Instytucjonalne formy ugrupowań integracyjnych

Integracja gospodarcza jest charakterystycznym procesem naszych czasów i ma wymiar globalny. Międzynarodowa integracja gospodarcza oznacza scalanie narodowych potencjałów ekonomicznych w jeden potencjał międzynarodowy. Istotą integracji jest tworzenie nowego organizmu gospodarczego, którego potencjał przekracza możliwości poszczególnych jego członków. Integrujące się państwa podejmują działania zmierzające do wspólnego rozwiązywania problemów ekonomicznych, koordynują też swoją politykę ekonomiczną wewnątrz ugrupowania, jak i wobec państw trzecich. Głównym celem integracji jest zwiększenie efektywności działania. Utworzenie dużego rynku zbytu, wykraczającego poza granice państwowe, ułatwia dostęp do zasobów produkcyjnych innych krajów i umożliwia lepszą alokację zasobów, produkcję na większą skalę, szybsze wdrażanie postępu technicznego i obniżanie kosztów produkcji. Pozwala to na przyspieszenie tempa wzrostu dochodu narodowego i poziomu dobrobytu.

W gospodarce rynkowej wyróżnia się dwa modele integracji: model integracji międzynarodowej (nazywany też modelem integracji nieregulowanej lub liberalnej) i model integracji ponadnarodowej (nazywany też modelem integracji regulowanej lub instytucjonalnej). Pod pojęciem modelu integracji rozumie się całościowy obraz układu integracyjnego obejmujący zespół jego głównych właściwości, w tym zwłaszcza podział kompetencji między organami międzynarodowymi lub ponadnarodowymi a rządami państw członkowskich oraz między centralnymi ośrodkami władzy gospodarczej w poszczególnych krajach a przedsiębiorstwami.

Model integracji międzynarodowej charakteryzuje się tym, że wszystkie decyzje integracyjne, dotyczące zarówno ustanowienia międzynarodowych więzi, jak i decyzje, od których w sposób bezpośredni zależy realizacja bieżących operacji gospodarczych w skali międzynarodowej, powinny być podejmowane wyłącznie przez przedsiębiorstwa w krajach członkowskich. W tym modelu rola międzynarodowych ośrodków integracyjnych jest ograniczona, zajmują się one koordynacją wewnętrznej i zagranicznej polityki państw członkowskich i mogą wydawać zalecenia nie mające jednak mocy wiążącej dla adresatów. Rola państwa w tym modelu jest też ograniczona; ma ono stać na straży praworządności i porządku publicznego oraz stymulować wolny rynek i wolną konkurencję. Model ten ma raczej charakter postulatywny. Zdaniem jego zwolenników, powinien to być docelowy model integracji w gospodarce rynkowej.

W modelu integracji ponadnarodowej, zarówno ośrodek ponadnarodowy, jak i ośrodki narodowe uzyskują uprawnienia do oddziaływania na procesy integracyjne. Instytucje integracyjne mogą wydawać decyzje obligatoryjne dla państw członkowskich. Rola państw członkowskich i instytucji ponadnarodowych daleko więc wykracza poza funkcje stróża porządku. Decyzje dotyczące powiązań międzynarodowych są podejmowane przez przedsiębiorstwa, ale organa państwowe i ponadnarodowe mogą pośrednio oddziaływać na decyzje przedsiębiorstw za pomocą subwencji, ceł, polityki kursu walutowego, stopy procentowej itp. Do tego typu modelu są zbliżone rozwiązania stosowane w Unii Europejskiej.

Istnieje wiele form instytucjonalnych międzynarodowej integracji gospodarczej. Do najczęściej spotykanych form można zaliczyć: strefy wolnego handlu, unię celną, wspólny rynek, unię walutową, unię ekonomiczną.

Strefa wolnego handlu polega na zniesieniu przez kraje wchodzące w skład strefy ceł i ograniczeń ilościowych we wzajemnym obrocie przy jednoczesnym pozostawieniu narodowych taryf celnych i odrębnej polityki handlowej wobec krajów trzecich.

Unia celna polega na zniesieniu przez członków unii barier w przepływie towarów oraz ustanowieniu wspólnej taryfy celnej i jednolitej polityki handlowej wobec partnerów zewnętrznych. Unia celna wywiera istotny wpływ na handel zagraniczny krajów członkowskich. Z jednej strony powoduje ona zwiększenie udziału krajów należących do unii we wzajemnych obrotach, a zmniejszenie udziału krajów trzecich (efekt przesunięcia), a z drugiej - przyczynia się do wzrostu wzajemnych obrotów krajów tworzących unię (efekt kreacji handlu).

Państwa członkowskie uczestniczące we wspólnym rynku zapewniają swobodę przepływu nie tylko towarów i usług, ale i czynników produkcji w postaci kapitału i siły roboczej. Stwarza to warunki lepszego funkcjonowania mechanizmu konkurencji i bardziej wymusza procesy dostosowawcze, przyczynia się do lepszej alokacji zasobów, rozwoju produkcji na większą skalę, szybszego wdrażania postępu technicznego.

Unia ekonomiczna (gospodarcza), oprócz przedsięwzięć z poprzednich etapów integracji, polega na koordynacji przez państwa członkowskie polityki gospodarczej, ogólnej i w poszczególnych zakresach.

Unia gospodarcza i walutowa, poza strefą wolnego handlu, unią celną i wspólnym rynkiem, obejmuje wprowadzenie wspólnej waluty oraz koordynację polityki pieniężnej i polityki walutowej prowadzonej przez kraje ugrupowania . Pogłębianie integracji prowadzi do ograniczenia swobody działania decydentów krajowych, do przesuwania kompetencji od instytucji krajowych do instytucji ponadnarodowych.

Postępy w integracji zależą od spełnienia określonych warunków. Jednym z podstawowych warunków jest komplementarność, czyli wzajemne dopasowanie struktur gospodarczych krajów dążących do integracji; jednocześnie pogłębianie komplementarności struktur jest efektem integracji. Czynnikiem sprzyjającym integracji jest także odpowiednia infrastruktura, w tym zwłaszcza rozwinięte połączenia kolejowe, drogowe, morskie, telekomunikacyjne itp. Warunkiem integracji międzynarodowej jest również prowadzenie przez dążące do integracji kraje odpowiedniej polityki gospodarczej, polegającej na udzielaniu preferencji celnych oraz wprowadzaniu swobody przepływu towarów i pozostałych czynników produkcji.

Między procesami regionalnej integracji a globalizacją mogą występować różnorodne relacje. Polityka poszczególnych rządów i instytucji integracyjnych może stymulować procesy globalizacyjne, może je utrudniać lub ograniczać negatywne skutki globalizacji. Nowy, współczesny regionalizm może przyczyniać się do poprawy efektywności gospodarowania i umożliwiać krajom słabo rozwiniętym korzystne włączenie się do procesów globalizacyjnych. Procesy regionalizacji powinny przede wszystkim służyć do ochrony członków ugrupowania przed negatywnymi skutkami globalizacji.

Najbardziej rozwiniętą i instytucjonalnie zaawansowaną formą integracji gospodarczej w świecie jest Unia Europejska. Unia jest modelem regionalnej współpracy umożliwiającej mniej zaawansowanym w rozwoju krajom Europy Środkowej i Wschodniej dołączenie do grupy wysoko rozwiniętych krajów Europy Zachodniej.

Źródło: S. Marciniak (red.), Makro- i mikroekonomia. Podstawowe problemy, Warszawa 2006.

Newsletter



Wiadomość HTML?