Niccolo Machiavelli

Jeden z najbardziej znanych i kontrowersyjnych przedstawicieli włoskiej renesansowej myśli politycznej Niccolo Machiavelli (1469-1527) urodził się we Florencji. Jego ojciec był praktykującym prawnikiem, ułatwiając rozbudzenie w Machiavellim zamiłowania do studiów nad tekstami starożytnych Greków i Rzymian. Faktem jest, że poznał wnikliwie literaturę grecko-rzymską, ze szczególną satysfakcją studiując Tucydydesa. W 1498 r. został w republikańskiej Florencji sekretarzem tzw. Drugiej Kancelarii zajmującej się sprawami wojny i administracji. W czasie czternastu lat pełnienia tej funkcji zajmował się polityką stosowaną, poznając tajniki dyplomacji w nader skomplikowanej sytuacji Florencji, Republika manewrowała między niebezpiecznymi zamiarami księcia Cezara Borgii, papiestwa, groźną naówczas polityką francuską, tendencjami wyzwoleńczymi w Pizie oraz restauracyjnymi planami wygnanych Medyceuszów. Machiavelli odbył wiele misji dyplomatycznych, w tym oficjalnych i nieoficjalnych. Zetknął się osobiście z najwybitniejszymi mężami stanu, m.in. z papieżem Juliuszem II i Maksymilianem I, z Cezarem Eorgią, tyranami Perugii i Sieny, z królem Ludwikiem XII czy Katarzyną Medycejską.

Po obaleniu w 1512 r. republiki i powrocie Medyceuszów, odsunięto Machiavellego od rządów. Wykrycie spisku, w którym podejrzenie padło także na niego, ściągając nań tortury oraz skłaniając po ułaskawieniu do osiedlenia się w rodzinnym mająteczku prowincjonalnym San Casciano. Tutaj skoncentrował pasje polityczne na pisaniu traktatów, cieszących się dużą poczytnością. Do najgłośniejszych należą Książę, Historie florenckie, Sztuka wojenna oraz Rozmyślania nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza.

Założenia metodologiczne opierają się na wizji stosunków społecznych i politycznych pełnych energii, znajdujących ujście w skomplikowanych układach walki i współdziałania. Cały wszechświat, w tym ludzkość, znajdują się w stanie ustawicznego ruchu i przemian, charakteryzujących się wznoszeniem i upadaniem stosownie do umiejętności przystosowania się. Wyłaniającym się podstawowym celem człowieka w tych dynamicznych zależnościach jest zachowanie życia i dążenie do powiększenia majątku. Zatem siłą sprawczą działania jednostki jest jej interes, u którego podstaw leżą sprawy majątkowe. W sumie historia zaczyna się przedstawiać Machiavellemu, jako wielkie dziejowe współzawodnictwo bogatych i potężnych (grandi) z biednymi (popolo minuto).

Niccolo Machiavelli

Sympatia Florentczyka jest jednak po stronie biednych, ale twórczych ludzi, co odpowiadało jego indywidualistycznemu spojrzeniu na społeczeństwo. Tylko jednostki autentycznie dzielne osiągają sukces w wymiarach nawet historycznych. Machiavelli jest także teoretykiem wojen, gdzie majątkowo zdeterminowana zaborczość narodów i państw, staje się podłożem agresywności i "żądzy podbojów". Narody muszą być tak samo dzielne jak jednostki, a historia jako największa "nauczycielka życia", w zupełności te prawidłowości potwierdza.

Interpretacja losów jednostki, w konsekwencji także narodów, oparta została na dialektyce przemian ujmowanych w pojęciu v i r t u oraz fatalistycznie pomyślanej fortuny. Virtu to całokształt cech osobowości człowieka, jego sił duchowych i fizycznych, umiejętności zrozumienia i interpretowania biegu wypadków historycznych. Virtu to nie jakieś cnoty obywatelskie, to rodzaj dzielności jednostki w pokonywaniu trudności oraz umiejętność wykorzystywania czynników sprzyjających własnym interesom. Jest to także zdolność, a raczej inteligencja, przewidywania następstw własnego działania. W tym sensie sukces osiąga człowiek łączący cechy "wilka i lisa".

Czymś zupełnie innym jest obiektywnie pojmowana fortuna jako zbieg historycznych wypadków, uniwersalny "wektor" wszystkich sił krzyżujących się w polityce. Jednostka musi się przystosować do działającej zazwyczaj na niekorzyść fortuny poprzez swą aktywność, jaką jest virtu. W tym sensie jednostka zawsze powinna walczyć, wykorzystywać to, co korzystne, starając się osiągnąć jak najwięcej. Tylko wówczas nie zostanie zmiażdżona przez fortunę, ponieważ każde nieumiejętne przeciwstawienie się jej grozi upadkiem. Człowiek musi ustawicznie kalkulować rozumiejąc, iż sukces zależy od jego umiejętności oraz zdolności przystosowania się do okoliczności niczym nie odgadnionej fortuny.

Machiavelli jest teoretykiem nowocześnie pomyślanej polityki, będącej szkołą skutecznego działania. Na politykę spojrzeć można z dwóch punktów widzenia: estetycznego i praktycznego. Wprawdzie niektóre działania mogą zasługiwać na potępienie w świetle faktów i kryteriów etyki czy moralności, lecz jest to zupełnie inna sprawa. Dobra i skuteczna polityka to działalność nastawiona na osiągnięcie wyznaczonych celów, nie mających nic wspólnego z moralnością. Polityk musi decydować skutecznie, historia bowiem przychylnie ocenia tylko zwycięzców, a sukces jest usprawiedliwieniem wszystkiego. Machiavelli miał także na uwadze cel najwyższy, jakim było zjednoczenie Włoch. Mityczny książę powinien działać skutecznie, odrzucając kryteria moralne, ponieważ liczy się cel, którym jest scalenie ojczyzny. Polityczny wykład Machiavellego uformował podstawy nowoczesnego patriotyzmu, jako aktywności mającej w perspektywie osiągnięcie szczęśliwości całego narodu.

Teoria państwa nawiązuje do rozważań wokół prawidłowości powstania i upadku państwa. Machiavelli sięga do starożytnych teorii cyklicznego rozwoju, gdzie proces wznoszenia się i rozkładu stwarzał zarys dynamicznego spojrzenia na samo zjawisko państwa. W ówczesnej sytuacji państewek włoskich była to sprawa nadzwyczaj doniosła, chodziło bowiem o znalezienie sił mogących wyprowadzić Włochy z upadku i osiągnąć zjednoczenie. Metodologia fortuny i virtu okazała się przydatna, ponieważ naród, a w szczególności jego władca, powinni wykazywać odpowiednią dzielność, doprowadzając do zjednoczenia ojczyzny.

Machiavelli w klasyfikacji form politycznych wychodzi z arystotelesowskiej systematyki wyróżniając trzy formy właściwe oraz odpowiadające im ustroje zdegenerowane. Wnikliwa jednak obserwacja praktyki oraz doświadczenia historyczne, zebrane w szczególności w okresie starożytnego Rzymu, pouczają, iż chyba najlepszy byłby ustrój wzorowany na wymieszaniu form prawidłowych (republica mixta) nawiązuje tym samym do spostrzeżeń Polibiusza. Zatem republikańska forma rządów zagwarantować może stabilność i praworządność sprawowania władzy. Przewagę uzyskują tam interesy "ludu", to jest rzemieślników, handlarzy, bankierów czy dzierżawców. Arystokracja i szlachta zostaną wyeliminowane z rządów, pogłębiając przywiązanie do rządów republikańskich zdecydowanej większości społeczeństwa.

Rządy republikańskie gwarantują także wolność, równość i możliwość nieustannego bogacenia się, sprawiając tym satysfakcję ludowi. Ich fundamentem są prawa, zatem siła i przemoc nie odgrywa tutaj szczególnej roli. W praktyce jednak osiągnięcie stabilnych rządów republikańskich jest trudne, wymaga wiedzy, doświadczenia i talentu politycznego kierowników nawy państwowej. Największym jednak problemem jest podźwignięcie się z narodowego upadku i zorganizowanie w dobrze funkcjonujące państwo. Tutaj formy republikańskie okazują się zazwyczaj nieprzydatne. Musi dokonać tego jednostka dysponująca potężną virtu i nie mająca wątpliwości w odwołaniu się do autorytarnych form władzy, jeśli prowadzić one będą do osiągnięcia podstawowych celów politycznych. W tym sensie jedynowładztwo powinno ustanowić państwo narodowe, a republikańskie rządy zagwarantować stabilność rozwoju.

Nowy książę (principe nuovo), staje się wzorcem osobowości nie mającej nic wspólnego z arystokracją. Jest to władca wyposażony w niezłomną virtu, pozwalającą rozwinąć aktywność zmierzającą do odrodzenia narodowego i państwowego. W sytuacji państw włoskich była to wizja jednostki mogącej w końcu pokonać trudności i przeciwności historyczne (fortuna), doprowadzając do przełamania upadku, poniżenia i rozbicia. Nowy książę nie powinien mieć wątpliwości w odwołaniu się do dyktatorskich form rządów, chodzi bowiem o pokonanie zła, zaś zdrowy ustrój można jedynie ustanowić odwołując się do siły i przemocy. Sprawy tradycyjnej moralności schodzą na plan drugorzędny, nawet praktycznie nie powinny odgrywać żadnej roli. Cel okazuje się najwyższym dobrem historycznym i jemu należy podporządkować podejmowane środki. O, idh doborze decyduje książę, zawsze mając na uwadze konieczność działania' energicznego i skutecznego. Taka dyktatura spotyka się zawsze z poparciem ludu i na tym polega jej nowoczesność i użyteczność, w przeciwieństwie do fatalnych doświadczeń z bardziej lub mniej zamierzchłej przeszłości.

Sztuka rządzenia urasta w dziele Machiavellego do rangi jednego z podstawowych problemów, świadcząc o znacznej nowoczesności jego myśli. Formułując jakiekolwiek zalecenia w tej dziedzinie, wyjść należy z założenia złej natury człowieka. Ludzie są obłudni, zawistni, pruderyjni i niesprawiedliwi w ocenach. Władca powinien zatem z pieczołowitością dbać o pozory, uważnie rozważając znaczenie każdego kroku. Machiavelli ustanawia szereg zasad określających sposób sprawowania władzy, gdzie nienaganność postawy moralnej księcia nie może wzbudzać podejrzeń poddanych. Gdyby jednak trzeba było od tego odejść, zachować należy pozory poprawności, ponieważ podbudowuje to znaczenie osiągniętego rezultatu.

Władca powinien być zdecydowany w stosowaniu przemocy i brutalnej siły, najlepiej koncentrując tego typu akty w jednym momencie. Z tego względu każda akcja powinna być przemyślana i przygotowana, ponieważ jej rozciągnięcie w czasie jątrzy poddanych, stwarzając wrażenie, iż dolegliwości są znacznie większe. Przyjemności należy natomiast rozdzielać umiarkowanie, wystrzegać się monumentalizmu, pociągającego za sobą zawsze koszty. Rozrzutność prowadzi do zrujnowania władcy, ściąga nań nienawiść i pogardę ludu, podważając same podstawy panowania. Książę powinien być szanowany i kochany przez poddanych, a gdy nie może tego osiągnąć, wywoływać przynajmniej powinien lęk. Odróżnić jednak należy lęk i respekt poddanych przed władcą od ich nienawiści. Tej ostatniej należy się wielce wystrzegać, ponieważ sprowadza klęski na państwo. Nie wystarczają jedynie racje polityczne, aczkolwiek są znaczące i praktyczne, należy jeszcze dysponować siłą. Użyć jej należy w ostateczności, w poparciu swoich argumentów, zawsze zdając sobie sprawę z konieczności stosowania minimum środków przemocy. Winą jednak najlepiej obarczyć wyższych funkcjonariuszy, nie wahając się nawet skazać ich na śmierć, jeśli daje to satysfakcję ludowi. Książę musi zatem umiejętnie posługiwać się naturą "zwierzęcia i człowieka". Powinien być jak "lew i lis", ponieważ "lew nie umie unikać sideł, a umie obronić się przed wilkami. Trzeba być lisem, by wiedzieć co sidła i lwem, by postrach budzić u wilków". Nie można zatem w zupełności być ani lwem, ani wilkiem, lecz łączyć te cechy w stosownych proporcjach.

Książę decydując się na zastosowanie terroru, zawsze powinien sobie uświadamiać konieczność wskazania ludzi odpowiedzialnych za zło, będące przyczyną odwołania się do tych środków. Wprawdzie mogą być oni niewinni lub tylko współwinni, ale może zdarzyć się sytuacja, w której odpowiednich rządców należy wykorzystać do spełniania wyznaczonych im zadań, zaś w decydujących historycznie sytuacjach przedstawić ich ludowi jako winnych. Należy jednak odróżnić wrogów osobistych od wrogów państwa, kierując się zawsze dobrem powszechnym; wtedy ostatecznie lud oceni intencje księcia, stając po jego stronie i widząc w tym także swój interes.

Oto zarys praktycznych zasad makiawellowskiej polityki stosowanej, chociaż podkreślić należy, iż odpowiadały one wymogom czasów. Machiavellemu zawsze jednak przyświecał cel najwyższy, sprowadzający się do wizji zjednoczonych Włoch oraz pomyślnego rozwoju ludu. Republikańskie sympatie odzwierciedlały jego antyfeudalną postawę, natomiast dyktatorskie rządy jednostki spełniać mogły doraźne cele, najskuteczniej prowadząc do zjednoczenia ojczyzny. Podkreślić także wypada realizm myśli Florentczyka, podbudowany postawą skrajnie racjonalistyczną. Daleki był od konstruowania jakichkolwiek systemów idealnych czy utopijnych, na politykę patrzył nader wnikliwie, ponieważ uważał, iż za wszelkie fikcje płaci się wyjątkowo wysoką cenę.

Racjonalizm natomiast przejawia się w metodologii dociekania czystych prawidłowości, po odrzuceniu jakichkolwiek dogmatów, choćby i prawd wiary. Dlatego prawidłowości rządzące w świecie polityki należy odzierać z upiększeń, przedstawiać bez fasadowej ornamentyki, z zasady zaciemniającej obraz całości. U podstaw jego teorii leży głęboki humanizm służący dobru człowieka i społeczeństwa. Jest to walka z przywilejami oparta na indywidualistycznym spojrzeniu na państwo. Jednostka powinna mieć zagwarantowany katalog praw podstawowych, zaś wyzwolenie człowieka może dopiero oznaczać wyzwolenie społeczeństwa. Dopóki istnieją przywileje, a w ślad za tym nierówność i poniżenie człowieka, dopóty nie może być mowy o pomyślnym rozwoju jednostki i zbiorowości. Wykład zasad politycznych w ostatniej instancji służyć miał jednostce i ludowi, świadcząc o głębi makiawellowskiej humanistycznej wizji nowego świata.

Źródło: A. Sylwestrzak, Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 1994.

Newsletter



Wiadomość HTML?