Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Wpływ polityki państwa na procesy globalizacji PDF Print Email
Globalizacja
DATE_FORMAT_LC2

Rozwój procesu globalizacji dokonywał się z udziałem trzech grup czynników, którymi są postęp naukowo-techniczny, konkurencja międzynarodowa i polityka ekonomiczna państwa. Analiza wpływu działalności państwa na czynniki globali­zacji umożliwia ocenę jego roli w rozwoju omawianego procesu. Co istotne, zmiany zachodzące w oddziaływaniu tych czynników oraz w rozwoju globalizacji coraz silniej wpływają na możliwości i efekty działalności państwa.

Oddziaływanie postępu naukowo-technicznego na proces globalizacji dokonuje się na dwóch płaszczyznach: infrastruktury oraz produkcji (w przemyśle i usłu­gach). Rozwój nowoczesnego transportu i łączności (umożliwiających sprawne powiązania, szybkie i tanie przepływy międzynarodowe) dokonywał się z udziałem państwa, które ponosiło dużą część nakładów na inwestycje w infrastrukturę gospodarczą oraz świadczyło usługi publiczne w tym zakresie. Działalność pań­stwa w dziedzinie infrastruktury jest nadal prowadzona pomimo deregulacji i prywatyzacji w wielu jej dziedzinach. Udział państwa w rozbudowie i utrzymaniu nowoczesnej infrastruktury uważany jest obecnie za ważną część jego polityki, wydatnie sprzyjającą podnoszeniu międzynarodowej konkurencyjności przedsię­biorstw.

Wpływ postępu technicznego na produkcję jest obecnie związany głównie z tworzeniem i wykorzystaniem tzw. nowych technologii, przede wszystkim w dziedzinie mikroelektroniki, biotechnologii, inżynierii materiałowej oraz źródeł energii. Na podstawowe prace badawcze w tych i innych dziedzinach techniki dużą część nakładów finansowych ponoszą państwa, najwięcej w wysoko rozwiniętych krajach Triady. Ponadto państwo organizuje i finansuje (w pełni lub częściowo) kształcenie i szkolenie kadr (zwiększając zasoby wysoko kwalifikowanej siły roboczej), tworzy parki naukowo-przemysłowe, ułatwia transfer technologii, przepływ informacji itd. Przy użyciu różnych środków ekonomicznych państwo stymuluje też prowadzenie prac B+R i wdraża­nie ich wyników w prywatnych przedsiębiorstwach, modernizowanie aparatu wytwórczego i struktury produkcji oraz rozwój usług biznesowych. Innowacje technologiczne są najintensywniej wykorzystywane w działalności największych i ekspansywnych w skali międzynarodowej przedsiębiorstw - korporacjach trans­narodowych. Wspierając tworzenie i stosowanie nowych technologii w firmach, państwo działa na rzecz umacniania ich międzynarodowej konkurencyjności, a w konsekwencji pośrednio również na proces globalizacji.

Należy zauważyć, że w różnych grupach krajów postęp naukowo-techniczny i jego wykorzystanie w gospodarce są bardzo zróżnicowane. Dotyczy to przede wszystkim dysproporcji między wysoko rozwiniętą Triadą a pozostałymi krajami, ale również samych krajów Triady. Tworzenie i stosowanie technologii infor­macyjnych w USA jest szczególnie intensywne i ważne dla globalnej konkurencyj­ności firm amerykańskich, co wzbudza duże zaniepokojenie w UE. Są podej­mowane specjalne akcje w celu szerszego zastosowania technologii informacyj­nych w przedsiębiorstwach zachodnioeuropejskich. Ze względu na bardzo przy­śpieszony rozwój, zaawansowany poziom technologii, wysokie koszty prac B+R i niepewność wyników dla wielu krajów szanse na dogonienie liderów techno­logicznych stają się jeszcze mniejsze. Może to stanowić ograniczenie możliwości włączania się krajów w główny nurt globalizacji. Z kolei wysoki poziom stosowa­nych technologii i kwalifikacji będzie stanowić coraz ważniejszy wymóg uczest­nictwa gospodarek i przedsiębiorstw w globalizacji, a polityka państwa w tym zakresie będzie mieć duże znaczenie.

Istnieje też pewien wpływ państwa na zmiany zachodzące w konkurencji międzynarodowej. W sferze popytu jest to zapewnienie wysokiego poziomu dochodów konsumentom (państwo dobrobytu w krajach rozwiniętych), liberaliza­cja przepływu ludności i informacji (sprzyjająca rozpowszechnianiu się zagranicz­nych wzorców konsumpcji oraz ich homogenizacji), standaryzacja parametrów technicznych (ułatwiająca wydłużanie serii produkcyjnych i zbytu za granicą), pomoc przedsiębiorstwom w obniżaniu cen eksportowych (przez subsydiowanie ich produkcji) i inne. Oddziaływanie państwa w zakresie wzrostu podaży produk­tów i ich międzynarodowej konkurencyjności było największe w Azji Wschodniej (w Japonii i krajach nowo uprzemysłowionych realizujących strategie promocji eksportu wyrobów przemysłowych). Miało to duże znaczenie dla zwiększenia podaży i jej różnorodności, zaostrzenia konkurencji cenowej oraz poszukiwania nowych źródeł przewagi konkurencyjnej przez zachodnie firmy. Innym elementem wpływu państwa na rynek międzynarodowy było słabe przeciwdziałanie tenden­cjom oligopolistycznym w niektórych segmentach rynku i sektorach przemys­łowych, co ułatwiło KTN globalną ekspansję. Na skutek silnego wzrostu wpływu korporacji na kształtowanie się kierunków i warunków konkurencji międzynarodo­wej ogólne znaczenie pośredniego oddziaływania państwa na ten czynnik obecnie spada, ale nadal może być ono ważne np. dla małych i średnich firm wchodzących na rynki zagraniczne.


Największy bezpośredni wpływ na proces globalizacji miały następujące kierunki działań długofalowo realizowanych w ramach polityki ekonomicznej państwa o zasięgu międzynarodowym: deregulacja rynków finansowych, liberali­zacja przepływów towarów i częściowo zagranicznych inwestycji bezpośrednich (ZIB) oraz regionalna integracja gospodarcza.

Z udziałem państwa nastąpiły zasadnicze zmiany w funkcjonowaniu rynków finansowych oraz dynamizacja ich rozwoju. Głównymi posunięciami było usuwa­nie ograniczeń przepływu kapitałów i deregulacja krajowych sektorów finan­sowych, odejście od sztywnych kursów walut oraz utworzenie rynków eurowalutowych. Z możliwo­ści realizowania operacji na rynkach finansowych korzystają też liczne przedsię­biorstwa, powiększając w ten sposób swoje zyski i wykorzystując je np. na dofinansowywanie prac B+R.

Państwo odegrało decydującą rolę w liberalizacji międzynarodowych prze­pływów, podejmując negocjacje i zawierając porozumienia na trzech płaszczyz­nach: ogólnoświatowej (wielostronnej), regionalnej i krajowej (jedno- i dwustron­nej). Wielostronne porozumienia liberalizujące międzynarodową wymianę hand­lową są głównie związane z działalnością GATT/WTO. Kolejne rundy GATT przynosiły stopniowe obniżenie stawek celnych (średnio do ok. 2% w 2000 r.), eliminowanie barier pozataryfowych, rozszerzanie swobodnej wymiany towarów i usług (częściowo również ZIB), a także poprawę ochrony własności intelektual­nej. Swoboda międzynarodowych przepływów towarów jest bardzo ważna dla sprawnego i efektywnego funkcjonowania przedsiębiorstw działających na skalę międzynarodową.

Od końca lat 70. coraz więcej państw otwierało gospodarki i przyciągało napływ ZIB (m.in. pod wpływem sukcesów gospodarczych krajów azjatyckich). Oprócz liberalizacji dostępu ZIB do gospodarki (chociaż rzadko kiedy do wszyst­kich jej gałęzi), państwa wprowadzały bodźce dla zagranicznych inwestorów, m.in. ulgi podatkowe, strefy wolnocłowej produkcji eksportowej itd. Zmiana podejścia i polityki wobec ZIB stworzyła korporacjom szerokie możliwości lokowania w wielu krajach swych filii oraz wspólnych przedsięwzięć, których działalność jest formą realizacji globalnych strategii KTN, a w konsekwencji umacnia proces globalizacji.

Tworzenie ugrupowań integracyjnych przez grupę państw określonego regionu stopniowo prowadzi do liberalizacji i wyrównywania się warunków działalności gospodarczej na regionalnym rynku, z czego korzystają przede wszystkim wewnętrz­ne podmioty (zlokalizowane na jego obszarze). Pogłębianie integracji i roz­szerzanie ugrupowania długofalowo umożliwia rozwijanie działalności i pod­noszenie konkurencyjności wielu przedsiębiorstw w integrującym się regionie, a także poza nim. Duże i chłonne rynki regionalne przyciągają też zewnętrzne przedsiębiorstwa (KTN), stymulując ich ekspansję inwestycyjną oraz stosowanie globalnie zintegrowanych struktur i strategii ponadgranicznych.

Z punktu widzenia sytuacji oraz interesów ekonomicznych różnych grap krajów działanie czynników globalizacji jest zróżnicowane. Stwarza więcej szans na osiąganie korzyści przez kraje rozwinięte (i ich przedsiębiorstwa), które mają silną przewagę w tworzeniu i wykorzystaniu nowych technologii oraz w konkuren­cji międzynarodowej, jak też coraz lepszy dostęp do wielu rynków zagranicznych. Te same czynniki stwarzają trudności i zagrożenia dla krajów (i firm) o niższych zdolnościach technologicznych i konkurencyjnych, którym brakuje doświadczeń i środków na zdobywanie zliberalizowanych rynków. W różnym stopniu, ale w szerokim zakresie dotyczy to nie tylko krajów rozwijających się, lecz także krajów transformujących gospodarki. Przesłanki tworzenia się szans oraz zagrożeń (lub korzyści i kosztów) dla różnych krajów tkwią zatem głęboko, w czynnikach kształtujących globalizację. Dlatego polityka państwa, zmierzająca do aktywnego i korzystnego włączenia się kraju w ten proces, z jednej strony, powinna uwzględniać działanie omówionych czynników, a także możliwości w zakresie dostosowania się i wykorzystania ich w strategii rozwoju gospodarczego. Z drugiej strony, istnieją pewne możliwości modyfikowania przebiegu i efektów globalizacji przez wspólne oddziaływanie państw na czynniki kształtujące ten proces.

Oceniając wpływ państwa na czynniki globalizacji, można stwierdzić, że ma on charakter pośredni (postęp techniczny, konkurencja międzynarodowa) oraz bezpo­średni (liberalizacja przepływu towarów i czynników). Bezpośrednie oddziaływa­nie państwa ulega zmniejszaniu wraz z rosnącą swobodą przepływów lub spowol­nieniem jej dalszego zwiększania (trudności prac WTO). Jak się wydaje, w okresie formowania się globalizacji (do początku lat 90.) ogólny wpływ państwa na ten proces był większy. Obecnie sytuacja zmieniła się ze względu na malejący wpływ państwa na konkurencję międzynarodową i liberalizację, rosnącą siłę innych podmiotów (KTN, organizacji), a także zmiany w funkcjonowaniu samego pań­stwa. Jednocześnie narasta swego rodzaju efekt zwrotny. W miarę rozwoju globalizacji nasila się jej wpływ na krajową politykę ekonomiczną państwa, ograniczając możliwości jej realizacji i skuteczność.

Źródło: red. Barbara Liberska, Globalizacja. Mechanizmy i wyzwania, Warszawa 2002.