Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Istota i mechanizm globalizacji gospodarki światowej PDF Print Email
Globalizacja
DATE_FORMAT_LC2

Mimo różnic, zarówno co do samej definicji globalizacji, przedstawiania zjawisk z nią związanych oraz sposobu analizy tych procesów, jak i oceny wpływu globalizacji na różne dziedziny, można pokazać pewne istotne cechy współczesnej globalizacji, które kształtują zmiany w gospodarce światowej oraz w otoczeniu państw, firm i ludzi.

Badania pozwalają na wskazanie wielu czynników determinujących przebieg tych procesów oraz mechanizm przekształceń globalnych. Skalę i przebieg współ­czesnych procesów globalizacji można przedstawić na przykładzie rynków towaro­wych i usług, rynków finansowych, częściowo rynków pracy, globalizacji działal­ności gospodarczej, globalizacji produkcji przemysłowej oraz globalizacji techno­logii i wiedzy. Tendencje globalizacyjne na poszczególnych rynkach, w segmen­tach gospodarki czy wybranych gałęziach przemysłu są zróżnicowane.

Globalizacja rynków

Rynki finansowe

Najbardziej zaawansowany jest proces globalizacji rynków finansowych. Deregulacja rynków finansowych i liberalizacja przepływu kapitału stworzyły podstawę nowego ich funkcjonowania. Prywatne kapitały przemieszczają się bardzo szybko po całym świecie. Ogromne przepływy kapitałowe i różnorodność transakcji finansowych (wraz z wykorzystaniem nowych instrumentów finansowych) oraz mnogość pośredników (tysiące funduszy inwestycyjnych, emerytalnych i innych inwestorów instytucjonalnych) przy­czyniły się do powstania globalnych rynków finansowych. Rynki te działają dzisiaj w znacznym stopniu autonomicznie, w oderwaniu od strefy realnej. Powstanie elektronicznego pieniądza jako zapisu komputerowego stanowi fenomen współczesnej gospodarki światowej. W nowej gospodarce elektronicznej zarządzający funduszami, banki, korporacje oraz miliony pojedynczych inwes­torów mogą transferować kapitały z jednego końca świata na drugi. Postęp technologiczny i wykorzystanie osiągnięć rewolucji informacyjnej pozwoliły na dokonywanie bardzo skomplikowanych operacji na wielu rynkach przez 24 h na dobę. Globalne rynki finansowe zdominowały współczesne procesy alokacji czynników wytwórczych. Funkcjonowanie współczesnych rynków finansowych charakteryzuje duża niestabilność, spowodowana gwałtownymi zmianami w kie­runkach przepływu kapitału. Wzajemne powiązania rynków walutowych powodu­ją, że kryzys finansowy w jednym kraju szybko przenosi się na inne kraje (efekt domina).

Rynki towarowe i usług

Procesy globalizacji rynków towarowych i usług nabrały przyspieszenia w warunkach liberalizacji, otwarcia gospodarek i powszechnie głoszonej zasady wolnego handlu oraz instytucjonalizacji global­nych zasad w handlu międzynarodowym w ramach WTO. Uczestnictwo w tej organizacji jest prawie powszechne (w 1999 r. należało 135 krajów), ok. 90% handlu światowego wyrobami przemysłowymi opiera się na wspólnych globalnych zasadach.

O pogłębieniu globalnych współzależności świadczy dynamiczny wzrost hand­lu międzynarodowego i wzrost udziału wymiany handlowej w PKB większości krajów.

Coraz więcej towarów wytwarzanych przez poszczególne kraje stanowi przed­miot wymiany międzynarodowej. Niektóre segmenty rynków towarowych stają się homogeniczne w światowym wymiarze i oferują produkty podobne pod względem standardów i użyteczności (elektronika, komputery, samochody, fast food). Roz­szerza się też globalny rynek konsumenta oraz zasięg światowych produktów i marek. W związku z postępującym procesem ujednolicania się gustów, potrzeb, preferencji, wymagań i wzorów konsumpcji dokonuje się tzw. proces macdonaldyzacji. W innych segmentach rynków towarowych nadal preferowane są lokalne wzory oraz modele konsumpcji i występują zróżnicowane potrzeby konsumentów. Zdecydowanie pogłębiła się globalizacja rynków usług (bankowych, ubezpiecze­niowych, transportowych i innych). Banki wychodzą poza sfery swej tradycyjnej działalności i łączą się z innymi instytucjami. Zmienia się charakter i organizacja pośrednictwa w przepływie kapitału. Rosną możliwości poszerzenia udziałów w rynkach w związku z deregulacją prawa antymonopolowego oraz wzmożonym procesem megafuzji i przejęć.

Rynki pracy i migracje ludności

Postęp w swobodnym przepływie siły roboczej jest stosunkowo niewielki. Rynki pracy są mniej zglobalizowane, ale dzięki rewolucji informacyjnej praca może być dzisiaj wykonywana na duże odległości bez konieczności przemieszczania się ludzi. W gospodarce globalnej bardzo mobilna jest kadra menedżerska. Procesy globalizacji rynków towarowych i usług mają istotny wpływ na lokalne rynki pracy, w tym płace i bezrobocie oraz migracje zarobkowe. Globalizacji towarzyszy przemieszczanie się ludności w ce­lach turystycznych. Sprzyja temu spadek kosztów transportu lotniczego oraz globalizacja informacji i usług.

Zasięg globalnych przepływów kapitału, towarów i usług oraz informacji będzie się poszerzał m.in. w związku z wykorzystaniem Internetu dla potrzeb nowej gospodarki.

Globalizacja działalności gospodarczej

Do przyspieszenia globalizacji rynków towarowych, usług i rynków finansowych w znacznym stopniu przyczyniła się wysoka dynamika przepływu zagranicznych inwestycji bezpośrednich w ostatniej dekadzie. Była ona znacznie wyższa niż dynamika handlu światowego. Dzięki zniesieniu barier w handlu i przepływach kapitału oraz możliwościom podejmowania działalności gospodarczej na całym świecie firmy coraz częściej dokonują racjonalnych wyborów przez angażowanie kapitału i technologii w działalność poza granicami kraju macierzystego. Globalizacja stwarza warunki dla ekspansji i osiągania dodatkowych zysków przez wykorzystanie przewag lokalizacyjnych i technologicznych. Zagraniczne inwestycje bezpośrednie zmieniają strumienie i strukturę międzynarodowej wymiany oraz kształtują procesy rozwojowe w poszczególnych krajach. Światowe przepływy inwestycji zagranicznych i globalizacja biznesu rozwinęły się na niespotykaną skalę w ostatniej dekadzie. Coraz więcej przedsiębiorstw podejmuje globalne strategie działania. Firmy zmieniają swe formy organizacji i zarządzania, aby zmniejszyć koszty i maksymalizować zyski, ograniczyć ryzyko, a przede wszystkim - zachować pozycję konkurencyjną zarówno w skali jednego kraju czy regionu, jak i w skali globalnej.

Siłą napędzającą procesy globalizacji jest szeroka i zróżnicowana działalność korporacji transnarodowych, które mają największe zdolności dostosowania się do ery globalizacji i kształtowania tego procesu. Działając na wielu rynkach, przy­czyniają się do wzrostu przepływów towarów, usług, technologii, kapitału oraz tworzenia sieci powiązań produkcyjnych i kooperacyjnych między firmami. Ich pozycja w handlu światowym i globalnej produkcji oraz w światowym potencjale technologicznym stale rośnie. Obecne, bardzo kompleksowe działania korpora­cji transnarodowych różnią się zasadniczo od ich wcześniejszej struktury i orga­nizacji. One to w znacznym stopniu przejęły funkcje alokacji zasobów znajdujące się wcześniej głównie w rękach agencji rządowych lub rynków. Nie oznacza to jednak, że wiele małych i średnich przedsiębiorstw nie może się włączyć do globalnych sieci produkcji i dystrybucji towarów oraz usług i odnosić z tego tytułu korzyści.


Nowy wymiar konkurencyjności

Procesy globalizacji rynków i działalności gospodarczej prowadzą do nasilenia się konkurencji międzynarodowej w wymiarze globalnym. Kiedy rynki stają się bardzo powiązane, a firmy muszą koordynować swą działalność w wielu krajach, warunki konkurencji na rynkach światowych stają się coraz trudniejsze. Większa swoboda, zniesienie ograniczeń w przepływie towarów, usług i kapitału oraz możliwości podejmowania działalności gospodarczej na całym świecie spowodo­wały, że poszczególne podmioty gospodarcze (firmy, banki, instytucje finansowe), z jednej strony, zaczęły poszukiwać większych zysków poza granicami kraju, z drugiej zaś - stanęły przed koniecznością sprostania presji konkurencji globalnej. Globalizacja zmienia zasady gry w walce o korzyści konkurencyjne między firmami oraz krajami. Konkurencja globalna wzmaga presję na megafuzje i przeję­cia firm, aby zapewnić im długofalową przewagę konkurencyjną. Zarówno przed­siębiorstwa, jak i gospodarki narodowe czy regiony muszą podejmować działania, których celem jest sprostanie presji nowej globalnej konkurencji. Konkurencja wytycza kierunki restrukturyzacji produkcji i jej przestrzenną organizację oraz rozwój postępu technologicznego i wybory w polityce gospodarczej państw.

Globalizacja produkcji przemysłowej

Zmiany technologiczne, postęp w wykorzystaniu komputerów, rozwoju teleko­munikacji i informatyki oraz obniżenie kosztów transportu stworzyły nowe moż­liwości funkcjonowania wielu gałęzi przemysłu i zmieniły sposób organizacji produkcji. Podstawą umiędzynarodowienia produkcji jest postęp technologiczny, liberalizacja rynków oraz wzrost mobilności czynników produkcji. Zmiany doty­czące działania przemysłu w nowych warunkach polegają na tym, że tworzy się sieć skomplikowanych powiązań produkcyjnych między firmami w wielu krajach. Globalizacja przemysłu zmienia sposób działania firm i możliwości ich spec­jalizacji w skali globalnej (zaangażowanie w inwestycje, handel, produkcję, rozwój technologii i współpracę B+R, powstawanie nowych produktów oraz sieci mar­ketingowe). Globalne strategie firm pozwalają na rozdzielenie poszczególnych faz produkcji oraz innych działań w zakresie tworzenia wartości dodanej na różnych rynkach. Ich rozwój wiąże działanie firmy-matki z firmami kooperującymi w róż­nych częściach świata. Konsekwencje sukcesu konkurencyjnego lub porażki nie są już ograniczone do jednego kraju, lecz mają istotny wpływ na pozycję konkuren­cyjną danej firmy w innym kraju. Poruszanie się po globalnym rynku ułatwia upowszechnienie się zasad i instytucji rynkowych oraz ujednolicenia struktur organizacyjnych, metod zarządzania, systemów produkcji, sposobów przetwarza­nia danych (np. programy Microsoft) czy łączności, mechanizmów regulacji, systemów prawnych oraz wzorów konsumpcji w skali światowej.

Globalizacja wiedzy i technologii

Istotnym czynnikiem napędzającym procesy globalizacji był postęp techno­logiczny w transporcie i telekomunikacji oraz rozwój nowych technologii infor­macyjnych. Rewolucja komputerowa i postęp w telekomunikacji (komunikacja elektroniczna, Internet, e-biznes, telefony komórkowe, komputery, programy) umożliwiły przyspieszenie globalnych interakcji. Światowy system sieci telekomu­nikacji i transportu pozwala na szybkie przenoszenie idei, towarów, informacji i kapitału. Postęp w technikach informacyjnych prowadzi również do .kurczenia się świata", wydarzenia, informacje i idee natychmiast docierają do wszystkich krajów. Globalna rewolucja informacyjna wywołała zasadnicze zmiany w produk­cji, finansach, wymianie międzynarodowej oraz w funkcjonowaniu biznesu. Sek­tory, które wcześniej odgrywały niewielką rolę w wymianie międzynarodowej, głównie ze sfery usług, znacząco wzrosły, a gałęzie przemysłu osiągnęły globalny zasięg. Rewolucja informacyjna stworzyła niespotykane wcześniej możliwości organizacji produkcji w filiach na całym świecie. Procesy globalizacji, z jednej strony, wzmagają dążenie do tworzenia i szybkiego wykorzystania wysokiej techniki, z drugiej zaś - postęp technologiczny przyspiesza procesy globalizacji. Globalizacja wiedzy i technologii stworzyły podstawę dla nowego typu gospodarki — opierającej się na wiedzy (knowledge-based economy). Globalna konkurencja przyspiesza postęp technologiczny i narzuca postawy innowacyjne w każdym kraju.

Globalne współzależności i oddziaływania

Wysoki stopień współczesnych powiązań i współzależności prowadzi do tego, że znacznie wzrosło oddziaływanie zjawisk zachodzących w jednych krajach i regionach na inne kraje i regiony. Dotyczy to zwłaszcza przenoszenia się zjawisk kryzysowych. Rozwój kraju często zależy od tego, co się wydarzy na głównych giełdach czy rynkach walutowych świata. W przeszłości większość krajów była bardziej niezależna od gwałtownych zmian na innych rynkach. Szybkość przeno­szenia się skutków kryzysów (efekt domina, zarażania się) stawia bardzo poważne wyzwania przed krajami określanymi jako rynki wschodzące (emerging markets). Odległe geograficznie wydarzenia ekonomiczne i polityczne mają znacznie bar­dziej bezpośredni wpływ na poszczególne kraje niż kiedykolwiek wcześniej, np. ostatnie kryzysy finansowe. Decyzje podejmowane w poszczególnych krajach mają z kolei implikacje globalne, np. zmiana stopy procentowej w USA. Decyzje i działania w jednym regionie lub kraju mogą mieć ogromne konsekwencje dla życia ludzi w innych regionach i krajach.

Wskutek coraz bardziej intensywnych powiązań handlowych, produkcyjnych, finansowych, inwestycyjnych, usługowych i technologicznych między krajami gospodarka światowa nie jest już sumą indywidualnych rynków, lecz stała się systemem zintegrowanych rynków.

Zróżnicowany udział krajów w korzyściach i kosztach globalizacji

Udział w procesach globalizacji poszczególnych krajów czy grup społecznych jest nierówny. Wiodącą pozycję zajmują kraje wysoko rozwinięte, które mają zasoby i zdolności szybkiego dostosowania się do wyzwań globalizacji. Nie oznacza to jednak, że kraje słabiej rozwinięte nie mają możliwości korzystnego włączenia się w te procesy.

Globalizacja tworzy niespotykane wcześniej możliwości dla niektórych krajów i grup społecznych. Natomiast ci, co pozostają poza głównymi trendami roz­wojowymi, ulegają marginalizacji i w ten sposób zwiększa się dystans między krajami. Globalizacja kształtuje i tworzy nowe strefy ekonomiczne oraz kulturowe wewnątrz krajów i między krajami. Prowadzi ona do polaryzacji zarówno we­wnątrz kraju, jak i między krajami. Korzyści z globalizacji w różnym stopniu dotyczą określonych zawodów, osób o różnych kwalifikacjach czy poziomie wykształcenia.

Konieczność dostosowania się do procesów globalizacji i wybór odmiennych rozwiązań systemowych wpływa na kształtowanie się odmiennych struktur spo­łecznych. Globalizacja, z jednej strony, integruje kraje i grupy społeczne, z drugiej zaś - prowadzi do dalszych podziałów. Procesy globalizacji prowadzą do modyfi­kacji istniejących powiązań, tworzenia nowych zależności oraz przesunięć w struk­turze i sposobie funkcjonowania gospodarki światowej oraz pozycji poszczegól­nych krajów.

Źródło: red. Barbara Liberska, Globalizacja. Mechanizmy i wyzwania, Warszawa 2002.