Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Determinanty integracji gospodarczej krajów Europy Środkowo-Wschodniej PDF Print Email
Ekonomia
DATE_FORMAT_LC2

Europa Środkowo-Wschodnia (ESW) nie jest jednolitym obszarem, zarówno pod względem politycznym, jak i gospodarczym. Krajów ESW nie można wyodrębniać wyłącznie na podstawie kryterium geograficznego. Są one bardzo zróżnicowane pod względem wielkości, potencjału ludnościowego, ekonomicznego i militarnego, struktury społecznej o różnych interesach i aspiracjach oraz możliwościach odgrywania politycznej roli. Państwa te łączy jednakże w znacznym stopniu wspólnota historycznego dziedzictwa. Od stuleci należały one do słabiej rozwiniętej, zacofanej gospodarczo i cywilizacyjnie części Europy.

Kraje te zbliżyła szczególnie wspólnota losu w XX wieku. O politycznym kształcie i strukturze całego regionu zadecydowały pod koniec I wojny światowej zwycięskie mocarstwa w Wersalu, a pod koniec II wojny światowej w Jałcie i Poczdamie. Po II wojnie wszystkie znalazły się w orbicie wpływów ZSRR i zostały przez to państwo "zwasalizowane" w sensie ustrojowym, gospodarczym i politycznym. Spowodowało to znaczne, a w każdym razie większe niż kiedykolwiek uprzednio ich ujednolicenie społeczno-gospodarcze.

Kraje Europy Środkowej i Wschodniej uzyskały suwerenność państwową i weszły na drogę demokratycznego rozwoju w sferze politycznej, a wolnorynkowej w sferze gospodarczej dzięki sprzyjającym okolicznościom międzynarodowym, a mianowicie - dzięki zakończeniu zimnej wojny oraz rozpadowi ZSRR, znacznie przyspieszonemu przez niepowodzenie "gorbaczowowskiej" próby ratowania przez reformę. Wcześniej w omawianych krajach występowały wprawdzie ruchy i wysiłki na rzecz demokracji i niepodległości, najsilniejsze w Polsce, znaczące na Węgrzech i w Czechosłowacji, ale okazały się niewystarczające do osiągnięcia sukcesu.

Mimo że kilkadziesiąt lat ostatniej historii związało ze sobą państwa tego regionu, występują tu nadal ogromne zróżnicowania kulturowe, religijne, narodowo-etniczne. Istotne znaczenie ma też wiele innych czynników, zwłaszcza zaś: tradycje historyczne, położenie geopolityczne, gospodarczo-społeczne, kulturowe, religijne i wiele innych.

Większość autorów dla określenia tego regionu przyjmuje dwa terminy - "Europa Centralna" lub też "Europa Środkowo-Wschodnia", które wyraźnie odróżnia od Europy Wschodniej (Rosja i europejskie kraje WNP) . W polskiej literaturze jako Europę Środkowo-Wschodnią najczęściej klasyfikuje się 16 państw, tj. Albanię, Bośnię/Hercegowinę, Bułgarię, Chorwację, Czechy, Czarnogórę, Estonię. Litwę, Łotwę, Macedonię, Polskę, Rumunię, Serbię, Słowację, Słowenię oraz Węgry. Czasami w opracowaniach politycznych i naukowych poszerza się to określenie także na obecne kraje WNP.

Wydaje się, iż najbardziej poprawnym jest zastosowanie terminu "Europa Środkowo-Wschodnia" dla wymienionych wyżej 28 krajów, z równoczesnym ich podziałem na następujące podgrupy (w niniejszej pracy taki podział przyjęto w dalszej części analizy):

Rozpoczęta na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku w krajach EŚW transformacja systemowa nie ma precedensu w historii gospodarczej. Zasad tych przekształceń nie określono wcześniej w teorii, nie można było bowiem wykorzystać praktycznych doświadczeń innych państw. W przeszłości nikt nie przewidywał, że socjalizm zostanie zastąpiony kapitalizmem. Zakładano wprawdzie, że system ten ze względu na swą niewydolność prędzej czy później musi zostać zasadniczo zreformowany, ale o możliwości jego całkowitego upadku nie było mowy.

Państwa EŚW zapoczątkowały tzw. podwójne transformacje, w ramach których system polityczny i gospodarczy zmieniały się równocześnie. W krajach tych zakres i głębokość transformacji były znacznie większe niż w poprzednich przypadkach przechodzenia do gospodarki rynkowej. Wiązało się to z bezprecedensowymi zmianami instytucji państwa i rozwojem rynku.

Definiowanie transformacji systemowej ma więc w dużym stopniu charakter "ex post". Teoretycy starają się jakby nadrobić opóźnienia będące skutkami ich zaskoczenia wydarzeniami politycznymi i społeczno-gospodarczymi. W najogólniejszym zarysie transformacja jest postrzegana jako przeobrażenie dotychczasowego systemu, którego istotą jest przejście od gospodarki planowej typu socjalistycznego do gospodarki rynkowej typu kapitalistycznego. Wskazuje się, iż jest ona procesem obejmującym wiele dziedzin życia gospodarczego, społecznego i politycznego. Ekonomiści nie definiują transformacji jednoznacznie. Część utożsamia ją ze stabilizacją gospodarki, część także z tworzeniem infrastruktury systemowej właściwej gospodarce rynkowej i prywatyzacją.

G. Kołodko uważa, iż "posocjalistyczna transformacja ustrojowa to historyczny proces stopniowego przechodzenia od centralnie planowanej gospodarki socjalistycznej opartej na dominacji państwowej własności środków produkcji i biurokratycznej regulacji do kapitalistycznej gospodarki wolnego rynku opartej na dominacji własności prywatnej i liberalnej deregulacji".

Z kolei Cz. Bywalec pisze, iż "transformację gospodarczą w Europie Środkowo-Wschodniej rozumiemy jako całokształt zmian w systemach gospodarczych krajów tego regionu, polegających na odchodzeniu od gospodarki centralnie kierowanej, nakazowo-rozdzielczej, w kierunku gospodarki, której głównym regulatorem jest mechanizm rynkowy. Proces transformacji gospodarczej, jak zresztą każdy proces przebudowy, składa się z dwóch elementów - z procesu destrukcji starych struktur i mechanizmów oraz z równoczesnej kreacji nowych".

Pierwsze próby integracji państw Europy Środkowej zrodziły się już po I wojnie światowej. Głównym celem było wówczas utworzenie zapory dla przeniesienia rewolucji bolszewickiej z Rosji do Europy Zachodniej. Jednym z wariantów ówczesnych koncepcji był federalizm J. Piłsudskiego. Do planów tych nawiązywał także J. Beck w swych koncepcjach "trzeciej Europy". W okresie międzywojennym wysunięto też kilka innych propozycji integracji gospodarczej Europy Środkowej i Południowej (m.in. współpracy państw sukcesyjnych byłej monarchii habsburskiej, bloku Małej Ententy z udziałem Austrii, Węgier i Polski, federacji państw bałtyckich). Najbardziej znana była inicjatywa E. Beneśa i W. Sikorskiego z października 1939 r., zmierzająca do utworzenia konfederacji polsko-czechosłowackiej.

Po zakończeniu II wojny ponownie wysuwano różne koncepcje współpracy państw tego regionu Europy. Najsilniej ujawniły się dążenia do zorganizowania federacji polsko-naddunajskiej (w jej skład miała wejść Polska, Czechosłowacja, Austria, Węgry i Rumunia) oraz bałkańskiej (Albania, Bułgaria, Grecja, Jugosławia i Turcja). Poszczególne koncepcje nie doczekały się jednak pełnej realizacji. Część z nich spotkała się ze sprzeciwem J. Stalina i zrezygnowano z nich już we wstępnej fazie, inne próbowano wdrażać tylko w niektórych fragmentach . W ramach RWPG nie była możliwa integracja, nawet w układach dwu- lub trójstronnych. Władze b. ZSRR zwracały uwagę, by idea związków sąsiedzkich nie mogła się odrodzić.

Jeszcze podczas istnienia RWPG wysuwano nieśmiałe propozycje współpracy poza nią. Węgrzy wyszli z inicjatywą powołania tzw. małej RWPG, która miała być organizacją zrzeszającą kraje środkowoeuropejskie, ale bez ZSRR. Pomysł ten spotkał się jednak ze zdecydowanym oporem Moskwy. W latach 1990-1991, kiedy RWPG ostatecznie straciła rację bytu, próbowano jeszcze powołać do życia Międzynarodową Organizację Współpracy Gospodarczej, która miałaby zastąpić niewydolne RWPG.


Przemiany systemowe zapoczątkowane w państwach Europy Środkowej w 1989 r. stały się impulsem dla przewartościowań sensu istnienia i roli dotychczasowych struktur bloku wschodniego. Najpierw rozwiązano Układ Warszawski (1.07.1990 r.), a następnie RWPG (28.06.1991 r.) . Wyzwolenie spod hegemonii ZSRR pozwoliło Polsce i innym krajom członkowskim dawnej RWPG na suwerenny wybór partnerów. W celu zagwarantowania nieodwracalności przemian transformacji ustrojowej i gospodarczej państwa te podjęły dwa kierunki działań w polityce zagranicznej. Na pierwszym planie znalazło się dążenie do członkostwa w strukturach Zachodu (WE, NATO, GATT/WTO, OECD). Działania w tym zakresie w istotnym stopniu były związane z zakresem i tempem przemian gospodarczych, poziomem rozwoju i stopniem zainteresowania państw WE i NATO rozszerzeniem o tę cześć Europy. Drugim kierunkiem było tworzenie podstaw ściślejszej współpracy w regionie.

Kraje EŚW nie rozpoczęły reform rynkowych równocześnie, przy czym ustalenie dokładnego momentu startu transformacji jest kwestią dość umowną. Na ogół przyjmuje się rok 1990 jako pierwszy rok przemian w krajach Europy Środkowej. Pod koniec 1991 r. rozpadł się Związek Radziecki i następny rok jest uważany za rok przemian w 15 krajach powstałych na jego bazie. Z kolei rozpad Jugosławii w 1992 r. jest traktowany jako początek startu reform na byłych terenach tego kraju.

Pomimo podobieństw w systemach gospodarowania sytuacja gospodarcza krajów transformacji na początku reform różniła się znacznie. L. Balcerowicz za najważniejsze z nich uważa: poziom niestabilności pieniądza, wielkość długu zagranicznego, odziedziczoną strukturę gospodarki, rozmaity klimat psychologiczny, dotychczasowe doświadczenia w reformowaniu gospodarek oraz pewne elementy dla każdego kraju specyficzne, które były jego atutem lub - przeciwnie - obciążeniem.

Kraje WNP były mniej obeznane z instytucjami gospodarki rynkowej niż państwa bałtyckie i Europy Środkowej. Niektóre z nich (Azerbejdżan, Kazachstan, Rosja, Turkmenistan) były zarazem bardziej bogate w surowce naturalne niż kraje Europy Środkowej lub państwa bałtyckie. Znaczne były też różnice w poziomie PKB per capita. W najlepszej sytuacji pod tym względem znajdowały się państwa Europy Środkowej. Kraje bałtyckie z kolei charakteryzowały się wyższym jego poziomem niż pozostałe kraje b. ZSRR.

Największa nierównowaga makroekonomiczna miała miejsce w byłych republikach radzieckich. Spośród krajów Europy Środkowej w najlepszych warunkach makroekonomicznych reformy rozpoczęły Czechosłowacja i Węgry. Z kolei Bułgaria, Chorwacja, Węgry oraz Polska odziedziczyły znaczny dług zagraniczny, podczas gdy pozostałe kraje w zasadzie nie były zadłużone (po rozpadzie Związku Radzieckiego, Rosja przejęła cały dług zagraniczny).

Zależność od handlu wewnątrzregionalnego była największa w krajach bałtyckich, relatywnie najniższa w państwach Europy Środkowej. Z kolei kraje bałtyckie i Europy Środkowej były w porównaniu z pozostałymi lepiej położone pod względem przyszłego ukierunkowania wymiany handlowej na państwa Europy Zachodniej.

Zarysowane powyżej warunki startu potwierdzają tezę o niezwykłości zmian, które zapoczątkowano na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku w krajach postsocjalistycznych. Istotną cechą tych zmian jest niezwykle szeroki zakres niezbędnych przeobrażeń w gospodarce.

Chociaż warunki dla rozwoju procesów integracji obejmujących cały region były w zasadzie sprzyjające, poszczególne kraje wykazywały większe lub mniejsze zainteresowanie wzajemną współpracą.Wydaje się, iż do najważniejszych czynników sprzyjających procesom integracji subregionalnej w Europie Środkowej zaliczyć można:

  • konieczność rozwiązywania podobnych problemów politycznych, ekonomicznych i społecznych wynikających z rozpoczęcia procesów transformacji (kraje regionu nie mogły korzystać z żadnych wzorców i można było opierać się tylko na doświadczeniach sąsiadów),
  • konieczność spełnienia tych samych kryteriów uczestnictwa w strukturach Europy Zachodniej, zwłaszcza we Wspólnotach Europejskich (występując wspólnie można było bardziej przekonująco uzasadnić swoje stanowiska i oczekiwania),
  • tendencje do całościowego postrzegania regionu przez państwa zachodnie, zwłaszcza USA i WE (oczekiwano, że kraje regionu podejmować będą inicjatywy integracyjne sprzyjające ich stabilizacji gospodarczej i politycznej oraz przygotowaniu do uczestnictwa w strukturach międzynarodowych),
  • chęć wzmocnienia pozycji wobec Rosji (utratę wpływów w byłych państwach satelickich ZSRR traktowano w Rosji jako zagrożenie jej interesów i wywierano różne naciski, by te wpływy utrzymać),
  • konieczność przeciwstawienia się wspólnym zagrożeniom (niektóre z nich, np. przestępczość zorganizowana, nielegalna imigracja, zanieczyszczenie środowiska, konflikty etniczne ujawniły się na niespotykaną wcześniej skalę).

Nie wszystkie okoliczności sprzyjały jednak integracji państw EŚW. Na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku występowały również takie, które te procesy utrudniały. Wydaje się, iż najważniejsze z nich to":

  • zacofanie gospodarcze i niski poziom dochodu narodowego (obniżało to atrakcyjność partnera, poszczególne kraje mogły niewiele sobie zaoferować, możliwości wzajemnego handlu były ograniczone),
  • brak kapitałów i nowoczesnych technologii (dominującym zjawiskiem była więc rywalizacja, a nie współpraca),
  • odziedziczona po okresie realnego socjalizmu zbliżona struktura gospodarek,
  • brak zaufania do rzeczywistych intencji partnera (wynikało to z doświadczeń najnowszej historii oraz z ambicji politycznych dotyczących przywództwa w regionie),
  • zadawnione antagonizmy narodowościowe, wzmocnione niskim poziomem cywilizacyjnym i kulturowym (najbardziej dramatyczny wyraz znalazło to w wojnach na Bałkanach).

Uwzględniając powyższe warunki, staje się zrozumiałym, dlaczego proces integracji regionalnej w EŚW przybierał w latach dziewięćdziesiątych XX wieku różne formy organizacyjne, charakteryzując się zarazem zróżnicowanym tempem i zakresem. W początkowym okresie transformacji inicjatywy w tym zakresie ograniczały się do najbliższych sąsiadów. W listopadzie 1989 r. Włochy, Austria, Jugosławia i Węgry powołały tzw. Quadragonale. Czechosłowacja, Polska i Węgry powołały w lutym 1991 r. Grupę Wyszehradzką a w grudniu 1992 r. podpisano Środkowoeuropejską Umowę o Wolnym Handlu - CEFTA. Kraje bałtyckie: Litwa, Łotwa i Estonia utworzyły we wrześniu 1993 r. Bałtycką Strefę Wolnego Handlu. Po rozpadzie ZSRR w grudniu 1991 r. utworzono Wspólnotę Niepodległych Państw (WNP) .

W następnych latach niektóre z tych porozumień (CEFTA i Quadragonale) wraz z przystępowaniem do nich nowych krajów straciły swój lokalny charakter. Stworzyło to też szansę nawiązania bliższej współpracy gospodarczej pomiędzy państwami EŚW. Dotyczyło to zwłaszcza krajów Europy Środkowej oraz państw bałtyckich. W tych państwach tempo przemian ekonomicznych i postęp demokratyzacji były najszybsze.

Źródło: S. Miklaszewski, E. Malendowski (red.), Gospodarka światowa w warunkach globalizacji i regionalizacji rynków, Warszawa 2009.