Determinanty integracji gospodarczej krajów Europy Środkowo-Wschodniej

Europa Środkowo-Wschodnia (ESW) nie jest jednolitym obszarem, zarówno pod względem politycznym, jak i gospodarczym. Krajów ESW nie można wyodrębniać wyłącznie na podstawie kryterium geograficznego. Są one bardzo zróżnicowane pod względem wielkości, potencjału ludnościowego, ekonomicznego i militarnego, struktury społecznej o różnych interesach i aspiracjach oraz możliwościach odgrywania politycznej roli. Państwa te łączy jednakże w znacznym stopniu wspólnota historycznego dziedzictwa. Od stuleci należały one do słabiej rozwiniętej, zacofanej gospodarczo i cywilizacyjnie części Europy.

Kraje te zbliżyła szczególnie wspólnota losu w XX wieku. O politycznym kształcie i strukturze całego regionu zadecydowały pod koniec I wojny światowej zwycięskie mocarstwa w Wersalu, a pod koniec II wojny światowej w Jałcie i Poczdamie. Po II wojnie wszystkie znalazły się w orbicie wpływów ZSRR i zostały przez to państwo "zwasalizowane" w sensie ustrojowym, gospodarczym i politycznym. Spowodowało to znaczne, a w każdym razie większe niż kiedykolwiek uprzednio ich ujednolicenie społeczno-gospodarcze.

Kraje Europy Środkowej i Wschodniej uzyskały suwerenność państwową i weszły na drogę demokratycznego rozwoju w sferze politycznej, a wolnorynkowej w sferze gospodarczej dzięki sprzyjającym okolicznościom międzynarodowym, a mianowicie - dzięki zakończeniu zimnej wojny oraz rozpadowi ZSRR, znacznie przyspieszonemu przez niepowodzenie "gorbaczowowskiej" próby ratowania przez reformę. Wcześniej w omawianych krajach występowały wprawdzie ruchy i wysiłki na rzecz demokracji i niepodległości, najsilniejsze w Polsce, znaczące na Węgrzech i w Czechosłowacji, ale okazały się niewystarczające do osiągnięcia sukcesu.

Mimo że kilkadziesiąt lat ostatniej historii związało ze sobą państwa tego regionu, występują tu nadal ogromne zróżnicowania kulturowe, religijne, narodowo-etniczne. Istotne znaczenie ma też wiele innych czynników, zwłaszcza zaś: tradycje historyczne, położenie geopolityczne, gospodarczo-społeczne, kulturowe, religijne i wiele innych.

Większość autorów dla określenia tego regionu przyjmuje dwa terminy - "Europa Centralna" lub też "Europa Środkowo-Wschodnia", które wyraźnie odróżnia od Europy Wschodniej (Rosja i europejskie kraje WNP) . W polskiej literaturze jako Europę Środkowo-Wschodnią najczęściej klasyfikuje się 16 państw, tj. Albanię, Bośnię/Hercegowinę, Bułgarię, Chorwację, Czechy, Czarnogórę, Estonię. Litwę, Łotwę, Macedonię, Polskę, Rumunię, Serbię, Słowację, Słowenię oraz Węgry. Czasami w opracowaniach politycznych i naukowych poszerza się to określenie także na obecne kraje WNP.

Wydaje się, iż najbardziej poprawnym jest zastosowanie terminu "Europa Środkowo-Wschodnia" dla wymienionych wyżej 28 krajów, z równoczesnym ich podziałem na następujące podgrupy (w niniejszej pracy taki podział przyjęto w dalszej części analizy):

Rozpoczęta na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku w krajach EŚW transformacja systemowa nie ma precedensu w historii gospodarczej. Zasad tych przekształceń nie określono wcześniej w teorii, nie można było bowiem wykorzystać praktycznych doświadczeń innych państw. W przeszłości nikt nie przewidywał, że socjalizm zostanie zastąpiony kapitalizmem. Zakładano wprawdzie, że system ten ze względu na swą niewydolność prędzej czy później musi zostać zasadniczo zreformowany, ale o możliwości jego całkowitego upadku nie było mowy.

Państwa EŚW zapoczątkowały tzw. podwójne transformacje, w ramach których system polityczny i gospodarczy zmieniały się równocześnie. W krajach tych zakres i głębokość transformacji były znacznie większe niż w poprzednich przypadkach przechodzenia do gospodarki rynkowej. Wiązało się to z bezprecedensowymi zmianami instytucji państwa i rozwojem rynku.

Definiowanie transformacji systemowej ma więc w dużym stopniu charakter "ex post". Teoretycy starają się jakby nadrobić opóźnienia będące skutkami ich zaskoczenia wydarzeniami politycznymi i społeczno-gospodarczymi. W najogólniejszym zarysie transformacja jest postrzegana jako przeobrażenie dotychczasowego systemu, którego istotą jest przejście od gospodarki planowej typu socjalistycznego do gospodarki rynkowej typu kapitalistycznego. Wskazuje się, iż jest ona procesem obejmującym wiele dziedzin życia gospodarczego, społecznego i politycznego. Ekonomiści nie definiują transformacji jednoznacznie. Część utożsamia ją ze stabilizacją gospodarki, część także z tworzeniem infrastruktury systemowej właściwej gospodarce rynkowej i prywatyzacją.

G. Kołodko uważa, iż "posocjalistyczna transformacja ustrojowa to historyczny proces stopniowego przechodzenia od centralnie planowanej gospodarki socjalistycznej opartej na dominacji państwowej własności środków produkcji i biurokratycznej regulacji do kapitalistycznej gospodarki wolnego rynku opartej na dominacji własności prywatnej i liberalnej deregulacji".

Z kolei Cz. Bywalec pisze, iż "transformację gospodarczą w Europie Środkowo-Wschodniej rozumiemy jako całokształt zmian w systemach gospodarczych krajów tego regionu, polegających na odchodzeniu od gospodarki centralnie kierowanej, nakazowo-rozdzielczej, w kierunku gospodarki, której głównym regulatorem jest mechanizm rynkowy. Proces transformacji gospodarczej, jak zresztą każdy proces przebudowy, składa się z dwóch elementów - z procesu destrukcji starych struktur i mechanizmów oraz z równoczesnej kreacji nowych".

Pierwsze próby integracji państw Europy Środkowej zrodziły się już po I wojnie światowej. Głównym celem było wówczas utworzenie zapory dla przeniesienia rewolucji bolszewickiej z Rosji do Europy Zachodniej. Jednym z wariantów ówczesnych koncepcji był federalizm J. Piłsudskiego. Do planów tych nawiązywał także J. Beck w swych koncepcjach "trzeciej Europy". W okresie międzywojennym wysunięto też kilka innych propozycji integracji gospodarczej Europy Środkowej i Południowej (m.in. współpracy państw sukcesyjnych byłej monarchii habsburskiej, bloku Małej Ententy z udziałem Austrii, Węgier i Polski, federacji państw bałtyckich). Najbardziej znana była inicjatywa E. Beneśa i W. Sikorskiego z października 1939 r., zmierzająca do utworzenia konfederacji polsko-czechosłowackiej.

Po zakończeniu II wojny ponownie wysuwano różne koncepcje współpracy państw tego regionu Europy. Najsilniej ujawniły się dążenia do zorganizowania federacji polsko-naddunajskiej (w jej skład miała wejść Polska, Czechosłowacja, Austria, Węgry i Rumunia) oraz bałkańskiej (Albania, Bułgaria, Grecja, Jugosławia i Turcja). Poszczególne koncepcje nie doczekały się jednak pełnej realizacji. Część z nich spotkała się ze sprzeciwem J. Stalina i zrezygnowano z nich już we wstępnej fazie, inne próbowano wdrażać tylko w niektórych fragmentach . W ramach RWPG nie była możliwa integracja, nawet w układach dwu- lub trójstronnych. Władze b. ZSRR zwracały uwagę, by idea związków sąsiedzkich nie mogła się odrodzić.

Jeszcze podczas istnienia RWPG wysuwano nieśmiałe propozycje współpracy poza nią. Węgrzy wyszli z inicjatywą powołania tzw. małej RWPG, która miała być organizacją zrzeszającą kraje środkowoeuropejskie, ale bez ZSRR. Pomysł ten spotkał się jednak ze zdecydowanym oporem Moskwy. W latach 1990-1991, kiedy RWPG ostatecznie straciła rację bytu, próbowano jeszcze powołać do życia Międzynarodową Organizację Współpracy Gospodarczej, która miałaby zastąpić niewydolne RWPG.


Newsletter



Wiadomość HTML?