Gospodarstwo domowe jako specyficzny podmiot gospodarujący. Funkcje i cel jego działalności

Gospodarstwa domowe ludności są wyodrębnionymi i ekonomicznie samodzielnymi mikropodmiotami. Stanowią one trwały element struktury podmiotowej we wszystkich dotychczasowych formach gospodarowania. Posiadają swoją specyfikę odróżniającą je od innych podmiotów ekonomicznych. Specyfika ta wynika m.in. z tego, że gospodarstwa domowe są jednostkami działającymi głównie w sferze spożycia, nie stanowiąc (z wyjątkiem gospodarstw rolników i rzemieślników) bezpośredniego ogniwa produkcji społecznej. Ekonomiczny cel działalności gospodarstw domowych zawiera elementy subiektywne. Powoduje to, że gospodarstwa domowe nie zawsze kierują się w praktyce zasadą minimalizacji nakładów niezbędnych do zaspokojenia potrzeb. Racjonalność działania gospodarstw domowych należy rozpatrywać przede wszystkim z punktu widzenia respektowania przez nie "twardych" ograniczeń budżetowych.

Ekonomicznymi funkcjami gospodarstw domowych są funkcje: konsumpcyjna i produkcyjna.

Funkcja konsumpcyjna wyraża się w tradycyjnej, zwyczajowej działalności gospodarstwa domowego, tzn. w czynnościach związanych bezpośrednio z organizowaniem i realizacją konsumpcji.

Działalność gospodarstw domowych nastawiona jest na zaspokajanie potrzeb rodziny. W rozwoju historycznym potrzeby ulegają stałej ewolucji - od podstawowych potrzeb biologicznych, których zaspokojenie jest niezbędne do życia, do tzw. potrzeb wyższego rzędu. Aby zaspokoić swe potrzeby, gospodarstwo domowe musi dysponować odpowiednimi środkami. Istotą funkcji produkcyjnej jest dostarczenie tych środków. W warunkach gospodarki naturalnej gospodarstwo samo wytwarzało potrzebne środki. Na tym etapie zarówno funkcja produkcyjna, jak i konsumpcyjna realizowane były w obrębie gospodarstwa domowego. W miarę postępującego rozwoju następowało jednak rozszerzanie zakresu potrzeb gospodarstw domowych i coraz trudniejsze stawało się zaspokajanie ich w ramach własnej produkcji. Członkowie gospodarstwa domowego zaczęli podejmować działalność zarobkową poza gospodarstwem. W ten sposób czynności wykonywane pierwotnie w obrębie gospodarstwa uległy rozdzieleniu. W warunkach powszechnej gospodarki towarowej zjawisko to utrwaliło się, a uzyskiwane dzięki realizowaniu funkcji produkcyjnej środki na konsumpcję to przede wszystkim dochody z pracy najemnej oraz (w mniejszym stopniu) dochody z tytułu własności kapitału i ziemi.

Konsumpcja gospodarstw domowych może być finansowana z dochodów bieżących, a także z nagromadzonych poprzednio oszczędności. Może też być finansowana ze źródeł zewnętrznych, np. z kredytu (który jednak następnie trzeba spłacić). Jeśli wydatki na konsumpcję są mniejsze od bieżących dochodów, gospodarstwo domowe może dokonać oszczędności.

Istnieją pewne potrzeby szczególnie istotne społecznie, których zaspokajanie nie powinno zależeć jedynie od chęci lub możliwości dochodowych gospodarstw domowych. Jako przykład podać tu można potrzeby dotyczące oświaty lub ochrony zdrowia. Zaspokojenie tych potrzeb może być sfinansowane częściowo lub całkowicie z funduszy społecznych. Zależy to jednak od założeń polityki społecznej i od możliwości ekonomicznych danego kraju.

Wykonywanie funkcji produkcyjnej poza gospodarstwami domowymi spowodowało, że obecnie są one głównie podmiotami sfery konsumpcji. Więzi ekonomiczne gospodarstw domowych z innymi podmiotami gospodarującymi są głównie więziami rynkowymi.

Poza funkcjami ekonomicznymi gospodarstwa domowe pełnią też ważne społecznie funkcje reprodukcyjne i wychowawcze. Analiza tych funkcji nie mieści się jednak w ramach omawianej tu problematyki.

Gospodarstwa domowe dążą do optymalnego zaspokojenia swoich subiektywnie rozumianych potrzeb. Nabywając produkty i usługi, gospodarstwa domowe kierują się jednak nie tylko rachunkiem ekonomicznym, ale także tradycją, modą, chęcią wyróżnienia się i podobnymi motywami postępowania. Muszą przy tym liczyć się ze swymi dochodami. Można przyjąć, że ekonomicznym celem działania gospodarstw domowych jest optymalizacja spożycia. Wobec zależności między konsumpcją a dochodem realnym, chęć optymalizacji spożycia skłania na ogół gospodarstwa domowe do maksymalizacji dochodów, chociaż istnieją także gospodarstwa, które nad maksymalizację dochodów przedkładają czas wolny od pracy.

Niezbędnym warunkiem realizacji celu działalności gospodarstw domowych jest swoboda wyboru. Prowadząc swoją działalność, gospodarstwa domowe dokonują szeregu wyborów. Są to wybory dotyczące kierunku i poziomu wykształcenia młodych członków rodziny, wybory odnoszące się do aktywności zawodowej, rodzaju i miejsca pracy, a także wybory rzeczowej struktury i sposobów realizacji konsumpcji. Tylko w warunkach swobody wyboru gospodarstwa domowe mogą realizować swoje preferencje, co pobudza do maksymalizowania dochodu. Swoboda wyboru ma jednak ograniczenia. Wynikają one z sytuacji na rynku pracy (bezrobocie), a także z oferty podażowej na rynku produktów i usług. Wynikają też z oddziaływania na wybory konsumentów reklamy i innych podobnych metod kierujących zainteresowanie nabywców na określone dobra. Na realizację celu gospodarstw domowych wpływają więc, oprócz trafności dokonywanych przez nie wyborów, również warunki tej realizacji. Nabywając oferowane na rynku dobra, gospodarstwa domowe wywierają istotny wpływ na makroekonomiczne procesy gospodarcze.

Źródło: R. Milewski (red.), Elementarne zagadnienia ekonomii, Warszawa 2002.

Newsletter



Wiadomość HTML?