Niebankowe instytucje pośrednictwa finansowego. Rynek pieniężny i kapitałowy

Rozwój systemu bankowego doprowadził do daleko idącej specjalizacji instytucji bankowych i kredytowych. Obecnie system bankowy obejmuje następujące grupy banków:

  1. bank centralny, spełniający równocześnie trzy funkcje: (a) banku emisyjnego, (b) banku banków, czyli banku rezerwowego dla pozostałych banków, (c) banku gospodarki narodowej, czyli banku regulującego obsługę budżetu państwa i długu publicznego oraz zobowiązań zagranicznych państwa;
  2. banki komercyjne (handlowe), zajmujące się udzielaniem przedsiębiorstwom i gospodarstwom domowym kredytów obrotowych, inwestycyjnych i konsumpcyjnych, tworzeniem pieniądza bankowego, przyjmowaniem i lokowaniem oszczędności ludności i przedsiębiorstw;
  3. banki specjalne, udzielające kredytu krótko- i długoterminowego na cele eksploatacyjne i inwestycyjne podmiotom z określonych działów gospodarki lub rodzajów działalności (np. banki hipoteczne, rolne, melioracyjne, komunalne, rozwoju eksportu);
  4. kasy oszczędności, których podstawowym zadaniem jest przyjmowanie wkładów oszczędnościowych i naliczanie od nich odsetek w skali rocznej - w Polsce funkcję taką pełni Powszechna Kasa Oszczędności (PKO);
  5. instytucje drobnego kredytu, takie np. jak banki spółdzielcze, komunalne kasy kredytowe (udzielające kredytu pod zastaw ruchomości i nieruchomości);
  6. instytucje kredytu konsumpcyjnego lub tzw. domy kredytowe, udzielające pożyczek na finansowanie zakupów ratalnych i umów leasingowych.

W krajach z rozwiniętą gospodarką rynkową obok banków działają również inne, pozabankowe instytucje pośrednictwa finansowego (niebankowe instytucje finansowe), które zajmują się kupnem i sprzedażą aktywów finansowych. Aktywa finansowe poza pieniądzem gotówkowym obejmują depozyty bankowe, obligacje państwowe i prywatne, akcje, polisy ubezpieczeniowe, fundusze emerytalne,fundusze powiernicze itp. W ostatnich latach znaczenie niebankowych instytucji finansowych rośnie. Wpływają na to dwa czynniki: (1) wzrost ilości pieniądza i aktywów finansowych, jakimi obracają te instytucje, oraz (2) nowe możliwości zarządzania pieniądzem i podejmowania ryzyka w celu inwestowania swoich aktywów w przedsięwzięcia przynoszące najwyższe zyski. Do niebankowych instytucji finansowych należą m.in. firmy ubezpieczeniowe, fundusze emerytalne i opieki społecznej oraz fundusze powiernicze.

Firmy ubezpieczeniowe czerpią środki ze sprzedaży polis ubezpieczeniowych klientom. Przedmiotem ubezpieczenia są osoby lub rzeczy narażone na nieszczęśliwe zdarzenia losowe, takie jak choroba, kalectwo, śmierć, pożar, powódź, kradzież. Firmy ubezpieczeniowe, określając prawdopodobieństwo zaistnienia szkody, tak kalkulują wysokość składek, aby wartość odszkodowania, którą należałoby wypłacić, umożliwiła firmie osiągnięcie dochodu. Składki płacone przez posiadaczy polis są inwestowane w obligacje, akcje i inne papiery wartościowe w celu uzyskania dochodów umożliwiających wypłacenie odszkodowań i zapewnienie firmie zysku.

Fundusze emerytalne gromadzą wkłady długookresowe ludności traktującej je jako zabezpieczenie na starość. Podobnie jak firmy ubezpieczeniowe, fundusze emerytalne, lokując korzystnie swoje środki w aktywach rynkowych, są w stanie wypłacać emerytury o wartości większej od wartości wkładów wniesionych przez członków funduszu.

Fundusze powiernicze są zorganizowane najczęściej w formie spółek akcyjnych. Osoby fizyczne i organizacje gospodarcze powierzają im swoje oszczędności w celu ich profesjonalnego inwestowania w papiery wartościowe. Środki finansowe uzyskane ze sprzedaży akcji fundusze powiernicze lokują w różnych papierach wartościowych oraz przeznaczają na inwestycje w celu rozłożenia i zmniejszenia ryzyka. Przykładem funduszu powierniczego działającego w Polsce jest Pioneer.

Instytucje pośrednictwa finansowego zajmują się kupnem i sprzedażą aktywów finansowych. Są one głównymi podmiotami rynku finansowego. Rynek finansowy obejmuje transakcje papierami wartościowymi, będącymi instrumentami kredytów krótko-, średnio- i długoterminowych. Na rynku tym następuje zetknięcie popytu i podaży różnych form i rodzajów kapitału pożyczkowego. Rynek finansowy stanowi bardzo ważne uzupełnienie rynku aktywów realnych. Obecnie bowiem większość transakcji dotyczących aktywów realnych (budynków, maszyn, surowców, materiałów) finansowana jest z kredytów zaciąganych w bankach i niebankowych instytucjach finansowych. Biorąc pod uwagę terminy transakcji, można w ramach rynku finansowego wyodrębnić dwa segmenty: rynek pieniężny (obejmujący krótkookresowe transakcje finansowe) oraz rynek kapitałowy (dotyczący papierów wartościowych średnio- i długoterminowych).

Na rynku pieniężnym przeprowadzane są transakcje kupna-sprzedaży dotyczące instrumentów kredytu krótkoterminowego, tzn. papierów wartościowych o terminie wykupu do 1 roku, reprezentowanych głównie przez weksle handlowe i skarbowe. Na rynku pieniężnym dokonywane są również krótkookresowe operacje kredytowe banków. Najważniejszą funkcją tego rynku jest stworzenie możliwości upłynniania przejściowo wolnych nadwyżek pieniężnych w banku oraz uzupełniania niedoborów pieniężnych w celu zapewnienia ciągłości wydatków.

Podmiotami rynku pieniężnego są banki, niebankowe instytucje finansowe, instytucje niefinansowe oraz osoby prywatne. Popyt i podaż pieniądza oraz kapitału pożyczkowego o krótkich terminach płatności wyznaczają wysokość stopy procentowej. Rynek pieniężny określa więc, ile trzeba zapłacić za pożyczenie danej kwoty pieniędzy na określony czas oraz ile można uzyskać, inwestując posiadane pieniądze na określony czas.

Rynek kapitałowy jest rynkiem, na którym dokonywane są transakcje dotyczące kredytów, walorów średnio- i długoterminowych oraz zakupu i sprzedaży walorów wyrażających współwłasność, tzn. akcji10. Podstawową funkcją rynku kapitałowego jest przesuwanie funduszy pieniężnych od podmiotów dysponujących wolnymi nadwyżkami kapitałowymi do podmiotów, które zgłaszają na nie zapotrzebowanie i nie mają możliwości powiększenia majątku trwałego za pomocą środków własnych. Rynek kapitałowy obejmuje więc całokształt strumieni finansowych, przepływających w określonym czasie od lokujących kapitał inwestorów do podmiotów potrzebujących kapitału, za pośrednictwem banków i innych instytucji finansowych lub poprzez rynek papierów wartościowych. Rynek kapitałowy składa się z rynku pierwotnego i wtórnego. Rynek pierwotny obejmuje wyłącznie nowe emisje walorów długoterminowych (akcji i obligacji) dokonane w danym okresie. Obrót papierami wartościowymi znajdującymi się już w obiegu (tj. wyemitowanymi w okresie wcześniejszym) dokonuje się na rynku wtórnym. Transakcje wtórne dokonywane są głównie na giełdzie.

Giełda jest zinstytucjonalizowaną formą rynku towarowego, pieniężnego i kapitałowego. W znaczeniu dosłownym giełda jest miejscem stałych, regularnych spotkań osób, które według określonych norm i zasad zawierają transakcje handlowe. Przedmiotem transakcji giełdowych mogą być produkty, dewizy, papiery wartościowe, niektóre rodzaje usług (np. frachtowe, ubezpieczeniowe). Na giełdach towarowych zawierane są transakcje dotyczące towarów jednorodnych, nadających się do standaryzacji, trwałych i charakteryzujących się masowym popytem i podażą, takich jak np. surowce spożywcze i przemysłowe, materiały budowlane. Ceny na giełdzie ustalane są na podstawie popytu i podaży, a następnie podawane do publicznej wiadomości.

Na giełdzie papierów wartościowych (zwanej również giełdą pieniężną) dokonywane są transakcje kupna-sprzedaży dotyczące papierów wartościowych, środków płatniczych (walut i dewiz) oraz kruszców szlachetnych (złota, srebra, platyny). Cena papierów wartościowych znajdujących się w obrocie giełdowym nazywana jest kursem giełdowym. Istnieją dwie metody ustalania kursów giełdowych:

  1. kurs jednolity, ustalany tylko raz każdego dnia giełdowego - uczestnicy obrotu giełdowego przekazują maklerowi swoje zlecenia kupna i sprzedaży, nie wiedząc na razie, po jakim kursie transakcje zostaną zawarte (zleceniodawca może jednak limitować poziom kursu);
  2. kursy zmienne - każda transakcja zawierana jest według kursu indywidualnego; na początku dnia giełdowego makler gromadzi istniejące zlecenia i realizuje je po ustalonym kursie - jest to kurs otwarcia; tworzy on podstawę do dalszych transakcji, które mogą ulegać istotnym wahaniom; pod koniec dnia giełdowego ustalany jest kurs zamknięcia.

Giełda papierów wartościowych spełnia następujące funkcje:

  1. ułatwia przemieszczanie oszczędności pieniężnych od ich pierwotnych dysponentów do ostatecznych użytkowników;
  2. ułatwia transformację kapitału z jednej postaci w drugą (transformację papierów wartościowych w pieniądz lub odwrotnie);
  3. umożliwia ocenę kapitału (notowania giełdowe stanowią punkt wyjścia także transakcji pozagiełdowych);
  4. umożliwia i ułatwia finansowanie nowych przedsięwzięć inwestycyjnych (dobrze działający rynek wtórny jest jednym z ważnych warunków powodzenia emisji papierów wartościowych).

Giełda jest ważnym barometrem życia gospodarczego. Wahania kursów giełdowych i wielkości obrotów na giełdzie odzwierciedlają zmiany w skłonnościach osób fizycznych i prawnych do lokowania oszczędności w określonych papierach wartościowych. Odzwierciedlają więc w znacznym stopniu zmiany koniunktury gospodarczej.

Współcześnie istnieje wiele giełd papierów wartościowych. Jednakże tylko nieliczne z nich określane są mianem giełd światowych. Największa i najbardziej znana jest giełda w Nowym Jorku (New York Stock Exchange), która prowadzi notowania ponad 2000 największych korporacji amerykańskich. Poważną rolę pełnią też giełdy w Londynie, Tokio, we Frankfurcie nad Menem oraz w Paryżu. Przy ocenie pozycji giełdy papierów wartościowych bierze się pod uwagę głównie wartość obrotów (mierzonych wartością transakcji zawartych w ciągu roku), wartość nominalną papierów wartościowych oraz ich liczbę w obrocie giełdowym.

Przed drugą woją światową funkcjonowało w Polsce kilka giełd papierów wartościowych: w Warszawie, Krakowie, Lwowie, Łodzi, Poznaniu i Wilnie. Najważniejsza, dominująca rola przypadała giełdzie warszawskiej, która skupiała około 97% ogólnej sumy obrotów giełdowych.

Prace nad ponownym uruchomieniem giełdy papierów wartościowych rozpoczęto jesienią 1989 r. Oficjalne otwarcie Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie nastąpiło 2 lipca 1991 r. Początkowo przedmiotem obrotów giełdowych były akcje 5 sprywatyzowanych przedsiębiorstw. W końcu 1993 r. na giełdzie notowano ponad 20 firm, a w końcu 1998 r. ponad 200

Źródło: R. Milewski (red.), Elementarne zagadnienia ekonomii, Warszawa 2002.

Newsletter



Wiadomość HTML?