Ład międzynarodowy

Pojęcie "ład" pojawiło się wtedy, kiedy człowiek zaczął szukać sensu dziejów świata. Poprzez wieki liczni filozofowie i myśliciele uzasadniali marzenia i tęsknotę ludzi za ideałem dobra, piękna i prawdy. Dociekając ładu myślowego, poszukiwali jego potwierdzenia w ładzie rzeczywistym, w życiu społecznym w mniejszej lub w większej skali.

Pierwszy znany nam filozof starożytnych Chin, Konfucjusz (551-479 pne.) głosił, że wieczny spokój w kraju, a zatem i spokój powszechny, może zapewnić postępowanie zgodne z prawem nieba, zarówno jednostek jak rodzin i państwa. Jego uczniowie wskazywali, że obowiązkiem człowieka jest poznać świat, aby doskonalić własną osobę, rodzinę i państwo. Na tej podstawie dostrzegali możliwość zapanowania ładu społecznego i pokoju. Nie precyzowali tych określeń, lecz opisywali je jako stan świetności, szczęścia i powszechnej harmonii.

Z konfucjanizmem skutecznie konkurował (również od VI wieku pne.) taoizm, uznający własny porządek (drogę) istnienia różnych rzeczy i istot. Temu porządkowi przypisywał możliwość zachowania ładu społecznego, sprawiedliwego i trwałego pokoju. Taoiści głosili, iż podstawą porządku świata jest zasada umiaru. Ich zdaniem, mądry człowiek może osiągnąć pełnię i spokój dzięki uznaniu jedności wszystkich rzeczy oraz przyrodniczego ładu i porządku.

W kręgu kultury śródziemnomorskiej na przełomie V i IV wieku przed naszą erą pitagoreizm pochwalał ideał mądrości ludzkiej, której podstawą miało być rozumienie harmonii. Pitagorejczycy rozumieli harmonię jako "jasność scalającą wielość oraz całościowe uzgodnienie tego, co niezgodne".

W XIII wieku naszej ety Tomasz z Akwinu uzasadniał potrzebę życia zgodnie z naturą, tzn. "w społeczeństwie razem z innymi", kiedy dążeniu do własnego dobra towarzyszy dążenie do wspólnego dobra zbiorowości. Podkreślał też, że "dobro i powodzenie połączonej ze sobą zbiorowości polegają na tym, aby zachować jej jedność".

Na początku czasów nowożytnych angielski filozof John Locke (1632-1704) dostrzegł oparcie porządku społecznego i wszelkiego prawa na rozumie i umowie społecznej. Ludzi współżyjących zgodnie z prawem rozumu traktował jako żyjących w stanie natury, który przeciwstawiał stanowi wojny. "Oba stany - pisał on - są tak od siebie odległe, jak odległy jest stan pokoju, dobrej woli, wzajemnej pomocy i ochrony od stanu wrogości, złej woli, gwałtu i wzajemnego niszczenia".

Królewiecki filozof Immanuel Kant (1724-1804) w swoim dziele "Ku wiecznemu pokojowi" poszukiwał podstaw ładu powszechnego w nakazie moralnym, zwanym "kategorycznym imperatywem". Głosił on, iż praktyczny rozum każdego człowieka może prowadzić do "wiecznego pokoju" poprzez budzenie sumienia poszczególnych jednostek, całych narodów i przywódców państw. Założeniem zaś owego najwyższego prawa moralnego miało być unikanie czy wręcz eliminowanie sprzeczności w słowach i czynach. Natomiast warunkiem jego realizacji miało być stosowanie określonego kodeksu norm moralnych i prawnych postępowania państw. Wśród tych norm Kant wyliczał odrzucanie tajnych klauzul w traktatach pokojowych, nienaruszanie egzystencji "żadnego samodzielnego państwa", zakaz zaciągania przez państwa pożyczek na wojny z innymi państwami, bezprawność narzucania państwom ich ustroju wewnętrznego czy wreszcie przestrzeganie "warunków powszechnej go-ścinności".

W tym samym prawie okresie Thomas Paine (1737-1809), przedstawiciel oświecenia amerykańskiego, w swojej wizji kosmologiczno-metafizycznej świata formułował zasady i wymogi powszechnej harmonii w świecie ludzkim. Do głównych zasad zaliczał dobroczynność, humanitaryzm, pokój, prawość i przyjaźń międzyludzką. W nawiązaniu do charakterystycznych dla epoki oświecenia koncepcji prawa natuiy, umowy społecznej i podstawowych praw człowieka pisał o "powszechnym porządku rzeczy", wyprowadzając z niego etyczne postulaty ogólnoludzkiego braterstwa, szacunku, humanitaryzmu i pokoju. Źródła i uwarunkowania trwałego pokoju dostrzegał w utrwalaniu nadrzędnych wobec niego wartości, do których zaliczał wolność, niepodległość, godność i suwerenność narodów; w przechodzeniu społeczeństw do demokratyzacji przedstawicielskiej; w rozwoju oświaty; w postępie moralnym ludzkości; w nadążaniu rozwoju zasad i norm stosunków międzynarodowych za zasadami i normami regulującymi stosunki międzyjednostkowe; we wzroście wymiany dóbr materialnych i duchowych między narodami.

Jeden z najbardziej wszechstronnych myślicieli XX wieku, którym był Teihard de Chardin (1881-1955), poświęcił dużo uwagi kształtowaniu się ładu światowego. Jako zwolennik ewolucjonizmu kosmicznego, w swej wizji rozwoju ludzkości kładł akcent na socjalizację, tzn. proces rozwijania wzajemnych związków między ludźmi w wymiarze całej "ludzkości upłanetyzowanej". Ukazywał też możliwości oraz konieczność pokojowej i twórczej współpracy narodów, jeśli chcą one zachować siebie i zapewnić lepszą przyszłość ogólnoludzką. Za główne czynniki sprawcze tej przyszłości uznawał dążenie do lepszego urządzenia świata pod względem politycznym, ekonomicznym i moralnym; wzrost znaczenia w tym urządzaniu nowej techniki i automatyzacji; poznawcze pogłębianie i poszerzanie ludzkiej wizji przyszłego świata.

Oprócz wymienionych, było wielu innych filozofów i myślicieli, którzy rozważali różne aspekty ładu społecznego. Wszyscy oni w sposób zróżnicowany, ale zarazem daleki od ścisłości naukowe] podchodzili do tej kategorii. Najogólniej "ład" rozumieli przede wszystkim jako przeciwieństwo chaosu, anarchii, nieporządku, żywiołowości, skrajności, egoizmu, zawiści, niepokoju, przemocy i destrukcji. W sensie pozytywnym "ład" utożsamiali z porządkiem, spójnością wewnętrzną i równowagą w układzie danej całości. Odnosili go głównie do pozytywnych procesów przemian, oddziaływań i twórczości. Podkreślali najczęściej współzależność wzajemną ładu i pokoju w mniejszej lub większej skali społecznej.

Naukowe definiowanie pojęcia "ład" pod kątem dynamiki społecznej rozpoczęli socjologowie, twórcy nauki o organizacji oraz politolodzy. Już w połowie XIX wieku August Comte (1798-1857) w swoim dziele "System polityki pozytywnej" definiował ład (porządek) jako rozwijający się postęp. Stanisław Ossowski wydzielał koncepcje ładu społecznego według typów zachowań, będących konsekwencją "podniet i stosunków społecznych decydujących o postępowaniu jednostek poszczególnych zbiorowości". Według tej typologii, do stosunków międzynarodowych można odnieść zachowania charakteryzujące się współdziałaniem i systemami porozumień.

W słownikach i encyklopediach drugiej połowy XX wieku pojęcie "ład" było definiowane z pozycji różnych dyscyplin naukowych. Traktowano je jako "rezultat uporządkowania pewnych elementów wedle jakiejś zasady kolejności": bądź jako "metodyczny układ rzeczy prawidłowo uszeregowanych", "układ rzeczy w sposób użyteczny i harmonijny", "prawidłowe funkcjonowanie", "reguła ustanowiona przez naturę lub zwyczaj", "spokój wynikający z podporządkowania się prawom"; bądź też jako "sensowne ułożenie elementów, które są nie tyle częściami całości, ile samodzielnymi wielkościami lub treściami, których stosunki wzajemne podlegają jednak określonemu prawu wewnętrznemu, obejmującemu także zmiany okolicznościowe"; bądź wreszcie jako "określony stosunek między częściami zbiorowości lub całości". W przytoczonych określeniach i definicjach mieści się również w ogólnym sensie ład międzynarodowy.

Istota ładu międzynarodowego

W nauce o stosunkach międzynarodowych pojęciem ładu najwcześniej i w sposób empiryczny posługiwali się specjaliści prawa międzynarodowego, zwłaszcza reprezentujący nurt zmierzający do przezwyciężania tzw. stanu natury (utożsamianego z prawami dżungli) w życiu międzynarodowym. Za podstawę specyficznego ładu międzynarodowego proponowali przyjęcie prawa międzynarodowego, ustanowionego przez państwa w celu regulowania ich stosunków wzajemnych. Tworzeniu i ochronie tego ładu miałyby służyć - ich zdaniem - traktaty, konferencje międzyrządowe i stałe instytucje międzynarodowe.

Spory wokół pojęcia "ład międzynarodowy" rozwinęły się zwłaszcza w rezultacie I wojny światowej i utworzenia Ligi Narodów. Wówczas kojarzono go głównie z dobrowolną zgodą państw, z ich dochodzeniem do porozumienia, z normatywizmem prawniczym, a zatem i z dużą rolą prawa międzynarodowego oraz prawników w życiu międzynarodowym. Za oś ładu międzynarodowego uznano "prawo do pokoju", które znajdowało wyraz w seriach traktatów. Jego symbolem był pakt paryski z 27 sierpnia 1928 r. w sprawie zakazu wojny agresywnej. Czołowym przedstawicielem tego nurtu był George Scelle, który w swoich wywodach łączył tak pojmowany ład międzynarodowy z wymogami solidarności międzynarodowej państw i dobrowolnej instytucjonalizacji życia międzynarodowego.

W rezultacie II wojny światowej i narastających zagrożeń broni masowego rażenia koncepcja prawa do pokoju została rozwinięta pod względem prawnym i politycznym. Powoływano się przy tym na Kartę Narodów Zjednoczonych oraz na liczne rezolucje i deklaracje tej powszechnej organizacji. Nazwano je łącznie nawet "prawami człowieka trzeciej generacji". Zaczęto też mówić i pisać o różnych rodzajach ładu międzynarodowego - politycznego, prawnego, gospodarczego, kulturalnego, informacyjnego, naukowo-technicznego, ekologicznego i innych. Podejmowano rozmaite działania na rzecz przyspieszenia procesów kształtowania poszczególnych rodzajów ładu międzynarodowego. Coraz częściej też przeciwstawiano postulaty "nowego ładu" praktyce "starego ładu". Do porządku dziennego przechodzono przy tym nad efemerycznymi koncepcjami "państwa światowego" czy "rządu światowego", które miały jakby zagwarantować idealny ład powszechny, choć w założeniach swych odbiegały od realiów międzynarodowych. Przy okazji tego rodzaju rozważań teoretycy i praktycy zaczęli się interesować zmiennością i dynamiką konkretnych rodzajów ładu międzynarodowego. Rzadziej natomiast posługiwali się pojęciem "ład światowy", gdyż kojarzyli je z koncentrowaniem uwagi na treści przemian społeczno-ustrojowych w świecie.

Należy podkreślić, że w epoce ONZ pojmowanie ładu międzynarodowego jako struktury prawnej znalazło się na dalszym miejscu wśród wielu innych podejść, chociaż pojmowanie to rozciągnięto na bardzo złożony system norm. W środowisku UNESCO, w którym najwięcej zajmowano się tym terminem, na plan pierwszy wysunęło się rozumienie ładu międzynarodowego jak zorganizowanego systemu stosunków międzynarodowych lub też jako systemu określonych relacji między uczestnikami życia międzynarodowego. Na drugim miejscu znalazło się traktowanie ładu międzynarodowego jako określonego systemu wartości akceptowanych przez zbiorowość państw.

U podłoża obu rodzajów pojmowania ładu międzynarodowego tkwiło przekonanie, że współczesny ład międzynarodowy obejmuje różnorodne realia, interesy i dążenia, które są wzajemnie współzależne w oddziaływaniu na zmienność i dynamikę danego ładu. Z przekonania tego wyciągano też wniosek, że wszystkie możliwe do wyodrębnienia rodzaje ładu międzynarodowego są współzależne i warunkujące się wzajemnie w swym istnieniu i funkcjonowaniu.

W konsekwencji takiego rozumowania dynamikę ładu międzynarodowego dostrzegano początkowo - zgodnie z tradycją prawniczą - w okresach odmierzanych przez wojny. Uważano bowiem, że ład taki trwa, jeśli większość w danym czasie pokojowo usposobionych narodów powstrzymuje od kroków wojennych agresywną mniejszość narodów (państw). Dlatego za pierwszy w czasach nowożytnych uznano lad westfalski, który trwał od zakończenia wojen religijnych w 1648 r. do wojen napoleońskich w końcu XVIII wieku. Drugim nazwano ład wiedeński, który zakończył wojny napoleońskie w 1815 r. i trwał do I wojny światowej. Trzecim był ład wersalski, który podsumował wyniki tej wojny w 1919 r. i dotrwał do wybuchu II wojny światowej. Za czwarty uznano ład jałtańsko-poczdamski, nazywany też ładem "zimnego pokoju", który wyciągał konsekwencje z II wojny światowej w 1945 r. i trwał do zakończenia "zimnej wojny".

Obok prawniczego systematyzowania kolejnych okresów ładu międzynarodowego w latach "zimnej wojny" na jego dynamikę zaczęto spoglądać pod kątem nowych komponentów tego ładu: grapy państw o orientacji socjalistycznej oraz grupy krajów nowo wyzwolonych z jarzma kolonialnego. Komponenty te sprawiły dużą trudność w analizowaniu dynamiki ładu międzynarodowego, ponieważ powodowały one nierównomierności zmian jakościowych na różnych szczeblach i w różnych częściach systemu stosunków międzynarodowych.

Właśnie w latach 60. ubiegłego wieku, kiedy nowe komponenty wystąpiły w powszechnych stosunkach międzynarodowych łącznie i z dużą siłą, pojawiły się praktyczne postulaty i teoretyczne rozważania na temat różnych rodzajów "nowego ładu międzynarodowego". Zaczęto przy tym postulować i formułować określone wartości, normy i struktury im służące, aby przyspieszać pożądane procesy odnowy poszczególnych rodzajów ładu międzynarodowego. W toku owych zabiegów ścierały się tendencje konserwatywne i radykalne. Pierwsze dopuszczały tylko odnowę pozorną "starego ładu", drugie zaś negowały całkowicie istniejący ład, nie dostrzegając niekiedy nawet w nim przesłanek i zalążków "nowego ładu". Sprzeczność ta odbijała wiele innych sprzeczności ogólnych współczesnych stosunków międzynarodowych, a także sprzeczności specyficznych dla poszczególnych rodzajów ładu międzynarodowego. Leżąca u jej podłoża rozbieżność czy zgoła przeciwstawność interesów obu tendencji hamowała budowę nowych czy odnowionych rodzajów ładu międzynarodowego.

Najgłośniej zaznaczyła się radykalna tendencja do ustanowienia nowego ładu w międzynarodowych stosunkach gospodarczych. Już w toku I konferencji UNCTAD w 1964 r. grupa państw rozwijających się przyjęła specjalną rezolucję w sprawie ustanowienia "nowego i sprawiedliwego międzynarodowego ładu gospodarczego". Stany Zjednoczone, poparte przez inne państwa wysoko rozwinięte, przystąpiły natychmiast do zachwalania potrzeby "przyzwoitego ładu światowego", przemilczając jednak kryterium sprawiedliwości. I choć państwa te niebawem przyłączyły się do popularyzacji proklamowanego przez ONZ na rok 1968 Międzynarodowego Roku Współpracy, to nie uczyniły właściwie nic, aby przyczynić się do realizacji postulatów krajów rozwijających się. Podobnie było w dekadzie lat 70., kiedy ruch państw niezaangażowanych nasilił żądania w sprawie tworzenia nowego międzynarodowego ładu gospodarczego. Z tego również powodu w następnych dziesięcioleciach wizja takiego ładu nie stała się bardziej realna. Potwierdzają to dokumenty I Szczytu Ziemi w Rio w 1992 r. i II Szczytu Ziemi w Johannesburgu w 2002 r.


Polecane

Warto zobaczyć

Najnowsze posty

Więcej »

Używamy informacji zapisanych za pomocą cookies w celach statystycznych i w celu dostosowania strony do indywidualnych potrzeb użytkowników. Ustawienia cookies mogą być kontrolowane za pomocą przeglądarki.

EU Cookie Directive Module Information