Georg Jellinek - pozytywizm prawniczy

Georg Jellinek (1851-1911) był profesorem prawa państwowego, wykładał w Wiedniu, Bazylei i Heidelbergu. Do najwybitniejszych jego dzieł należą System podmiotowych praw publicznych (1892), Prawo nowoczesnego państwa (1900) oraz Ogólna nauka o państwie (1900). W swych koncepcjach teoretycznych nawiązywał do innego czołowego przedstawiciela tej szkoły. K. Bergbohma (1849-1928) głoszącego tezę, iż prawem jest tylko to, co funkcjonuje jako prawo. Bergbohm zdecydowanie atakował metafizyczne koncepcje prawa natury, jako nie dające podstawy do jakiegoś konkretniejszego substratu rozważań. Opowiadał się jednocześnie za przyjęciem koncepcji "państwa prawnego", dającego wyraz "ponadczasowemu obowiązkowi poszanowania prawa", będącego równocześnie gwarantem poszanowania praw obywatelskich. Jellinek znacznie pogłębił założenia metodologiczne i teoretyczne pozytywizmu prawniczego zarówno w zakresie teorii państwa, jak prawa. Był również znanym historykiem doktryn politycznych.

Metodologia badawcza Jellinka opiera się na propozycji równoczesnego ujmowania tzw. elementu obiektywnego i subiektywnego. Przedmiotem badania obiektywnego jest państwo będące określonym zjawiskiem społecznym, sumą zdarzeń, jak również związków zachodzących między jego elementami. Badanie prawa, czyli odwołanie się do poznania zjawiska subiektywnego, w zasadniczy sposób uzupełnia badania w płaszczyźnie obiektywistycznej. Każde zjawisko obiektywne w zakresie stosunków społecznych, posiada określoną stronę wewnętrzną, duchową, będącą rezultatem działających emocji. W stosunkach państwowych przedmiotem poznania subiektywnego jest wola państwa, czyli prawo. Prawidłowość poznania prawa zakłada, iż należy ujmować je co najmniej w znaczeniu dwojakim: jako zespół norm stosowanych w życiu i w tym sensie stanowi ono podstawowy instrument kierowania życiem społecznym i po wtóre, jako zespół odpowiednio skatalogowanych i usystematyzowanych struktur powinnościowych. Poznanie zatem prawa sprowadza się do znajomości sfery powinności, abstrakcji, katalogu kryteriów oceny rzeczywistości. W gruncie rzeczy prawo ma byt abstrakcyjny, nie jest więc częścią rzeczywistości, lecz formułuje kryteria jej oceny. Jellinek zaleca poznanie w jedności zarówno elementu obiektywnego jak subiektywnego, czyli równoczesne koncentrowanie badań nad państwem i prawem.

Teoria państwa wychodzi z założenia znanej jego definicji głoszącej, iż państwo jest "korporacją osiadłego ludu, wyposażoną w bezpośrednią władzę zwierzchnią lub też, aby użyć wznowionego obecnie określenia, korporacją terytorialną, wyposażoną w bezpośrednią, samorodną władzę zwierzchnią". Jest to tzw. trój elementowa definicja państwa ujmująca w jedności: terytorium, ludność i władzę. Państwo jest również określonym stosunkiem woli poddanych i panującego, opierającym się na wspólnym dążeniu do utrzymywania jedności reprezentowanej przez państwo. Podstawowym kryterium owej jedności jest uświadamianie sobie wspólnoty celów łączących zbiorowość, czyli jest to tzw. jedność teleologiczna. Złożoność zjawisk życia społecznego powoduje konieczność ujednolicenia celów, do których zmierza wspólnota, a trwałość urzeczywistniania tych celów staje się doniosłym czynnikiem spajającym życie jednostek. Każdy obywatel prowadzi jak gdyby podwójne życie; z jednej strony, jako jednostka posiadająca zakres swych praw osobistych, odizolowanych od dążeń ogółu, z drugiej - jednostka pozostaje zawsze integralną częścią całości, którą jest społeczeństwo. Obywatel nie może i nie chce izolować się od państwa, będącego instytucjonalnym wyrazem jedności społeczeństwa, głównie z powodu identyfikacji celów, które stawia przed sobą jednostka i państwo.

Georg Jellinek

Definicja prawa opiera się u Jellinka na kategoriach teleologicznych, zakładających uznanie przez społeczeństwo danej normy prawnej, jako instrumentu służącego ochronie, utrzymaniu i popieraniu interesów ludzkich. Wymienia trzy cechy charakteryzujące normę prawną w porównaniu z innymi normami, np. moralnymi czy etycznymi obowiązującymi w społeczeństwie: 1) dotyczą one zewnętrznego zachowania ludzi względem siebie; 2) ujmowane są przez autorytet działający na zewnątrz; 3) ich przestrzeganie jest zagwarantowane uznanym autorytetem działającym legalnie. Jest rzeczą charakterystyczną, iż Jellinek poszukuje argumentów przemawiających za obowiązującym prawem, wśród których przymus nie odgrywa roli pierwszoplanowej. Zasadniczo norma staje się prawną w oparciu o powszechną akceptację społeczeństwa, jej sens odpowiada poczuciu jedności wszystkich i ta solidarystycznie pojęta postawa społeczeństwa jest podstawowym gwarantem jej mocy obowiązującej. Jellinek formułuje zatem prawidłowość, iż faktyczny i aprobowany przez większość system społeczny i państwowy odgrywa rolę normatywną względem postępowania jednostki. Fakty społeczne, poprzez obiektywność swego istnienia, wyrabiają w jednostce postawę aprobaty i dostosowania się do nich oraz narzucają jej konieczność przyjęcia pewnych wzorców, jako kryteriów postępowania. W ten sposób dochodzi Jellinek do psychologicznej teorii państwa i prawa, gdzie określona motywacja subiektywnej aprobaty państwa i prawa staje się podstawą funkcjonowania wzorców postępowania jednostki, prowadzących w konsekwencji do pełniejszego jej zintegrowania ze zbiorowością.

Gwarancje prawne sprowadzają się do problemu uświadomienia sobie, że nie istnieją jeszcze jakieś doskonałe czynniki, prowadzące do całkowitego zabezpieczenia poszanowania prawa. Zdaniem Jellinka, tzw. gwarancje prawne, jak również ich skuteczność, są uzależnione od wielu czynników m.in. etapu historycznego rozwoju państwa. Z teoretycznego punktu widzenia wyróżnia trojakiego rodzaju gwarancje: a) społeczne, b) polityczne i c) prawne. Gwarancje "społeczne" dotyczą zespołu czynników kulturowych, do których Jellinek zalicza religię, moralność czy powszechnie przyjęte obyczaje. Czynniki kulturowe stanowią "najpotężniejsze, istotne ograniczenie wszelkiej samowoli, tkwiącej w abstrakcyjnych pojęciach prawnych i kształtują życie rzeczywiste instytucji państwowych oraz historię państwa z mocą, która przewyższa działanie woli świadomej". Mimo pewnej nieuchwytności rozmiarów tych gwarancji, odgrywają one w procesie poszanowania i stosowania prawa rolę nader wysoką. Gwarancje polityczne sprowadzają się do przyjęcia zasady podziału władz, przy czym Jellinek nie twierdzi, iż powinien to być określony system podziału np. według wzorców monteskiuszowskich. Wystarczy samo faktyczne przyjęcie podziału władz w praktyce, oznaczające uniemożliwienie samowolnego wykorzystywania władzy. Doniosłą rolę odgrywają gwarancje ustanowione przez prawo. Dzieli je Jellinek na gwarancje chroniące interes publiczny i gwarancje praw podmiotowych obywatela, wyraźnie podkreślając, iż społeczna doniosłość jednych i drugich jest taka sama. Do zasadniczych gwarancji prawnych zalicza: wykonywanie kontroli, odpowiedzialność osobistą urzędników za wydane postanowienia, orzecznictwo prawne i inne środki prawne. W ramach tzw. innych środków prawnych, opowiada się Jellinek za możliwością pociągania urzędników do odpowiedzialności prywatno-skargowej a nawet karno-prawnej przez obywateli. Ogólnie mówiąc, teoria gwarancji poszanowania prawa prowadzić miała do głębszego ustabilizowania porządku politycznego i prawnego państwa liberalno-burżuazyjnego.

Historię myśli politycznej ujmował Jellinek kwestionując ujęcia prawno-naturalne, wyprowadzające katalog praw z natury człowieka. Oznacza to zupełną dowolność myślenia, podobnie zresztą jak szkoła historyczna, szukająca wielu prawd w metafizycznym pojęciu "ducha historii". Żadne z tych ujęć nie daje podstawy należytego poznania i analizy państwa i prawa. Stanowisko odpowiadające w pełni wymogom badań naukowych upatruje Jellinek w nauce pozytywistycznej, odwołującej się do walorów obserwacji faktycznych stosunków społecznych, do eksperymentu i wiedzy empirycznej, ponieważ te posiadają wartość niepodważalną. Analizując rozwój poszczególnych szkół doktrynalnych, dochodzi do przekonania, iż można je w gruncie rzeczy podzielić na dwie kategorie podstawowe; konstruujące wizje utopijne i dokonujące analizy stosunków faktycznie istniejących. W tej sytuacji rolę podstawową w rozwijaniu wiedzy o państwie i prawie przyznaje doktrynom analizującym konkretność rozwoju formacji państwowo-prawnych, chociaż nie docenia roli utopii, jako propozycji rozwiązań nowych układów społeczno-ekonomiczno-politycznych i wizji nowych kryteriów, leżących u podstaw organizacji stosunków społecznych.

Źródło: A. Sylwestrzak, Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 1994.

Newsletter



Wiadomość HTML?