Typologia bezpieczeństwa. Nowe wyzwania - Strona 3

Istota koncepcji bezpieczeństwa wszechstronnego oddaje jego wielowymiarowy charakter39. Obejmuje ono zapobieganie konfliktom i ich rozwiązywanie, przeciwdziałanie i ochronę przed takimi zagrożeniami jak: niedorozwój gospodarczy, spory handlowe, niekontrolowana migracja, degradacja środowiska naturalnego, przemyt narkotyków, terroryzm i nieprzestrzeganie praw człowieka i szereg innych. Koncepcja ta pomija czynniki wojskowe, preferując polityczne, ekonomiczne, kulturowe, prawne, środowiskowe i humanitarne. Obejmuje stabilizację instytucji demokratycznych, rządy prawa, respekt dla praw człowieka, stworzenie gospodarki rynkowej oraz znaczącą współpracę w dziedzinie ekonomicznej, kulturalnej i ekologicznej40. Zdaniem G. Evansa koncepcja ta ma pewne słabości, przede wszystkim, jego zakres, który jest tak szeroki, że aż nieokreślony; ponadto niedostatecznie akcentuje się w tej koncepcji element współpracy międzynarodowej - najważniejszy we współczesnym myśleniu41.

Według Sztokholmskiego Międzynarodowego Instytutu Badań Pokoju (SIPRI), najpoważniejsze ryzyko dla bezpieczeństwa w pozimnowojennej Europie wynika nie z konfliktów między państwami, ale z konfliktów wewnątrz państw. Wszechstronny system bezpieczeństwa powinien zatem zostać rozszerzony tak, aby oprócz tradycyjnego koncentrowania się na bezpieczeństwie państw obejmował także bezpieczeństwo ludzi42. Więcej zalet posiada koncepcja bezpieczeństwa wspólnego. Została ona sformułowana przez Niezależną Komisję do spraw Rozbrojenia i Bezpieczeństwa ONZ pracującą pod przewodnictwem Olfa Palmego w 1982 r. 43. W specjalnym uzasadnieniu do raportu Egon Bahr zawarł dodatkowe propozycje uzasadniając przy tym, że wspólne bezpieczeństwo może być osiągnięte jedynie wraz z sojuszami i ich głównymi mocarstwami, a nie zaś wbrew nim, lub bez nich44. Zaproponował również tworzenie między dwoma blokami w Europie strefy wolnej od broni jądrowej pola walki45. Koncepcja ta dawała wyraźny priorytet międzynarodowym środkom zapewnienia bezpieczeństwa przed narodowymi, środkom politycznym - przed wojskowymi, środkom pokojowym - przed użyciem lub groźbą użycia siły46.

Koncepcja bezpieczeństwa defensywnego zakłada tworzenie sił zbrojnych w taki sposób, aby z jednej strony zapewnić efektywną obronę własnego terytorium, a z drugiej, nie stwarzać zagrożenia dla innych państw i w ten sposób przezwyciężyć dylemat bezpieczeństwa. Osiągnąć to można przez odpowiednie zmiany w wojskowej strategii, redukowanie poziomu sił zbrojnych, a zwłaszcza przez eliminowanie zdolności mogących służyć działaniom o charakterze ofensywnym. Najbardziej efektywnym i odpowiadającym wymaganiom współczesności jest kooperacyjny sposób zapewniania bezpieczeństwa, funkcjonujący w nauce jako bezpieczeństwo kooperacyjne lub kooperatywne (ang. cooperative security)47.

Termin ten - zdaniem J. Czaputowicza - ma genezę w negocjacjach rozbrojeniowych prowadzonych między dwoma blokami w okresie zimnej wojny. Oznaczał wtedy akceptację przez zainteresowane państwo inspekcji na miejscu, do czego potrzebna była współpraca, czyli kooperacja. Natomiast niekooperatywne techniki zakładały jednostronne monitorowanie poziomu uzbrojenia w poszczególnych kategoriach za pomocą nowoczesnych środków technicznych, bez konieczności akceptacji i udziału zainteresowanego państwa. Działania te miały przeciwdziałać nadmiernemu nagromadzeniu bojowych środków walki, co miało zapobiegać konfliktom zbrojnym i wpływać odprężająco na sytuację międzynarodową. Wymagało to akceptacji poddania się ograniczeniom zdolności wojskowych48.

Współcześnie funkcjonujące rozumienie pojęcia bezpieczeństwo kooperacyjne zostało wypracowane w NATO. Zgodnie z nim Sojusz Północnoatlantycki został uznany za integralną część struktury kooperacyjnego bezpieczeństwa europejskiego49. W tym rozumieniu kooperacyjne zapewnianie bezpieczeństwo zakłada budowanie systemu współzależnych, współpracujących z sobą i wzajemnie uzupełniających się podmiotów stosunków międzynarodowych i bezpieczeństwa oraz kompleksowe ujmowanie bezpieczeństwa, jako reakcję na istniejące i przewidywane zagrożenia. System ten wymaga ustanowienia i sprawnego funkcjonowania podziału pracy między podmiotami kreującymi bezpieczeństwo.


 

1Definicję bezpieczeństwa zob.: K. Malak, Bezpieczeństwo jako kategoria i zjawisko społeczne, "Piotrkowskie Zeszyty Międzynarodowe" 2007, nr 2, s. 91-95.
2Zaliczam do nich: podmioty prawa międzynarodowego, podmioty stosunków międzynarodowych, podmioty życia społecznego, państwa i narody (grupy etniczne) oraz jednostki, zaznaczając, że lista nie jest ostateczna.
3Zob.: R. Zięba, Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego: koncepcje - struktury - funkcjonowanie, Warszawa 1999, s. 30-32.
4R. Zięba, a zanim powtarzają inni (np. B. Izydorczyk), używa pojęcia "kryteria", które wydaje się niestosowne. Kryterium (wg. Praktycznego słownika poprawnej polszczyzny, pod red. H. Zgółkowej, t. 18, Poznań 1998, s. 181) to "sprawdzian osądu, miernik służący za podstawę oceny". Również niestosowny wydaje się termin "wymiar", który stosuje A. Ciupiński. Odnosi się on bowiem do mierzenia, wielkości. Właściwym sądzę będzie rozpatrywanie bezpieczeństwa z różnych punktów widzenia (aspektów) i zastosowanie go do podziałów.
5A. Ciupiński, Doktrynalne i instytucjonalne przesłanki bezpieczeństwa kooperacyjnego, [w:] Bezpieczeństwo zewnętrzne Rzeczypospolitej Polskiej. Praca zbiorowa pod red. naukową T. Jemioły i K. Malaka.
6Obszczaja tieorija nacionalnoj biezopasnosti. Pod red. A.A. Prochożewa, Moskwa 2002, s. 36-37.
7Taki pogląd wyrażali m.in. niektórzy autorzy opracowań i wypowiedzi na konferencji zorganizowanej przez PISM 26.11.2002 r., zamieszczonych w publikacji pt. Kryteria bezpieczeństwa międzynarodowego (pod red. S. Dębskiego i B. Górka-Winter), Warszawa 2003.
8P. Soroka, Polistrategia bezpieczeństwa zewnętrznego Polski. Ujęcie normatywne, Warszawa 2006, s.18.
9A. Ciupiński, Doktrynalne..., s. 93.
10Zob.: Tamże.
11Tamże, s. 99.
12Zob.: Leksykon współczesnych międzynarodowych stosunków politycznych, pod red. C. Mojsiewicza, Wrocław 1997, s. 46; Leksykon pokoju, Warszawa 1987, s. 29; T. Łoś-Nowak, Bezpieczeństwo, [w:] A. Antoszewski, R. Herbut (red.), Leksykon politologii, Wrocław 1999, s. 49; Politologia. Kratkij słowar, Rostaw na Donu 2001, s. 19-20 i inne.
13J. Czaputowicz, Kryteria bezpieczeństwa ... , s. 24.
14J. Czaputowicz, Bezpieczeństwo w teoriach stosunków międzynarodowych, [w:] Bezpieczeństwo europejskie: koncepcje, instytucje, implikacje dla Polski, pod red. J. Czaputowicza, Warszawa 1997, s. 76.
15Tamże.
16Szerzej zob. J. Kukułka, Ekologiczne czynniki bezpieczeństwa, |w:] Kukułka (red.), Bezpieczeństwa międzynarodowe w Europie Środkowej po zimnej wojnie, Warszawa 1994, s. 106-108.
17P. Soroka, Polistrategia bezpieczeństwa..., s. 132.
18Zob.: Konwencja Haska z 14.04.1954 r. o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, [w:] Międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów, Warszawa 1991, s. 135-140.
19J. Czaputowicz, Bezpieczeństwo w teoriach..., s. 77.
20Zob. m.in.: J. Czaputowicz, Bezpieczeństwo w teoriach ..., s. 76; I. Pawlikowska, Bezpieczeństwo jak cel... , s. 64.
21I. Pawlikowska, Bezpieczeństwo jak cel polityki zagranicznej, [w:] Wstęp do teorii polityki zagranicznej państwa. Red. nauk. R. Zięba, Toruń 2004, s. 64.
22T. Jemioło, Główne tendencje we współczesnych stosunkach międzynarodowych, [w:] A. Ciupiński, K. Malak (red.), Bezpieczeństwo polityczne i wojskowe, Warszawa 2004, s. 16.
23Używa się też zamiennie terminów bezpieczeństwo światowe lub uniwersalne.
24S. Koziej, Globalne i euroatlantyckie uwarunkowania bezpieczeństwa międzynarodowego, Warszawa 2003, s. 16.
25Szerzej zob.: J. Świniarski, Podstawowe problemy bezpieczeństwa narodowego, koalicyjnego i globalnego, [w:] Problemy polityki bezpieczeństwa wobec procesów globalizacji, pod red. J. Winiarskiego i J. Tymanowskiego, Toruń 2003, s. 221.
26Szerzej Zob.: P. Kobza, Układy regionalne w systemie bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych, Warszawa 2005; I. Popiuk-Rysińska, Globalny system bezpieczeństwa a porozumienia regionalne, [w:] Globalizacja a stosunki międzynarodowe, pod red. E. Haliżaka, R. Kuźniara, J. Simonidesa, Warszawa 2004, s. 130-152.
27Obszczaja tieorija ... , s. 36.
28P. Kobza, Układy regionalne ... , s. 24.
29Subregion - obszar mniejszy niż region, wyróżniający się pewnymi cechami fizycznymi, etnograficznymi, gospodarczymi nie występującymi w innych częściach regionu. /Praktyczny słownik.., t. 40, s. 461.
30Praktyczny słownik ... , t. 30, s. 331.
31E. Haliżak, Regionalizm w stosunkach międzynarodowych, [w:] Stosunki międzynarodowe. Geneza, struktura, dynamika, red. E. Haliżak, R.Kuźniar, Warszawa 2004, s. 282.
32Obszczaja tieorija..., s. 218.
33A. Podleśna, Bezpieczeństwo a integracja europejska, [w:] Bezpieczeństwo człowieka i zbiorowości społecznych, red. naukowa, W.J. Maliszewski, Bydgoszcz 2005, s. 156.
34G. Evans: Współpraca dla pokoju. Agenda na lata dziewięćdziesiąte i następne, Warszawa 1994, s. 20.
35I. Pawlikowska, Bezpieczeństwo jak cel ... , s. 21.
36J. Czaputowicz, Bezpieczeństwo w teoriach ... , s. 67; szerzej J. Czaputowicz, System czy nieład? Bezpieczeństwo międzynarodowe u progu XXI wieku, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 1998, s. 61-75.
37I. L. Claude Jr., The New International Security Order: Changing Concepts, "Naval War College Review" 1994, Vol.47.No l, s. 9-17.
38Tamże, s. 21.
39Spotkałem się też z terminem: bezpieczeństwo wielowymiarowe.
40J. Czaputowicz, Bezpieczeństwo w teoriach ... , s. 68.
41G. Evans: Współpraca dla pokoju ... , s. 19.
42K. Śliwiński, Ewolucja strategii bezpieczeństwa w stosunkach międzynarodowych, "Świat i Polityka", Kwartalnik Naukowy Wyższej Szkoły Stosunków Międzynarodowych i Amerykanistyki, 2002, nr 3/3, s. 68.
43The Palme-Report. Report of the Independent Commission on Disarmament and Security Issues, "Common Security", New York 1982. Zob. także The Brundtland Report, A World Commission on Environment and Developement, Our Common Future, Oxford University Press, Oxford 1987.
44Za: K. Łastawski, Socjaldemokracja wobec bezpieczeństwa Europy po II wojnie światowej, Warszawa 1986, s. 161-162.
45I. Pawlikowska, Bezpieczeństwo jak cel ... , s. 24.
46A. D. Rotfeld, Europejski system bezpieczeństwa i statu nascendi, Warszawa 1990, s. 29; J. Czaputowicz, Bezpieczeństwo w teoriach ... , s. 67-68.
47Zwrot "bezpieczeństwo kooperatywne" jest niepoprawny językowo. Według "Praktycznego słownika współczesnej polszczyzny", pod. Red. H. Zgółkowej, (Poznań 1998, s. 277) kooperatywny to: "taki, który charakterystyczny jest dla kooperatywy, czyli dobrowolnego zrzeszania osób wspólnie prowadzących jakieś przedsięwzięcie handlowe lub produkcyjne". Termin kooperatywny rozpowszechnił się w literaturze przedmiotu, najprawdopodobniej w wyniku słabej znajomości języka rodzimego i bezmyślnego tłumaczenia z angielskiego "cooperative" - współdziałanie, kooperacja. Właściwym jest więc stosowanie terminu "bezpieczeństwo kooperacyjne". Jako, że od wieków kooperować oznacza współpracować (tamże, s. 276), a to jest istotą tego sposobu zapewniania bezpieczeństwa.
48J. Czaputowicz, Bezpieczeństwo w teoriach ... , s. 68.
49Tamże, 68.



Newsletter



Wiadomość HTML?