Skutki procesów globalizacji

Globalizacja rozumiana jako usuwanie granic i ograniczeń i traktowanie kuli ziemskiej jako współzależnej całości ma naturę ambiwalentną. Stanowi ona wielkie wyzwanie dla państw, społeczeństw i pojedynczych ludzi, zawiera nie­spotykane dotychczas szanse i zagrożenia i jest kojarzona zarówno z korzyściami, jak i kosztami. Otwiera nowe możliwości i przedstawia szeroką ofertę zarówno w zakresie dróg rozwoju państw, jak i sposobów życia i samorealizacji jednostek.

Najbardziej wymierne potencjalne ekonomiczne korzyści dla państw wynika­jące z globalizacji to: dopływ kapitału zagranicznego, dostęp do informacji, no­woczesnych technologii, powiększenie rynków zbytu, rozszerzenie rynkowej oferty produktów, zwiększenie presji na modernizację i wzrost efektywności działalności gospodarczej, ożywienie inwestycyjne, nowe miejsca pracy, pobu­dzenie eksportu, udział w międzynarodowym podziale pracy, wzrost gospodarczy, podniesienie poziomu życia, awans cywilizacyjny. Globalizacja wyzwala konku­rencję i kruszy wiele strukturalnych barier rozwoju krajów słabo rozwiniętych (np. barierę popytu, barierę inwestycyjną, barierę dostępu do technologii). Może być sposobem przerwania zaklętego kręgu ubóstwa, w którym uwięzio­nych jest większość państw świata. Entuzjaści globalizacji podkreślają że stała się ona główną siłą napędzającą przemiany społeczne, polityczne i ekonomiczne, które kształtują nowy porządek świata. Globalizacja spowodowała też zasadni­cze zwiększenie tempa zachodzących przemian.

Praktyka potwierdza, że globalizacja ze względu na swoją złożoność stanowi w dużym stopniu proces żywiołowy, którego skutki trudno jest jednoznacznie określić. Na globalizacji tracą państwa bezkrytycznie godzące się na zalecaną „terapię szokową" (np. w przeszłości Rosja, Ameryka Łacińska), która powodu­je gwałtowne zubożenie społeczeństw. Z upływem czasu jej efektem może być wzrost gospodarczy, któremu towarzyszy polaryzacja ekonomiczna ludności. Korzyści z globalizacji odnoszą państwa, które selektywnie adaptują jej reguły i nie rezygnują z interwencjonizmu państwowego. Nikt jednak nie przewidywał wcześniej, że na globalizacji, oprócz jej architektów - USA i niektórych państw europejskich - zyskają najwięcej państwa niedemokratyczne, takie jak Chiny i ich państwowe przedsiębiorstwa oraz inne kraje, które swoją konkurencyjną przewagę też budują na ograniczaniu praw człowieka, w tym zwłaszcza praw pracowniczych, niskich standardach społecznych i rosnącej restrykcyjności pra­wa. W związku z tym ze wzrostem gospodarczym nie idzie wzrost poziomu życia większości społeczeństwa. Uważa się, że państwowo-kapitalistyczny i auto­rytarny model chiński jest najlepiej dostosowany do obecnych mechanizmów globalizacji. Pojawia się w związku z tym pytanie, czy świat będzie naśladował antydemokratyczny i antypracowniczy system chiński w imię pokonania konku­rencji. Jeszcze dwieście lat temu dominującą potęgą ekonomiczną na świecie była Azja, która w ostatnich latach wydaje się odzyskiwać swoją pozycję

Prawdopodobnie w niedalekiej już przyszłości Zachód będzie w coraz mniej­szym stopniu odgrywać rolę centrum procesów globalizacji. Rośnie liczba wschodzących gospodarek, które nie chcą już pełnić funkcji posłusznych pod­wykonawców pracujących na potrzeby Zachodu i stają się groźnymi konkuren­tami. Eksperci przewidują że do 2050 r. Chiny prześcigną USA i przejmą połowę produkcji światowej. Być może obok liberalnego modelu pojawiają się inne wzorce rozwoju - rosyjski, chiński, a nawet islamski, łączący efektywność go­spodarczą i religię. Może świat przypomni też sobie o bardziej prospołecznym i jednocześnie efektywnym modelu skandynawskim.

Rzeczywiste korzyści, które może uzyskać państwo uczestniczące w global­nym systemie, zależą więc od jego pozycji i siły międzynarodowej, od umiejętności wykorzystania szans, które niesie globalizacja oraz zdolności selektywnego przy­swajania jej zdobyczy i kontrolowania mechanizmów nią rządzących. Ważne jest również przy tym, aby korzyści odnoszone przez państwo spływały na całe społe­czeństwo, bo jedną z konsekwencji globalizacji może też być bogacące się pań­stwo z kurczącym się majątkiem narodowym i ubożejącą większością obywateli.

Pozytywne konsekwencje globalizacji dla sfery polityki to przede wszystkim: upowszechnianie instytucji i procedur demokratycznych, stopniowa uniwersalizacja praw człowieka, ujednolicenie zasad współpracy międzynarodowej i poko­jowego rozstrzygania sporów, rosnąca formalizacja i instytucjonalizacja stosun­ków międzynarodowych, dążenie do regionalnej integracji, wzmocnienie i upod­miotowienie społeczności subpaństwowych, większy dostęp do różnych źródeł informacji, większe możliwości nagłaśniania własnych problemów i interesów, wywieranie wpływu na władzę i samoorganizowania się dzięki nowoczesnym środkom komunikacji oraz rozproszenie władzy. Należy przy tym podkreślić, iż w sferze politycznej świat globalizuje się o wiele wolniej niż w gospodarce.

W sferze kulturowej głównymi korzyściami wynikającymi z procesów globa­lizacji są: zwiększający się dostęp do zróżnicowanej oferty kulturowej, rosnąca wymiana międzykulturowa i otwartość na odmienność kulturową zacieranie się granic między tym co krajowe i zagraniczne, konwergencja kulturowa i kształ­towanie się ponadkulturowego kanonu symbolicznego uniwersum, gdzie ele­menty wspólne współistnieją obok zróżnicowania. Globalizacja sprzyja też nara­staniu poczucia własnej odrębności oraz potrzebie określania własnej tożsamości. Daje ona społecznościom subpaństwowym narzędzia służące wzmacnianiu ich pozycji oraz społecznej mobilizacji wokół własnej kultury. Wymienione procesy sprzyjają rosnącej kompetencji do komunikacji międzykulturowej oraz łagodze­niu konfliktów i lepszemu porozumiewaniu się przedstawicieli różnych kultur. Sprzyjają kształtowaniu globalnej solidarności, świadomości wspólnoty losów i problemów.

Globalizacja stwarza też szereg możliwości w sferze społecznej, dając społe­czeństwu szerszą ofertę zarówno w sferze materialnej, jak i duchowej. Współ­czesny człowiek ma większy dostęp do informacji, może być bardziej mobilny przestrzennie i społecznie, może cieszyć się rosnącą wolnością wyboru i w spo­sób indywidualny oraz niepowtarzalny kształtować własne życie. Nowoczesne środki komunikacji spowodowały, że kontakty społeczne przestały być uwarun­kowane przestrzennie.

Globalizacja jednak, jak już wspomniano wcześniej, nie prowadzi wszystkich w tym samym kierunku, ma swoich beneficjentów i ofiary. Korzyściom z niej wynikającym towarzyszą koszty i zagrożenia:

w sferze ekonomicznej:

  • rosnąca rola pozapaństwowych, niewybieralnych i niedemokratycznych ośrodków władzy gospodarczej,
  • koncentracja władzy wynikająca z dominacji jednego hipermocarstwa i coraz większej koncentracji bogactwa,
  • groźba niestabilności ekonomicznej w skali krajowej i międzynarodowej wynikająca z potęgi i rosnącej autonomii kapitału międzynarodowego,
  • oddzielenie świata finansów od realnej gospodarki,
  • wzrost dystansu między poszczególnymi segmentami rynku pracy,
  • ekonomiczna polaryzacja społeczności międzynarodowej,
  • uznanie tynku jako jedynego sposobu selekcji ludzi,
  • niekontrolowana prywatyzacja sektora i przestrzeni publicznej,
  • prywatyzacja problemów społecznych,
  • proces uspołecznienia kosztów prywatnej działalności gospodarczej,
  • koncentracja, trwałość i izolacja ubóstwa oraz konflikty z tym związane,
  • dla państw przyjmujących kapitał zagraniczny: możliwość odpływu części zysków z działalności gospodarczej, niszczenia rodzimego przemysłu i sieci handlowych, unikania płacenia podatków przez zagranicznych inwestorów (np. przez zawyżanie kosztów działalności lub przenoszenie obowiązków po­datkowych), obciążania bilansu płatniczego, wzrost bezrobocia, obciążania budżetu państwa z powodu preferencyjnego traktowania zagranicznych firm, uzależniania sfery gospodarczej i politycznej od kapitału ponadnarodowego;

w sferze politycznej:

  • spadek znaczenia międzynarodowych organizacji politycznych,
  • centralizacja podejmowanych decyzji prowadząca do unilateralizmu,
  • dominacja ekonomii nad polityką ekonomizacja polityki,
  • obniżenie poziomu demokracji w skali międzynarodowej,
  • osłabienie struktur państwowych i ograniczenie funkcji sprawowanych przez państwo,
  • erozja suwerenności państwowej, prymat zobowiązań i interesów między­narodowych przed zobowiązaniami wobec społeczeństwa, mniejsze moż­liwości rządów, mniejsza skuteczność i czytelność polityki,
  • urynkowienie demokracji i oligarchizacji władzy,
  • rozczarowanie i utrata zaufania do instytucji państwowych i mechani­zmów demokratycznych,
  • presja na ograniczenie praw pracowniczych, ekonomicznych i społecznych,
  • erozja społeczeństwa obywatelskiego,
  • groźba wzrostu popularności partii populistycznych i autorytarnych rzą­dów jako sposobu rozwiązania pojawiających się problemów (niezadowo­lenie, konflikty społeczne, rosnące roszczenia kapitału),
  • globalizacja problemów, zagrożeń i patologii społecznych;

w sferze społeczno-kulturowej:

  • homogenizacja kulturowa zubożająca różnorodność kulturową jako skutek dominacji skomercjalizowanej kultury konsumpcyjnej,
  • ekspansja amerykańskiej kultury popularnej,
  • deterytorializacja kultury i oderwanie jej od lokalnego kontekstu,
  • hybrydyzacja kulturowa,
  • erozja tradycyjnych wspólnot,
  • komercjalizacja stosunków społecznych,
  • brak zakotwiczenia we wspólnocie kulturowej, terytorialnej i zawodowej,
  • niepewność co do własnej pozycji, tożsamości,
  • indywidualizacja i niestabilność położeń życiowych i stylów życia,
  • poczucie coraz mniejszej kontroli nad własnym życiem, niepewność przy­szłości,
  • poczucie ulotności, zmienności i fragmentacji wartości, sytuacji życio­wych, doświadczeń, postaw, więzi społecznych,
  • dezintegracja społeczna,
  • prymat konsumenta, inwestora nad pracownikiem i obywatelem,
  • ukształtowanie się rozłącznych światów różnych możliwości i prędkości,
  • zmiana kryteriów stratyfikacji społecznej.

Paradoksalnie globalizacja może wywołać różne, przeciwstawne wręcz kon­sekwencje, które w dodatku nawzajem się napędzają i wzmacniają. Dużym uproszczeniem byłoby więc traktowanie jej jako prostej unifikacji świata pod dyktando Zachodu.

Efektem procesów globalizacji jest bowiem zarówno:

  • homogenizacja, jak i heterogenizacja,
  • integracja i dezintegracja (fragtegracja),
  • osłabienie i wzmocnienie poczucia własnej odrębności i tożsamości lokalnej (glokalizacja i grobalizacja),
  • wzrost biedy i wzrost bogactwa,
  • koncentracja władzy jak również jej rozproszenie,
  • relatywizm, otwartość, jak i nasilenie trybalizmów, fundamentalizmów, fanatyzmów,
  • rozpowszechnienie demokracji i osłabienie jej mechanizmów,
  • uniwersalizacja, a nawet powierzchowna unifikacja, jak i dywersyfikacja kulturowo-cywilizacyjna (fraglizacja).

Zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy globalizacji w większości przychylają się do opinii, że nie jest ona obecnie, przy istniejącym poziomie zaawansowania, kwestią wyboru. Coraz aktywniejsza i lepiej zorganizowana społeczność między­narodowa oraz państwa toczą dyskusję nad dalszymi kierunkami jej rozwoju oraz nad możliwościami zainstalowania filtrów w postaci prawnych uregulowań ogra­niczających destrukcyjne oddziaływanie procesów i sił globalnych, pozwalających jednocześnie korzystać z zalet globalizacji wszystkim państwom na równych pra­wach. J. Stiglitz pisze: „Chociaż globalizację wykorzystano do forsowania szcze­gólnego zbioru wartości, to wcale tak być nie musi. Globalizacja nie musi nisz­czyć środowiska, zwiększać nierówności, likwidować różnorodności kulturowej i służyć interesom korporacji kosztem dobrobytu zwykłych obywateli. Wbrew narzucanym opiniom nie istnieje jedna jedyna forma kapitalizmu (liberalnego), nie ma też tylko jednego «właściwego» sposobu prowadzenia gospodarki, czego naj­lepszym przykładem są kraje skandynawskie". Autor twierdzi wręcz, że rozwój globalizacji nie jest czymś nieuniknionym i trwałym, bowiem przez odpowiednie regulacje prawnomiędzynarodowe i protekcjonistyczną politykę państwa można wyhamować jej tempo i skierować ją na bardziej pożądane dla większości tory. Podobne stanowisko prezentuje U. Beck, który pisze, że „...globalizacja to żadne fatum, na globalizację można wpływać, opierając ją na nowych podstawach i prze- pajając je nowym życiem". Aby tego dokonać należy zmobilizować opinię pu­bliczną i wywrzeć skuteczny nacisk na architektów obecnego ładu globalnego, co w istniejących warunkach wydaje się jednak na razie nierealnym, idealistycznym postulatem.

Źródło: Ewa Polak, Globalizacja a zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne, Warszawa 2009.

Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79