Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Podstawowe zasady emisji obligacji w Polsce PDF Print Email
Ekonomia
DATE_FORMAT_LC2

W Polsce zasady emisji obligacji, a także ich zbywania, nabywania oraz wykupu reguluje Ustawa z 29 czerwca 1995 r. o obligacjach (Dz.U. 1995, nr 83, poz. 420) oraz jej nowelizacje, w tym z 29 czerwca 2000 r. (Dz. U. 2000, nr 60, poz. 702). W myśl przepisów obligacja jest papierem wartościowym emito­wanym w serii, w którym emitent stwierdza, że jest dłużnikiem właściciela obligacji (obligatariusza) i zobowiązuje się wobec niego do spełnienia okreś­lonego świadczenia (wykupu obligacji). Świadczenie z obligacji może mieć charakter pieniężny lub niepieniężny. Świadczenie pieniężne polega na zapłacie należności głównej lub należności ubocznych (odsetek) w sposób określony w warunkach emisji oraz w terminach określonych w warunkach emisji. Za należność uboczną uważa się również różnicę między ceną nominalną a ceną emisyjną obligacji (obligacje zerokuponowe). Świadczenie niepieniężne może w szczególności polegać na przyznaniu obligatariuszowi:
  • prawa do udziału w przyszłych zyskach emitenta, które on osiągnie m.in. dzięki zaciągniętej pożyczce,
  • prawa do zamiany obligacji na akcje spółki będącej emitentem tych obligacji (obligacje zamienne — taką możliwość musi jednakże przewidywać statut spółki),
  • prawa pierwszeństwa do objęcia emitowanych w przyszłości akcji spółki będącej emitentem tych obligacji (obligacje z prawem pierwszeństwa).
Obligacja w Polsce powinna zawierać w szczególności:
  • powołanie na podstawę prawną emisji,
  • nazwę i siedzibę emitenta, miejsce i numer wpisu do właściwego rejes­tru lub wskazanie gminy (jednostki samorządu terytorialnego) będącej emiten­tem,
  • nazwę obligacji i ewentualnie cel jej wyemitowania (w przypadku określenia celu emisji, środków z niej uzyskanych emitent nie może przeznaczyć na realizację innego celu),
  • wartość nominalną i numer obligacji oraz opis świadczeń emitenta, w szczególności ich wysokość, sposób ustalania oraz miejsce i sposób spełnienia,
  • oznaczenie obligatariusza (przy obligacji imiennej),
  • ewentualny zakaz lub ograniczenie zbywania obligacji imiennej,
  • datę, od której nalicza się oprocentowanie, wysokość oprocentowania, terminy jego wypłaty i miejsce płatności, jeżeli warunki emisji przewidują opro­centowanie, oraz warunki wykupu,
  • zakres i formę zabezpieczenia albo informację o jego braku,
  • miejsce i datę wystawienia obligacji oraz datę jej nabycia,
  • podpisy osób uprawnionych do zaciągania zobowiązań w imieniu emi­tenta, przy czym podpisy te mogą być odtwarzane sposobem mechanicznym.
Dane określone w punkcie 9 w obligacjach dopuszczonych do publicznego obrotu mogą także figurować na świadectwach depozytowych. Do obligacji dołącza się arkusz kuponowy oprocentowania (jeśli warunki emisji to przewi­dują) oraz arkusz wykupu obligacji.

Obligacje w Polsce mogą być emitowane przez:
  • podmioty prowadzące działalność gospodarczą mające osobowość praw­ną, np. spółki prawa handlowego, przedsiębiorstwa państwowe, komunalne, spółdzielcze,
  • gminy, powiaty, województwa, czyli jednostki samorządu terytorialnego, a także związki tych jednostek oraz miasto stołeczne Warszawa,
  • inne podmioty mające osobowość prawną upoważnione do emisji obli­gacji na podstawie innych ustaw (dotyczy to np. skarbu państwa, NBP i innych banków),
  • instytucje finansowe, których członkiem jest Rzeczpospolita Polska lub NBP albo jedno z państw należących do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) lub bank centralny takiego państwa (na podstawie od­powiedniej umowy regulującej ich działalność na terenie Polski i zawierającej stosowne postanowienia dotyczące emisji obligacji).
Skarb państwa może emitować tzw. obligacje skarbowe (państwowe) na podstawie uprawnień określanych przez Sejm w ustawie budżetowej. Uprawnie­nie takie otrzymuje minister finansów. Natomiast NBP (czy inne banki) może emitować obligacje na podstawie ustawy o NBP i ustawy — prawo bankowe.

Obligacje mogą być zabezpieczone (całkowicie lub częściowo) i niezabez­pieczone. Zabezpieczenie całkowite obejmuje wartość nominalną wraz z sumą należnego oprocentowania. Może ono polegać m.in. na ustanowieniu zastawu lub hipoteki na majątku własnym emitenta lub innego podmiotu gospodarują­cego czy udzieleniu gwarancji przez instytucję finansową, którą może być np. skarb państwa, bank zagraniczny lub określona międzynarodowa instytucja finansowa.

Ponadto jednostki samorządu terytorialnego oraz miasto stołeczne War­szawa mogą poręczać zobowiązania wynikające z obligacji emitowanych przez:
  • inne jednostki samorządu terytorialnego oraz ich związki,
  • spółki prawa handlowego, w których podmiot poręczający ma ponad 50% głosów na walnym zgromadzeniu,
  • przedsiębiorstwa, dla których jednostka samorządu terytorialnego jest organem założycielskim.
We wszystkich tych przypadkach poręczenie może być udzielone do wyso­kości 15% dochodów jednostki samorządu terytorialnego planowanych w roku, w którym następuje udzielenie poręczenia.

Informacje o zakresie i formie gwarancji lub zabezpieczenia muszą być uwidocznione w treści obligacji. Za zobowiązania wynikające z obligacji od­powiada całym swoim majątkiem emitent oraz do wysokości udzielonego zabez­pieczenia gwarant (podmiot udzielający poręczenia — dający zabezpieczenie).

Emitent obligacji w ich treści może ograniczyć swoją odpowiedzialność za zobowiązania z nich wynikające do kwoty przychodów lub do wartości majątku przedsięwzięcia, do których obligatariuszowi służy prawo pierwszeństwa. Są to obligacje przychodowe, które mogą przyznawać obligatariuszowi prawo do zaspokojenia swoich roszczeń z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami emitenta z całości lub części przychodów albo majątku przedsięwzięć, które są efektem wykorzystania środków uzyskanych z emisji obligacji. Pierwszeństwo to może także dotyczyć przychodów z innych przedsięwzięć określonych przez emitenta.

Obligacje przychodowe są wygodną formą finansowania różnorodnych przedsięwzięć użyteczności publicznej, służących rozbudowie infrastruktury lokalnej, gdyż ich emitentami mogą być:
  • jednostki samorządu terytorialnego, ich związki oraz miasto stołeczne Warszawa,
  • spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjne, w których wyżej wymienione podmioty mają ponad 50% głosów na walnym zgromadzeniu i ich jedynym przedmiotem działalności jest zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnych lub wykonywanie zadań z zakresu użyteczności publicznej,
  • spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjne, których jedynym przedmiotem działalności jest wykonywanie zadań z zakresu użytecz­ności publicznej wykonywanych na podstawie umowy zawartej z jednostką samorządu terytorialnego przez okres co najmniej równy okresowi zapadalności obligacji,
  • spółki akcyjne, które mają upoważnienie ustawowe, koncesję lub ze­zwolenie na wykonywanie zadań z zakresu użyteczności publicznej albo mogą świadczyć usługi w zakresie transportu, komunikacji łub utrzymania i rozwoju infrastruktury komunikacyjnej co najmniej do momentu zapadalności obligacji.
Emitenci obligacji przychodowych są zobowiązani do szeregu działań, które mają na celu zapewnienie obligatariuszom wypłacalności świadczeń. Między innymi są zobowiązani do:
  1. udostępnienia (co najmniej na dwa tygodnie przed terminem wypłaty świadczenia z obligacji, jednakże nie rzadziej niż raz w roku) obligatariuszom sprawozdań, w których zawarte są informacje o przychodach i kosztach reali­zowanego z obligacji przedsięwzięcia oraz o kwotach wypłaconych świad­czeń,
  2. opublikowania w dwóch dziennikach, w tym co najmniej jednym ogól­nopolskim, informacji o łącznej wysokości zadłużenia z tytułu wyemitowanych obligacji i wskazania przedsięwzięcia, w odniesieniu do którego obligatariusze mają prawo pierwszeństwa,
  3. niestanowienia przedmiotem zabezpieczenia i cesji wierzytelności two­rzących przychody, do których pierwszeństwo mają obligatariusze,
  4. gromadzenia wszystkich przychodów z realizowanego przedsięwzięcia na rachunku bankowym przeznaczonym wyłącznie do dokonywania wypłat na rzecz obligatariuszy, którzy mają prawo pierwszeństwa.
Dodatkowo środki zgromadzone na wskazanym wyżej rachunku nie pod­legają egzekucji prowadzonej z rachunku emitenta do wysokości kwoty zobo­wiązania emitenta wobec obligatariuszy, a także są wyłączone z masy upadłoś­ciowej emitenta. Z chwilą otwarcia postępowania upadłościowego lub likwida­cyjnego emitenta obligacji przychodowych, wynikające z nich zobowiązania stają się natychmiast wymagalne i zaspokojenie roszczeń obligatariuszy ma pierw­szeństwo przed innymi wierzycielami tego emitenta.

Emisja obligacji może odbywać się przez subskrypcję publiczną lub w dro­dze oferty skierowanej do indywidualnych adresatów. Za publiczną uważa się taką emisję, która jest skierowana do 100 lub więcej adresatów. W przeciwnym wypadku emisję uważa się za niepubliczną. Do publicznej subskrypcji i regulo­wanego obrotu obligacjami, jeśli chodzi o zasady obrotu, dopuszczenia do niego, wymogi dotyczące prospektów, publikacji i informacji, a także o odpowiedzial­ność cywilną i karną, ma zastosowanie Ustawa z 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorgani­zowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych. Emisję publiczną i nie­publiczną uważa się za niedoszłą do skutku, jeżeli w terminie wyznaczonym do zapisywania się na obligacje nie zostanie subskrybowana ich minimalna ilość, określona w warunkach emisji jako próg dojścia emisji do skutku. Dla emisji publicznej termin do zapisywania się na obligacje nie może być dłuższy niż 3 miesiące od dnia otwarcia publicznej subskrypcji. Dla emisji niepublicznej termin na dokonanie przydziału obligacji wynosi 6 tygodni od skierowania ostatniej propozycji (czas na przyjęcie pierwszej propozycji wynosi 3 tygodnie od momentu jej otrzymania, a kolejne mogą być kierowane w terminie do 6 tygodni od daty skierowania pierwszej propozycji), chyba że emitent ustalił w warunkach emisji krótszy termin.

Polskie obligacje mogą być imienne lub na okaziciela. Nie mogą być one wydawane przed ustanowieniem zabezpieczeń przewidzianych w warunkach emisji. Emitent może także w warunkach emisji wprowadzić zakaz lub ograni­czenie zbywania obligacji imiennych. Obligacje można zbywać, ale w sposób bezwarunkowy. Sprzedaż obligacji na okaziciela następuje przez jej wręczenie, jeżeli występuje ona w formie materialnej. Natomiast sprzedaży obligacji imien­nej powinno jeszcze na ogół towarzyszyć oświadczenie o jej zbyciu, które może być umieszczone na niej lub na dołączonej tzw. przedłużce. Przy zbywaniu obligacji wszystkie uprawnienia i korzyści przechodzą na nabywcę.

Zasady ustalania udziału w zyskach emitenta powinny być określone w wa­runkach emisji i zgłoszone do właściwego rejestru (np. handlowego). Zakazany jest podział, wypłata lub inne dysponowanie tymi zyskami, jeżeli miałoby to być sprzeczne z warunkami emisji. Działania takie wobec obligatariuszy są bezskuteczne z mocy ustawy.

Obligacje zamienne nie mogą być wydawane przed pełną wpłatą oraz emitowane poniżej wartości nominalnej. Uchwała o emisji obligacji zamien­nych i akcji wydawanych w zamian za te obligacje podlega wpisowi do rejestru handlowego. Takiemu wpisowi podlega również informacja o maksymalnej wysokości podwyższenia kapitału zakładowego uzyskanego w wyniku zamiany obligacji na akcje; przed datą wpisu emitent nie może przydzielić i wydać obligacji zamiennych. Uchwała ta powinna określać w szczególności zakres przyznawanego prawa, w tym rodzaj akcji wydawanych w zamian za obligacje, sposób ich przeliczania, maksymalną wysokość podwyższenia kapitału zakła­dowego w drodze tej zamiany. Termin zamiany obligacji na akcje nie może być dłuższy niż termin wykupu obligacji. W Polsce emisja obligacji zamiennych jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy taką emisję przewiduje statut spółki ak­cyjnej.

W myśl polskich przepisów spółka może emitować obligacje uprawniające obligatariusza — oprócz innych świadczeń — do subskrybowania przyszłych emisji akcji spółki z pierwszeństwem przed jej akcjonariuszami. Obligacje takie nazywa się obligacjami z prawem pierwszeństwa. W tym przypadku uchwała walnego zgromadzenia powinna określać liczbę akcji przypadających na jedną obligację z prawem pierwszeństwa, cenę emisyjną akcji lub sposób jej ustalenia oraz termin wygaśnięcia przyznanego prawa pierwszeństwa.

Przepisy stanowią, iż emitent obligacji może nabywać własne obligacje jedynie w celu ich umorzenia. Umorzeniu podlegają one z chwilą wykupu. Jeżeli emitent nie wypełni w terminie, w całości lub w części, zobowiązań wynikających z obligacji, to podlegają one, na żądanie obligatariusza, natychmiastowemu wykupowi w części, w jakiej przewiduje to świadczenie pieniężne.

W przypadku likwidacji emitenta obligacje stają się płatne z dniem ot­warcia procedury likwidacji, chociażby termin ich wykupu jeszcze nie nastąpił. W sytuacji zobowiązania się emitenta do świadczeń niepieniężnych i wystą­pienia opóźnienia w ich realizacji, na żądanie obligatariusza następuje prze­kształcenie tego świadczenia w świadczenie pieniężne na zasadach określonych w warunkach emisji. W razie utraty obligacji imiennej podlega ona odtworze­niu przez sąd, zgodnie z trybem właściwym dla umarzania utraconych doku­mentów. Środków pochodzących z emisji obligacji emitent nie może przezna­czyć na inny cel niż określony w warunkach emisji, jeżeli takowy został w nich określony.

W celu ochrony interesów obligatariuszy ustawa o obligacjach wprowadza instytucję banku-reprezentanta, który pełni funkcję ich przedstawiciela usta­wowego (ubezpiecza posiadaczy obligacji). Umowę z bankiem-reprezentantem emitent może — a w przypadku emisji obligacji poręczanych przez skarb pań­stwa powinien — zawrzeć przed rozpoczęciem emisji obligacji, a jej istotne postanowienia muszą być zamieszczone w prospekcie emisyjnym, memorandum informacyjnym lub propozycji nabycia. Funkcję banku-reprezentanta może pełnić wyłącznie bank mający kapitał własny w wysokości nie niższej niż rów­nowartość 10 min euro w walucie polskiej, będący spółką akcyjną lub bankiem państwowym. Takiej funkcji nie może m.in. pełnić bank, jeśli członkowie or­ganów jego nadzoru lub zarządu są dłużnikami emitenta. Ustawa nakłada na emitenta obligacji obowiązek przekazywania bankowi-reprezentantowi infor­macji bieżących i okresowych zgodnie z ustawą — prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi w przypadku emisji publicznej oraz składania bankowi przynajmniej co 3 miesiące sprawozdania z wypełnienia zadań wynikających z warunków emisji oraz zawiadamiania o wszelkich zmianach dotyczących usta­nowionych zabezpieczeń. Bank z kolei zobowiązany jest do:
  • dokonywania okresowych analiz sytuacji finansowej emitenta, głównie z punktu widzenia zdolności regulowania zobowiązań,
  • udzielania informacji i wyjaśnień obligatariuszom na temat emisji,
  • składania oświadczeń w istotnych dla obligatariuszy sprawach, np. do­tyczących posiadania przez emitenta zdolności płatniczej,
  • niezwłocznego zawiadamiania obligatariuszy o sytuacji finansowej emi­tenta, jeżeli stwarza ona realne zagrożenie niewypłacalnością zobowiązań z ty­tułu obligacji.
Gdy bank-reprezentant stwierdzi naruszenie przez emitenta obowiązków wynikających z warunków emisji, to powinien:
  • niezwłocznie zawiadomić obligatariuszy o zaistnieniu okoliczności sta­nowiących naruszenie obowiązków emitenta wobec obligatariuszy,
  • zastosować środki mające na celu ochronę praw obligatariuszy i po­wiadomić ich o tym.
Środki, o których mowa, mogą polegać w szczególności na:
  • podjęciu działań mających na celu ustanowienie przez emitenta dodat­kowego zabezpieczenia,
  • zawiadomieniu emitenta o wymagalności całego długu głównego lub raty odsetek,
  • wystąpieniu z właściwym powództwem przeciwko emitentowi,
  • zgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości emitenta.
Bank-reprezentant udostępnia obligatariuszom powyższe informacje przez ich publikację w co najmniej dwóch dziennikach wskazanych w prospekcie emisyjnym lub memorandum informacyjnym.

Reasumując można stwierdzić, iż instytucja banku-reprezentanta spełnia w Polsce wiele podobnych funkcji, co instytucja powiernika w rozwiniętych gospodarkach.

Polska ustawa o obligacjach wprowadza także kary za nieprzestrzeganie jej przepisów. Najsurowsze kary (od 6 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności i grzywny do 5 min zł) grożą za dokonanie emisji bez uprawnienia lub wbrew warunkom określonym w tym akcie oraz za podawanie nieprawdziwych danych uniemożliwiające właściwą ocenę zdolności emitenta do wywiązania się z obo­wiązków wynikających z obligacji. Osobie działającej w imieniu banku-reprezentanta za niedopełnienie obowiązków grozi grzywna do 5 min zł.

Źródło: W. Dębski, Rynek finansowy i jego mechanizmy, Warszawa 2007.