Socjalizm utopijny - Claude Henri De Saint-Simon, Charles Fourier

Charakterystykę socjalizmu i komunizmu utopijnego zawdzięczamy Marksowi. Uważał, że systemy Saint-Simona, Fouriera, Owena dostrzegają wprawdzie sprzeczność klasową, dzielącą społeczeństwo, ale nie widzą podstawowej roli proletariatu w obaleniu tej sprzeczności. Doktryny te nie uwzględniają materialnych warunków wyzwolenia proletariatu. W to miejsce oferują oprócz współczucia dla proletariatu apel do społeczeństwa o reformę. Są przeciwne rewolucji, odrzucają akcję polityczną na rzecz pokojowych eksperymentów reformatorskich. Miejsce organizacji proletariatu w klasę zajmują projekty organizacji przyszłego społeczeństwa, najczęściej fantastyczne. Idee te odpowiadają pierwszym dążeniom proletariatu do ogólnego przekształcenia społeczeństwa wówczas, gdy proletariat jest zaledwie klasą w sobie. Oznacza to, że nie ma on jeszcze wykształconej świadomości klasowej.

Claude Henri De Rouvroy De Saint-Simon (1760-1825)

"Złoty wiek ludzkości nie jest wcale za nami, lecz przed nami - polega on na udoskonaleniu porządku społecznego; nasi ojcowie nie dostrzegali go, ale dzieci nasze ujrzą go pewnego dnia; do nas należy utorować im drogę."

Pochodził ze zubożałej rodziny arystokratycznej. Ponoć ród wywodził się od Karola Wielkiego. Rozpoczął w wieku lat siedemnastu karierę wojskową, dochodząc do rangi kapitana. Uczestniczył w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Był tam dwukrotnie ranny i dostał się do niewoli angielskiej. Entuzjastycznie powitał Wielką Rewolucję. Odrzucił wówczas swe nazwisko rodowe i przyjął nowe. Stał się obywatelem Poczciwcem. W 1793 r. za spekulację dobrami narodowymi został aresztowany i skazany na śmierć. Z więzienia wyszedł po obaleniu jakobinów. Wówczas rozpoczął badania i podjął misję zreformowania nauk. Dzieła jego, wydawane własnym sumptem, nie miały zbyt wielu czytelników. Życie zakończył w biedzie, pracując początkowo jako pisarczyk, by w końcu pozostać na utrzymaniu własnego lokaja.

Claude Henri De Saint-Simon

Jego główne dzieła to: Listy mieszkańca Genewy do swych współczesnych, Wprowadzenie do prac naukowych dziewiętnastego wieku, L' Organisateur, Du systeme industriel, Nowe chrześcijaństwo.

Saint-Simon znajdował się pod wpływem optymistycznej wiary oświecenia, iż rozum i nauka mogą stworzyć nowy, wspaniały świat. Dzięki nauce będzie można zbudować nową cywilizację, godną człowieka myślącego. Fascynacja nauką jako narzędziem przekształcenia życia społecznego i jednostkowego towarzyszy całej historii myśli utopijnej, począwszy od Platona.

Saint-Simon nie traktował swojego systemu jako utopii. Tworzył konstrukcję wynikającą z oczywistych i precyzyjnych podstaw naukowych. Poszukiwał przewodniej idei życia społecznego, odpowiadającej uniwersalności newtonowskiego prawa ciążenia. Uważał, że społeczeństwo to nie tylko federacja jednostek, lecz swoisty organizm, odpowiadający konstrukcją mechanizmowi ludzkiego ciała. W pierwszym okresie twórczości Saint-Simona fascynowała organiczna koncepcja społeczeństwa. Wywodził stąd swoistą tezę historiozoficzną, sądząc, że społeczeństwo przechodzi wszystkie fazy, jakie są udziałem życia człowieka. Wyróżniał epokę dzieciństwa, młodości, dojrzałości i starości w życiu społecznym. Epoka dzieciństwa to okres konstrukcji wielkich budowli starożytności. W epoce młodości pojawia się sztuka (okres starożytnej Grecji). W wieku dojrzałości, który zaczyna państwo Rzymian, ludzkość jest dynamiczna, zaborcza i zdobywcza. W okresie starości społeczeństwo jest rozwinięte intelektualnie i dzięki wiedzy, a nie sile, człowiek dominuje. Uważał, że ludzkość jego czasów znajdowała się w końcu fazy dojrzałości (odpowiadającej wiekowi 40 lat u jednostki). Przechodzenie do poszczególnych faz oznacza postęp, ale nie odbywa się bezkonfliktowo. To bardziej proces rewolucyjny niż ewolucja.

Saint-Simon odrzucał przekonanie części zwolenników prawa natury, iż złoty okres ludzkości znajduje się na początku jej cywilizacji. Uważał, że epoka ta dopiero czeka ludzi, a jej źródłem ma być praca i w jej następstwie produkcja, która zaspokoi wszechstronne potrzeby społeczne. Saint-Simon miał tu na myśli wszelką działalność twórczą i nie był zafascynowany (jak to w części utopii występuje) jedynie prostym fizycznym wytwarzaniem. Przyszłość społeczeństwa to epoka industrii. Jego pojęcie industrii jest bardzo pojemne. To już nie tylko działalność naukowa, która go wcześniej wyłącznie fascynowała, to wszelka działalność wytwórcza.

Konieczność nowego ustroju społecznego wyprowadza z formuły: "Wszyscy ludzie powinni uważać się za braci; powinni kochać się i wspomagać wzajemnie". Postęp cywilizacji doprowadzić ma do takiego efektu. Siłą napędową tego procesu jest coraz powszechniejsze poczucie moralne miłości bliźniego, a realizatorem filantropi.

Saint-Simon sądził, że we współczesnych mu czasach społeczeństwo wyraża dążenie do zorganizowania się w sposób najpełniej odpowiadający rozwojowi nauki i industrii. W tej sytuacji władza duchowa powinna być powierzona uczonym, świecka zaś - induslrialistom. Tylko oni mogą zorganizować nowe społeczeństwo, bowiem uczeni posiadają odpowiednie siły intelektualne, a industrialiści środki materialne. Proces ten nie jest łatwy, bowiem w obu grupach występują filantropi, i egoiści. Co więcej, współcześnie egoiści przeważają. Jednak dzięki perswazji filantropów i przekonanej do ich argumentów władzy królewskiej zostaną dokonane konieczne zmiany polityczne.

Industria jako siła wytwórcza wymaga zrekonstruowania całego systemu społecznego w taki sposób, by mogła efektywnie się rozwijać. Wszelkie instytucje i urządzenia społeczne mają być weryfikowane pod kątem sprzyjania lub przeszkadzania industrii. Industria jako swoista wartość pozwala mu na nowe spojrzenie na historię ludzkości. Wyróżnia w niej dwie epoki: militarną i produkcyjną. Epoka militarna rozpoczyna się u początków ludzkości i trwa do końca feudalizmu. Wprawdzie w średniowieczu dominowały idea wojny i myślenie metafizyczne, jednak już wówczas pojawiły się nowe sposoby wytwarzania, przesłanki industrializacji. Saint-Simon pozytywnie oceniał średniowiecze jako okres, w którym pojawia się nowa technika i nowi ludzie o nowym sposobie myślenia. Kończy ten etap Rewolucja Francuska, niszcząca epokę feudalną.

Zarazem wówczas rozpoczyna się nowy, przejściowy okres, pełen wstrząsów społecznych, zmierzający ku skonstruowaniu społeczeństwa industrialnego. Okres przejściowy to wyłanianie się jedynej wartościowej klasy społecznej, klasy industrialnej. Tworzą ją ludzie, którzy zajmują się wszelką działalnością wytwórczą. Są to zarazem wszyscy uczestnicy wytwarzania, zarówno robotnicy, jak i właściciele, rolnicy i kupcy, również uczeni, artyści i administratorzy. Dzięki nim dotychczasowa eksploatacja ludzi przez ludzi stać się ma naukową, wydajną i społeczną eksploatacją Ziemi. Ma to być eksploatacja rzeczy a nie ludzi. Proces ten wymaga innej organizacji społeczeństwa. Dotychczas jego fundamentem była władza wykorzystująca ludzką niewiedzę. W nowym społeczeństwie władzę zastąpi racjonalne administrowanie. Społeczeństwo zbudowane z wykorzystaniem nauki przezwycięży dotychczasowe rozproszenie i egoizm, kierować się będzie planowym społecznym wytwarzaniem w celu zaspokojenia w maksymalny sposób ludzkich potrzeb. W tym procesie, opartym na racjonalizmie organizacji wytwarzania, funkcja kierowania społeczeństwem przekazana będzie Królewskiemu Kolegium Naukowemu.

Ma ono w najbardziej kompetentny, naukowy sposób kierować zawłaszczaniem przyrody. Efektem stanie się powszechny dobrobyt i warunkowana nim wolność ludzi. Ludzie uwolnieni zostaną od wszystkiego, co ich dotychczas dręczyło. Stanie się możliwe planowe, racjonalne organizowanie życia społecznego. Uwolnię się od zła pozwoli na wolność samokreacji, rozwoju, zaspokojenia potrzeb ludzi w stopniu odpowiadającym ich aspiracjom. Dostrzegając różnorodność jednostek, wynikającą z ich odmiennych zdolności, nie uważał, że społeczeństwo industrialne ma wprowadzać mechanistyczny egalitaryzm. Wręcz odwrotnie, społeczeństwo to ma być nierówne, ale tylko z powodu różnych ludzkich zdolności i umiejętności wytwarzania. Społeczeństwo zwarte i scentralizowane ma być u niego, tak jak u Platona, zhierarchizowane. Społeczna drabina ma rozwijać się od masy pracowników fizycznych ku elicie, składającej się z uczonych, administratorów, przemysłowców. Nie akceptował liberalnego indywidualizmu.

Saint-Simon w odróżnieniu od autorów większości teorii utopijnych nie postuluje zniesienia własności czy też pełnego egalitaryzmu. Własność nie jest dlań prawem natury. Uważa, że własność stanowi efekt wytwarzania i może się różnić zależnie od nakładu i jakości pracy.

Autor ten określa jedynie zarys społeczeństwa industrialnego i nie tworzy charakterystycznego dla utopii szczegółowego obrazu przyszłego społeczeństwa.

Niezależnie od najbardziej znanej czytelnikom idei społeczeństwa industrialnego wskazać należy na pogłębione uwagi autora odnoszące się do czasów i wydarzeń mu współczesnych. Sait-Simon próbował ustalić, czym powinien się charakteryzować najlepszy ustrój państwowy. Z punktu widzenia metody rządzenia to taki ustrój, w którym wszelkie istotne sprawy społeczeństwa rozwiązywane są poprzez kojarzenie interesu ogólnego społeczeństwa z interesami partykularnymi jego poszczególnych części. Powstać zatem muszą: zarząd intersów ogólnych i zarząd interesów partykularnych. Każdy z nich ma prawo opracowywania projektów ustawodawczych. Jednak uchwały żadnego z nich nie mogą stać się obowiązujące bez akceptacji drugiego. W ten sposób kojarzenie interesów zapewni dobre prawa. Podstawą ustroju jest więc równowaga władz. Gwarantować ma tę równowagę tzw. władza regulująca lub miarkująca. Jej zadaniem jest niedopuszczenie do przewagi którejkolwiek z dwu władz. Posiada ona prawo ponownego badania rozpatrywanych i ważnych dla wszystkich spraw, może poprawiać wadliwe ustawy lub je odrzucać. Jest też wyposażona w prawo inicjatywy ustawodawczej, która może być przedmiotem rozpoznania tych dwu władz. Zdaniem Saint-Simona, to nie tylko teoria, lecz system w praktyce funkcjonujący w Anglii od stu lat. Saint-Simon był zwolennikiem ustroju parlamentarnego. Uważał, że wprowadzenie go we wszystkich krajach Europy, a przynajmniej w ich większości, prowadzić może do utworzenia parlamentu europejskiego.

Charles Fourier (1772-1837)

Urodził się w 1772 r. w rodzinie kupca tekstylii. Tę karierę przeznaczyła dla niego rodzina. Po ukończeniu liceum pracował w handlu na kolejnych posadach, poznając jego tajniki. Pierwsza samodzielna transakcja handlowa przyniosła mu ruinę, bowiem towary zostały skonfiskowane. Po zwycięstwie wojsk Konwentu został pozbawiony reszty majątku i karnie wcielony do wojska. Służbę wojskową porzucił dopiero po dwóch latach. Powrócił do profesji kupieckiej i pracował jako komiwojażer. Zmarł w 1837 r.

Główne dzieła Fouriera to: Theories des ąuatre momements et des destinees generales, Theorie de l'unitę universelle.

W odróżnieniu od Saint-Simona, który źródeł społeczeństwa industrialnego szukał we współczesnym mu świecie i tylko w ogólnym zarysie opisywał organizację przyszłego społeczeństwa, Fourier opracował drobiazgowy system jego organizacji. Doktryna Fouriera miała odpowiedzieć na wszystkie najistotniejsze problemy człowieka, społeczeństwa, kosmosu. Był on także zafascynowany powszechnym prawem ciążenia Newtona, jednak wywodził z niego skutki społeczne: idea ciążenia w płaszczyźnie społecznej prowadzi do społecznej natury człowieka, wyrażającej się we wzajemnym przyciąganiu ludzi.

Charles Fourier

Fourier dokonuje ostrej krytyki współczesnego mu społeczeństwa, cywilizację uważając za głównego sprawcę ludzkich nieszczęść. Krytyka ta odnosi się zarówno do stosunków gospodarczych, jak i panującej moralności oraz instytucji politycznych. W gospodarce charakterystyczne, jego zdaniem, dla cywilizacji prawo "malejącej płacy" prowadzi do powszechnego ubóstwa, marnotrawstwa zasobów, bezwzględnego wyzysku ludzi. Między produkcją i konsumpcją pośredniczy handel, nieproduktywna sfera działająca w najbardziej niemoralny sposób. W gospodarce dominują "feudalizm przemysłowy" i "feudalizm handlowy". Z jednej strony nieliczni się bogacą, z drugiej powiększa się sfera ubóstwa. Małżeństwo jest w istocie transakcją handlową, której podstawą są pieniądze. Rodzina zaś, podstawa społeczeństwa, polega na wzajemnym prostytuowaniu się. Rozbija ona społeczeństwo, bowiem jej członkowie łączą się przeciwko reszcie.

Uczeni, teolodzy zamiast wyzwolić ludzi, argumentują na rzecz ich podległości panującym, wytrzebiając z ludu chęć walki o zmianę świata. Nie tylko w naukach społecznych, ale i przyrodniczych trwa stan upadku, wyrażający się w uciekaniu od rozwiązywania podstawowych problemów i ograniczaniu się w badaniach do kwestii pragmatycznych i fragmentarycznych.

Historia ludzkości interpretowana jest przez Fouriera poprzez działanie "prawa wibracji". Wyróżnia wibrację "wschodzącą", "zachodzącą" oraz okres graniczny pomiędzy nimi. Prawo to w odniesieniu do historii ludzkości prowadzi go do wniosku, iż dzieje ludzkości będą trwać 80 tys. lat. Wyróżnia w nich okres: dzieciństwa, wzrastania, schyłku i zgrzybiałości. Najlepszy okres znajduje się pomiędzy fazą drugą i trzecią. Epoka cywilizacji rozpoczęła się w starożytnej Grecji i trwa. Występują w niej feudalizm szlachecki, feudalizm teokratyczny oraz anarchia demokratyczna (odpowiadają wibracji wstępującej). Wibracja zstępująca, zapoczątkowana Wielką Rewolucją, rodzi dwa następne okresy: anarchię handlową i feudalizm przemysłowy. Ostatnie dwa okresy charakteryzują się szczególnie złymi skutkami: nędzą, cierpieniami, nieszczęściami, upadkiem moralności. Okres cywilizacji trwać ma 5 tys. lat. Cywilizacja obecna nieuchronnie odejdzie, a w jej miejsce powstanie ustrój doskonały. Poprzedzi go okres przejściowy zwany przezeń "gwarantyzmem". Zapoczątkuje on epokę wzrastania. Przyniesie likwidację nędzy poprzez utworzenie kooperatyw wiejskich i miejskich, opartych na powszechnym akcjonariacie pracowniczym. Nastąpi likwidacja handlu na rzecz wymiany dóbr pomiędzy miastem i wsią, co pozwoli na zracjonalizowanie produkcji i jej wzrost w takim stopniu, że, wszystkie potrzeby będą mogły być zaspokojone.

W miejsce instytucji państwa Fourier proponuje powołanie systemu falang. Oczekiwał, że znajdzie się filantrop, który, przekonany logiką jego wywodów, sfinansuje ich utworzenie, zapoczątkowując pro ces powszechnego ich powstawania. Trwałość falangi opierać się miała na takiej konstrukcji społecznej, która łączyła po dwóch przedstawi cieli wszelkich ludzkich charakterów (wyróżniał 810 charakterów człowieka). Falanga miała zatem liczyć ok. 1800-2000 ludzi zamieszkałych na 2000 ha gruntu w budynkach stanowiących ich własność jako akcjonariuszy. Centrum stanowić miał falanster, zawierający wszystko, co potrzebne społeczności do mieszkania, żywienia, odpoczynku, pracy naukowej, zabawy oraz rekreacji. Dopuszczał możliwość mieszkania także poza falansterem. Ów falanster znajdować się miał w parku-ogrodzie. Zaspokojone miały być tym samym wszelkie, także estetyczne potrzeby człowieka. Ludzie falangi mogli swobodnie grupować się w serie (zespoły), przy czym można było być, zależnie od swoich chęci i zdolności, członkiem wielu serii i grup. Serie i grupy zakładały pewną hierarchię - w różnych seriach można było zajmować w tej hierarchii odmienne miejsce (bądź oficera, bądź szeregowca). Dzięki temu w poszczególnych seriach można było w różnym Stopniu uczestniczyć w podziale dywidendy. Taki system tworzyć miał gwarancję równości między ludźmi. Fourier był przeciwnikiem skrajnego formalnego egalitaryzmu.

Praca stanowi podstawę funkcjonowania falangi, przy czym jej funkcja polega nie tylko na wytwarzaniu, ale sama w sobie staje się wartością i ludzką potrzebą. Cieszy się największym prestiżem. Zasadą jest, iż ludzie powinni podejmować tylko tę pracę, która sprawia im satysfakcję. Wszelkie niepopularne zajęcia wykonywać miały dzieci, bar dziej skłonne do entuzjazmu. Dzieci, zgrupowane w hordy dziewczynek i chłopców, dowodzone przez "małych chanów" i "małe chanowe", wykonywać miały prace trudne, ale zarazem najlepiej wynagradzane.

Obok hord, dzieci miały grupować się w "małe bandy", również zajmujące się pracami, ale nie tak odpowiedzialnymi. Praca dzieci miała dlań szczególne znaczenie wychowawcze. Falanga nie tolerowała tradycyjnej rodziny. Dzieci miały być wychowywane przez zamiłowanych pedagogów (mogli to być też ich rodzice) i na koszt falangi. Kobiety wyzwolone od prac domowych i wychowywania dzieci mogłyby poczuć się wolne. Dzięki takiemu systemowi podstawą stosunków między mężczyznami i kobietami oraz dziećmi byłaby tylko miłość. Pozwalałoby to na swobodny wybór związku między kobietą i mężczyzną, o charakterze bądź monogamicznym, bądź poligamicznym.

Nauka stałaby się przyjemnością zaspokajającą naturalną ciekawość. Najwyższą instancją wychowawczą miało być "Ciało Sybilli", a organem kierowniczym całej falangi - Areopag. Jego stosunek do serii i grup nie miałby jednak charakteru władczego. Fourier przewidywał, iż Ziemię pokryje 600 000 falansterów, które tworzyć będą Imperium Globu. Miała to być monarchia z siedzibą w Konstantynopolu. Imperium dzielić się miało na cezaraty, te z kolei na regiony, regiony zaś na kantony. Fourier wykluczał zwierzchnictwo i centralizm między nimi. Miała to być swoista federacja, w której podstawę stosunków wzajemnych stanowiłoby przekonywanie, a nie przemoc.

Źródło: L. Dubel, J. Malarczyk, Historia doktryn polityczno-prawnych, Lublin 1997.

Newsletter



Wiadomość HTML?