Wpływ członkostwa w międzynarodowych organizacjach gospodarczych na politykę gospodarczą Polski

Wydaje się, że spośród licznych międzynarodowych organizacji ekonomicznych i finansowych największy wpływ na kształt polskiej polityki gospodarczej wywierają: Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW), Grupa Banku Światowego (Grupa BS), Porozumienie Generalne w sprawie Taryf Celnych i Handlu (GATT)/Światowa Organizacja Handlu (WTO) oraz Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD).

Relacje Polski z Grupą Banku Światowego i Międzynarodowym Funduszem Walutowym

Głównym celem statutowym Międzynarodowego Funduszu Walutowego, którego Polska jest członkiem od 1986 roku, jest nadzór nad przestrzeganiem w krajach należących do organizacji pewnych reguł postępowania, dotyczących m.in. polityki walutowej, płatności międzynarodowych i wymienialności walut. Funkcja ta jest traktowana jako instrument promowania polityki gospodarczej, prowadzącej do trwałego wzrostu gospodarczego.

Praktyczny wkład MFW w proces koordynacji polityki gospodarczej polega zarówno na prezentowaniu przez jego przedstawicieli globalnej perspektywy - co pomaga w analizie wzajemnego oddziaływania polityk w skali międzynarodowej - jak i na opracowywaniu podstawowych wskaźników gospodarczych (realny wzrost PKB, poziom realnego popytu krajowego, inwestycje sektora prywatnego brutto, deflator PKB, ceny podstawowych artykułów i in.) i alternatywnych średniookresowych scenariuszy ekonomicznych.

Niezwykle doniosłą rolę odegrał MFW w procesach urynkowiania gospodarek, początkowo krajów Ameryki Łacińskiej, potem - od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku - krajów ESW, w tym Polski. Fundusz współuczestniczył w opracowywaniu i wdrażaniu programów gospodarczych, mających na celu liberalizację, przywracanie równowagi i stabilizację gospodarki oraz finansował przejściowe deficyty płatnicze w poszczególnych krajach.

Doświadczenia zgromadzone w ciągu około trzydziestu lat stosowania programów dostosowawczych w wielu krajach rozwijających się pozwoliły na wypracowanie pewnego schematu programów MFW. Według definicji program dostosowawczy stanowi kompleksowy zestaw posunięć polityki gospodarczej, nakierowanych na osiągnięcie pewnych ogólnych celów makroekonomicznych. Podstawowym celem finansowanego przez Fundusz programu dostosowawczego jest zlikwidowanie makroekonomicznej i strukturalnej nierównowagi tak, aby pobudzić wzrost gospodarczy, zapewniając zarazem trwałą w średnim okresie równowagę w bilansie płatniczym. Podstawowym kierunkiem przywracania równowagi jest najczęściej ograniczanie popytu krajowego, zwłaszcza w sektorze publicznym oraz polityka "przesuwania" wydatków, która powoduje zmiany w strukturze produkcji i popytu.

MFW opowiada się z reguły za szybkim dochodzeniem do równowagi, nawet za cenę dużych kosztów społecznych. Jest to podyktowane uzasadnioną obawą, że nadmierne rozciąganie w czasie realizacji programu grozi utrwaleniem w gospodarce zachowań obronnych, które w końcu uniemożliwiają poniesienie pewnych ofiar, koniecznych dla odzyskania równowagi. Realizacja programów stabilizacyjnych zamykana jest przeważnie w okresie 12-18 miesięcy (w wyjątkowych przypadkach w okresie trzech lat), co wymaga dużego skoncentrowania działań stabilizacyjnych w czasie.

Znaczący był wpływ MFW na kształt zapoczątkowanej w roku 1990 transformacji gospodarczej. Sytuacja polskiej gospodarki w 1989 roku odbiegała w wielu aspektach od typowych sytuacji, w których realizowane były programy dostosowawcze. Cechowała ją głęboka nierównowaga wewnętrzna i zewnętrzna, a przede wszystkim system gospodarczy Polski wciąż nie miał charakteru systemu rynkowego - nie istniały praktycznie rynki zasobów produkcji, gospodarka była silnie zmonopolizowana, relacje cen krajowych były wysoce zdeformowane i w niewielkim stopniu odzwierciedlały relacje cen światowych, mierny był faktyczny stan samodzielności przedsiębiorstw itd.

W tych warunkach rząd polski zdecydował się wprowadzić w życie radykalny program stabilizacyjny, uzgodniony z MFW jesienią 1989 roku. Pośpiech był uzasadniony, gdyż 0 jak pisze D. Rosati - "gospodarka rozpadała się w oczach", grożąc hiperinflacją i ostatecznym załamaniem produkcji.

Opracowany program był w głównych punktach zgodny ze standardowym podejściem MFW - ostre rygory fiskalne i pieniężno-kredytowe, głęboka dewaluacja złotego, drastyczne ograniczenia wydatków budżetowych oraz zapowiedź zasadniczych zmian instytucjonalnych. Jednocześnie, ze względu na fakt, że istniejąca w Polsce gospodarka niedoboru mocno różniła się od typowych gospodarek państw rozwijających się, wobec których programy MFW były stosowane, polski plan odbiegał w kilku ważnych punktach od standardów.

Po pierwsze, odsunięto w czasie moment odzyskania równowagi płatniczej i skupiono się na przywróceniu w pierwszej kolejności równowagi wewnętrznej - poczynając od jak najszybszego wyeliminowania niedoborów.

Po drugie, zastosowano "szokowy" sposób realizacji transformacji i niespotykaną gdzie indziej ostrość i radykalność zmian; kształt programu świadczył wyraźnie o niepewności autorów co do skuteczności tradycyjnych narzędzi stabilizacyjnych w warunkach polskich.

Po trzecie, nałożono silne ograniczenie podatkowe na wzrost funduszu płac w przedsiębiorstwach państwowych (tzw. popiwek).

Jak już wspomniano, "plan Balcerowicza" zyskał akceptację MFW, co zaowocowało przyznaniem kredytu stand-by w wysokości około 720 min USD na wsparcie programu stabilizacyjnego oraz uruchomieniem kredytów rozwojowych BŚ w wysokości 810 min USD, a także wsparciem finansowym OECD, EWG i innych organizacji w łącznej wysokości ponad 1 mld USD.

Drugie znaczące porozumienie z MFW zawarto w 1991 roku6. Dotyczyło ono trzyletniego programu dostosowawczego na okres 1991-1993 i składało się z memorandum rządu, dotyczącego polityki ekonomicznej i przekształceń strukturalnych gospodarki w latach 1991-1993, listu intencyjnego prezentującego program finansowy rządu na 1991 rok oraz wniosku o dostęp do funduszy, które umożliwiłyby dodatkowe finansowanie ze środków MFW, w razie wzrostu cen na importowane surowce energetyczne.

W ramach porozumienia udostępniono Polsce około 2,5 mld USD, z czego część miała być przeznaczona na finansowanie redukcji zadłużenia wobec banków komercyjnych, po zawarciu ugody z Klubem Londyńskim. Inne pożytki, jakie wypłynęły z tego porozumienia, to:

  • uzyskanie większego dostępu do kredytów międzynarodowych instytucji finansowych, takich jak: Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, Międzynarodowa Korporacja Finansowa czy Europejski Bank Inwestycyjny,
  • podpisanie układu z Klubem Paryskim o redukcji i reorganizacji zadłużenia wobec państw wierzycielskich,
  • przedłużenie działania funduszu stabilizacyjnego, który wykorzystany został przez Polskę w 1990 roku jedynie w 65,5%, na skutek niespełnienia wszystkich kryteriów wykonawczych.

Generalnie, Polska zawarła z MFW cztery porozumienia, otrzymując pożyczki w łącznej kwocie około 1,8 mld USD. Pożyczki spłacone zostały przedterminowo. Zmieniło to formy wzajemnej współpracy Polski i Funduszu: ten ostatni pełni już jedynie rolę opiniotwórczą i doradczą.

Podsumowując, realny wpływ członkostwa w tej organizacji wyraził się zarówno wsparciem koncepcyjnym, jak i finansowym w konstruowaniu i realizacji strategicznych planów dochodzenia do gospodarki rynkowej i stabilizacji polskiej gospodarki. Główne i trwałe skutki działalności MFW w Polsce to: zmniejszenie ciężaru zadłużenia zagranicznego oraz udział w uporządkowaniu polskiego systemu pieniężnego i redukcji galopującej inflacji. Dodać należy, żc MFW 0 podobnie jak opisane poniżej BŚ i OECD - dalej dokonują ocen i wysuwają propozycje reform w różnych sektorach gospodarki.

Nadrzędnym celem Grupy Banku Światowego jest udzielanie pożyczek w celu zredukowania biedy i poprawy warunków życia przez wspieranie rozwoju i inwestowanie w rozwój potencjału ludzkiego, które to działania koordynowane są z MFW. W jej skład, oprócz samego BŚ, którego oficjalna nazwa brzmi Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, wchodzą trzy powołane przezeń instytucje finansowe: Międzynarodowa Korporacja Finansowa (IFC), Międzynarodowa Agencja Rozwoju (IDA) i Wielostronna Agencja Gwarancji Inwestycji (MIGA).

BŚ udziela kredytów długoterminowych na okres 15-20 lat z pięcioletnią karencją spłaty i oprocentowania - w ostatnich latach - w granicach 7% rocznie10. Do połowy września 1999 roku Polska skorzystała z kredytów w kwocie niemal 4 mld USD, przy wskaźniku wykorzystania pomocy finansowej około 80%.

Po roku 2000 Bank ograniczył swoje zaangażowanie finansowe w Polsce, widząc swoją misję w:

  • formułowaniu i realizacji polityki zapewniającej zrównoważony wzrost gospodarczy, niezbędny dla skutecznej integracji z UE,
  • wsparciu finansowym i doradztwie w sektorach, w których przystosowanie do warunków UE pociąga za sobą duże koszty, i w takich, gdzie spodziewana jest zmiana polityki UE (rolnictwo, ochrona środowiska, rynek pracy),
  • zmniejszaniu zakresu biedy i bezrobocia.

Członkostwo Polski w GATT/WTO

GATT wszedł w życie 1 stycznia 1948 roku i stał się głównym w okresie powojennym forum liberalizacji handlu międzynarodowego. Do czasu zastąpienia go przez WTO z początkiem 1995 roku pełnił funkcję umowy wielostronnej, nakładającej na sygnatariuszy określone prawa i obowiązki, a jednocześnie funkcję organizacji międzynarodowej, pod auspicjami której podejmowano konkretne inicjatywy i działania w sferze polityki handlowej.

Głównym celem GATT była stopniowa obniżka stawek celnych i osłabienie innych barier w handlu międzynarodowym oraz eliminowanie dyskryminacji i przyczynianie się w ten sposób do jego rozwoju. GATT/WTO jest oparta na kilku podstawowych zasadach, tworzących swego rodzaju kodeks dobrego postępowania w handlu międzynarodowym. Są to: niedyskryminacja i równość traktowania, zasada wzajemności, zasada określająca możliwości interwencji i handlu oraz klauzula narodowa.

Podstawową jest zasada niedyskryminacji i równości traktowania, co znajduje wyraz w klauzuli największego uprzywilejowania (KNU), obowiązującej w stosunkach między stronami Układu. Jej istotą jest równość traktowania zagranicznych partnerów, co oznacza, że nie można przyznać szczególnych korzyści wybranym krajom, gdyż oznaczałoby to dyskryminację pozostałych. Najważniejszym dopuszczalnym odstępstwem od KNU jest możliwość tworzenia stref wolnego handlu i unii celnych.

Zasada wzajemności oznacza, że żaden członek WTO nie jest zobowiązany do redukcji swoich stawek celnych ani do udzielania innych koncesji, bez uzyskania wzajemnych przywilejów od partnera. Wyjątkiem są jednostronne preferencje krajów rozwiniętych wobec rozwijających się.


Newsletter



Wiadomość HTML?