tylko z ochroną środowiska. Podstawowy, najogólniejszy cel w tej dziedzinie to utrzymanie i zagwarantowanie warunków, poczynając od skali lokalnej, a kończąc na globalnej zapewniających pewność zdrowego życia mieszkańców w ich środowisku. Zaliczamy do nich: przeciwdziałanie nasilaniu się występowania efektu cieplarnianego i procesów niszczenia powłoki ozonowej; zabezpieczenie społeczeństw przed skutkami ewentualnych awarii elektrowni atomowych i składowaniem odpadów radioaktywnych; minimalizowanie skutków zanieczyszczeń i skażeń przenoszonych przez wiatry oraz rzeki przepływające przez terytoria dwóch i więcej państw lub stanowiące ich granice; ograniczenie skali niszczenia obszarów leśnych i zanieczyszczenia gleb; zapewnienie bezpieczeństwa ropo- i gazociągów; zabezpieczanie się na wypadek katastrof ekologicznych itd.

Bezpieczeństwo kulturowe to przede wszystkim utrwalanie i podtrzymywanie wartości składających się na tożsamość kulturową narodu, państwa, ale też sub- i regionu. Polega ono na utrwalaniu i umacnianie składników decydujących o ciągłości tożsamości kulturowej, a więc tych, które zaliczyć można do tradycji kulturowych narodu i społeczności regionu (kontynentu) lub innego podmiotu bezpieczeństwa. Treści wchodzące w skład bezpieczeństwa kulturowego cechuje duży subiektywizm. Wyrażają one bowiem wartości duchowe integrujące naród, lub społeczność kontynentu, a nawet organizacji międzynarodowej (Unia Europejska), a zarazem często odwołują się do symboli będących pochodną tych wartości. Jednocześnie ich horyzont czasowy jest bardzo długi, ponieważ zazwyczaj cechuje je związek z tradycją i dążenie do jej kontynuowania17. Główna rola w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa kulturowego, którego obiektem jest grupa społeczna lub jednostka, przypada państwu, ale pewien wpływ mają także uregulowania międzynarodowe, zapisane w Międzynarodowym humanitarnym konfliktów zbrojnych18, ale też regulacjach Rady Europy i Unii Europejskiej19. Cele dotyczące bezpieczeństwa kulturowego częściowo nakładają się na niektóre cele związane z zewnętrznym bezpieczeństwem w sferze społecznej. Chodzi tu o takie problemy jak migracje czy zachowania mniejszości narodowych.

Część autorów niekiedy kwestię tożsamości lokuje w sferze bezpieczeństwa społecznego lub społeczno-kulturowego20. Wdaje się jednak, że jest to niezbyt precyzyjne ponieważ bezpieczeństwo społeczne odnosi się do zupełnie innych kwestii.

Bezpieczeństwo społeczne (socjalne) to ogół środków ochrony i realizacji interesów społeczeństwa i państwa w sferze społecznej i socjalnej. Ma ono zapewnić rozwój socjalnej struktury i stosunków w społeczeństwie, systemów zapewniania życia i socjalizacji ludzi. Ważnym elementem jest kształtowanie obrazu życia obecnego i przyszłego pokolenia zgodnie z potrzebami postępu. Bezpieczeństwo społeczne to także bezpieczeństwo obywateli, spokój społeczny czy praworządność. Na ich definiowanie, oprócz najwyższych organów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo zewnętrzne państwa, wpływ posiadają struktury państwowe zajmujące się bezpieczeństwem wewnętrznym kraju oraz odpowiedzialne za sprawy stosunków społecznych.

Bezpieczeństwo ideologiczne - dotyczy pewności i wolności wyznawania oraz przetrwania, funkcjonowania i rozwoju ideologii świeckich i religijnych nie uznawanych za szkodliwe. Sądzę, iż nie może ono dotyczyć tylko ideologii stanowiącej podstawę panującego w danym państwie systemu rządów - jak twierdzi I. Pawlikowska21. Rządy się zmieniają, a tworzące je partie polityczne mogą kierować się różnymi ideologiami.

Bezpieczeństwo demograficzne określane jest przez stosunek i współdziałanie etnosów, zamieszkujących określone terytorium i państwowość, która organizuje stosunki między nimi oraz ich zamieszkanie.

4. Wymiar przestrzenny

Z przestrzennego punktu widzenia, bezpieczeństwo może być ujmowane jako: globalne (uniwersalne); transregionalne, regionalne, subregionalne, lokalne, miejscowe, personalne (dotyczące indywidualnych - osób).

Poczynając od drugiej połowy XX wieku uwidoczniła się rosnąca liczba faktów i zjawisk świadczących o tym, że w świecie dokonują się procesy obejmujące zasięgiem całą ludzkość. Nadano im miano globalizacji, która objęła oddziaływaniem nie tylko handel, finanse, gospodarkę, kulturę, ale również sferę polityki i bezpieczeństwa22. Tak więc bezpieczeństwo globalne23 to zdolność zapewnienia rozwoju cywilizacji światowej, przeciwdziałania i zapobiegania katastrofom naturalnym w wymiarze globalnym oraz ochrona systemu wzajemnych relacji społeczności światowej przed destabilizacją, kryzysami, konfliktami zbrojnymi i wojnami. Możemy więc przyjąć, że bezpieczeństwo globalne polega na zapobieganiu, przeciwdziałaniu i zwalczaniu (likwidacji) zagrożeń dla żywotnych interesów planety traktowanej jako jedność i całość.

Bezpieczeństwo globalne ma kontekst obiektywny, naturalny, niezależny od woli i starań ludzkości. Jest następstwem odwiecznych, naturalnych procesów rozwojowych, przestrzennej ekspansji cywilizacyjnej. Bezpieczeństwo to ma także kontekst celowościowy, jako system bezpieczeństwa budowany dla przeciwstawienia się różnym zagrożeniom o skali globalnej24. Uwikłane jest ono w wyzwania współczesności, które generują jego główne problemy. Od realizacji tych wyzwań przez podmioty dziejów (cywilizacje, narody i państwa oraz indywidualne osoby) zależy charakter i kształt tego bezpieczeństwa. Jest ono bowiem kształtowane przez sposoby radzenia sobie25.

Na marginesie rozważań o poszerzających się granicach bezpieczeństwa, wartym odnotowania jest fakt, iż na kanwie amerykańskich przygotowań na przełomie lat 2004/2005, do podjęcia próby "zniszczenia" zbliżającej się do Ziemi planetoidy 2004 MN4 można by zacząć mówić o kosmicznym wymiarze bezpieczeństwa. Kolejnym krokiem w tej historii było trafienie w kometę Tempel 1 pociskiem wystrzelonym z sondy Deep Impact dokonane 4 lipca 2005 r.

Bezpieczeństwo regionalne ma długą tradycję. Funkcjonowało w okresie nowożytnym, po pokoju westfalskim, zostało usankcjonowane w Pakcie LN i Karcie ONZ26. Rozpad świata dwublokowego dał impuls do rozwoju nowego regionalizmu, zarówno na półkuli zachodniej, jak i wschodniej. Oddalona została groźba wojny powszechnej, w zamian nasiliły się i zaostrzyły problemy o mniejszym wymiarze - regionalnym. Decyduje o tym wymiar zagrożeń, które po zakończeniu zimnej wojny, mają w przewadze charakter regionalny. Nie oznacza to, że w niesprzyjających okolicznościach nie mogą stać się globalnymi.

Bezpieczeństwo regionalne - to ochrona systemu stosunków wzajemnych państw regionu przed zagrożeniami destabilizacji sytuacji, kryzysami, konfliktami zbrojnymi i wojnami o charakterze regionalnym27. Buduje się je w oparciu o układ regionalny, który działa zawsze w obrębie jakiegoś regionu międzynarodowego (Europa, Azja, Ameryka Łacińska, Azja Południowo-Wschodnia). Powstanie regionalnej instytucji bezpieczeństwa często, choć nie zawsze, dokonuje się w oparciu o geograficzne granice regionu wytworzonego na płaszczyźnie współpracy funkcjonalnej. Geograficzny zasięg instytucji bezpieczeństwa może czasem być inny, bo poczucie wspólnoty bezpieczeństwa może iść w poprzek interesów gospodarczych. Stosunkowo częściej dzieje się tak w przypadkach sojuszy wojskowych, które w powojennym systemie międzynarodowym obejmowały obszar większy niż region28.

Podobnie definiowane jest bezpieczeństwo subregionalne29. Dotyczy obszaru mniejszego niż region, np.: Europy Środkowej, regionu Morza Bałtyckiego itp. Pozbawione jest sensu używanie kategorii bezpieczeństwo ponadregionalne, ponieważ dotyczyłoby wszystkich regionów i było nadrzędne wobec regionalnego. Trudno by było określić jego zasięg, a tym bardziej je budować. Pojęcie ponadregionalny wskazuje przede wszystkim, że jakieś działanie ma charakter szerszy niż lokalny i ma zastosowanie wewnątrzpaństwowe30. W to miejsce, proponuję stosowanie kategorii bezpieczeństwo transregionalne (transkontynentalne), tym bardziej, że w praktyce mamy do czynienia z budowaniem bezpieczeństwa transatlantyckiego. Jego definicja jest tożsamą z bezpieczeństwem regionalnym, a różni je tylko obszar na którym jest tworzone.

Regionalizacja bezpieczeństwa powoduje, że w większym stopniu uwzględniana jest lokalna specyfika zagrożeń oraz metod i środków przeciwdziałania, szczególnie w sprawach ekologicznych i katastrof naturalnych. Coraz większe znaczenie ma więc kształtowanie lokalnego kompleksu bezpieczeństwa31, co pozwala nam mówić o bezpieczeństwie lokalnym. Bezpieczeństwo lokalne obejmuje tylko część terytorium państwa i społecznej wspólnoty, na danym terytorium. Obszar ten może być oddzielnym terytorium w granicach państwa, lub obejmować kilka podmiotów. Przez terytorium lokalne rozumie się jednorodny obszar obejmujący jeden lub kilka obiektów. Uwzględnia się przy tym świadomość społeczną ludności tego obszaru, która polega nie tylko utożsamianiu się z określoną okolicą, ale też uznaje się za odrębną od mieszkańców innych terenów, mających odmienne tradycje, nawyki, ekonomiczne i społeczne właściwości, często inne interesy polityczne32.

Z powyższego wynika, że bezpieczeństwo lokalne to ochrona żywotnych oraz ważnych interesów lokalnej wspólnoty społecznej i lokalnych instytucji bezpieczeństwa przed zagrożeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi, a także zapewnienie warunków dla realizacji tych interesów. Analogicznie definiuje się bezpieczeństwa na poziomie miejscowym. Poziom miejscowy obejmuje problemy bezpieczeństwa zarówno wielkich miast, dzielnic, a także powiatów i gmin, tzn. jednostek administracyjnych mających status samorządowy. Tym jednostkom administracyjnym zagrażają charakterystyczne, w dużej części tylko dla nich, zagrożenia dla żywotnych interesów jednostki i wspólnoty społecznej: bezrobocie, brak niezbędnej infrastruktury społecznej i bytowej, względna niedostępność opieki lekarskiej, innych usług, niski poziom komunikacji, oddalenie od duchowych źródeł kultury itd.

Dorosły człowiek chce się czuć bezpiecznie w społeczeństwie funkcjonującym w stanie pokoju, posiadając stałą pracę zapewniającą utrzymanie oraz oszczędności i różnego rodzaju ubezpieczenia (medyczne, dentystyczne, od bezrobocia, inwalidztwa, na starość). W celu osiągnięcia bezpieczeństwa i stabilizacji człowiek przyjmuje jakąś religię lub filozofię, ułatwiające mu funkcjonowanie we wszechświecie. Deprywację potrzeby bezpieczeństwa wprowadza stan wojny, rewolucji, załamanie się autorytetów, społeczny chaos, ale także złe funkcjonowanie ekonomiczne czy społeczne, choroby, klęski żywiołowe. Zaburzenie bezpieczeństwa jednostki i porządku publicznego może wywołać narastająca fala przestępczości33. Tak więc bezpieczeństwo, bezpośrednio lub pośrednio, dotyczy każdego z nas, czyli jednostki. W jego najmniejszym wymiarze, możemy więc mówić o bezpieczeństwie personalnym, lub jednostki, którego istotą jest ochrona i zapewnienie warunków realizacji żywotnych i ważnych interesów jednostki społecznej i przed zagrożeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi.

5. Sposoby organizowania bezpieczeństwa

Historia zna wiele sposobów organizowania i zapewniania bezpieczeństwa. Niektóre z nich znalazły zastosowanie, niektóre funkcjonują tylko w sferze postulatywnej. Realnie mamy zwykle z kombinacją różnych sposobów zapewniania bezpieczeństwa, niemniej dla celów badawczych i dydaktycznych podejmuje się ich typologizację. Większość prac dotyczących bezpieczeństwa traktuje koncepcje i sposoby jego budowania jako oddzielny rodzaj, którego wyróżnikiem jest sposób organizowania. Wydaje się, że należałoby by raczej mówić o koncepcjach budowania bezpieczeństwa, takich jak:

  • koncepcja bezpieczeństwa zbiorowego,
  • koncepcja bezpieczeństwa wspólnego,
  • koncepcja bezpieczeństwa wszechstronnego,
  • koncepcja bezpieczeństwa defensywnego,
  • koncepcja bezpieczeństwa kooperacyjnego,
  • koncepcja bezpieczeństwa indywidualnego (unilateralnego).

Koncepcja zbiorowego bezpieczeństwa opiera się na kantowskim przekonaniu, że możliwym i pożądanym jest powstanie federacji republikańskich rządów, która utrzyma pokój na świecie. W okresie zimnej wojny zyskała na znaczeniu koncentrując się przede wszystkim na sprawach militarnych. Zbudowany według koncepcji system bezpieczeństwa zbiorowego miałby przezwyciężać logikę równowagi sił, która zdaniem jego zwolenników była przyczyną konfliktów.

Koncepcja ta jest oparta przede wszystkim na prawno-międzynarodowych zobowiązaniach państw do wyrzeczenia się przez członków danego systemu bezpieczeństwa - czy to Narodów Zjednoczonych, czy też jakiegoś ugrupowania regionalnego - użycia siły wobec przeciwnika oraz ich zobowiązaniu do przyjścia z pomocą każdemu z członków systemu, na którego dokonano agresji34. Wymaga więc solidarnego zobowiązania się członków społeczności międzynarodowej do zbiorowego przeciwstawiania się naruszeniom bezpieczeństwa międzynarodowego35, przyjmując za podstawę bezpieczeństwo wszystkich i wspólne przedsięwzięcia, które przeciwdziałałyby wszelkim naruszeniom bezpieczeństwa. Idea ta materializuje się wraz z rozwojem wspólnoty interesów gwarantowanych przez rozbudowane prawo międzynarodowe oraz tworzone powszechne i regionalne organizacje bezpieczeństwa i współpracy. Działania w ramach bezpieczeństwa zbiorowego to przede wszystkim operacje pokojowe, dyplomacja prewencyjna, pokojowe rozwiązywanie sporów i interwencje humanitarne. Historycznie rzecz ujmując, operacje pokojowe bezpieczeństwa zbiorowego były mniej wymagające pod względem militarnym od działań z zakresu zbiorowej obrony36.

Każdy system bezpieczeństwa zbiorowego poza założeniami prawnymi i politycznymi wymaga istnienia odpowiedniej instytucji posiadającej legitymację prawnomiędzynarodową, która by go autoryzowała i wymuszała przestrzeganie stosowania się do jego zasad37 oraz należytego przygotowania uczestników do funkcjonowania w ramach ustalonych reguł38. Warunek ten nie dotyczy zbiorowej obrony, która może przyjąć formę luźnej koalicji, ale może też, jak na przykład w NATO, być w znacznej mierze zinstytucjonalizowana. Według kryterium pełnionych funkcji, zadaniem zbiorowej obrony jest ochrona państw członkowskich przed agresją zewnętrzną za pomocą środków militarnych. Bezpieczeństwo wspólne, defensywne, kooperatywne i wszechstronne to tylko różne warianty bezpieczeństwa zbiorowego.



Newsletter



Wiadomość HTML?