Obszary ubóstwa i bogactwa na świecie: podział świata na bogatą Północ i biedne Południe

1. Wstęp

Obecnie w każdej publikacji na temat globalizacji poruszany jest temat zróżnicowania świata na bogatych i biednych. Jest to temat bardzo obszerny i należy go poruszać, gdyż problem ubóstwa na świecie nabiera coraz większego znaczenia i także w interesie państw rozwiniętych jest, aby to ubóstwo likwidować.

W pracy tej podjąłem w pięciu krótkich rozdziałach próbę przybliżenia tematyki podziału świata na bogatą Północ i biedne Południe. Zdaję sobie sprawę, że nie poruszyłem w niej wszystkich kwestii, które mają związek z tą tematyką, jednak wynika to z ograniczonych ram objętościowych, których postarałem się nie przekroczyć.

Pozwoliłem sobie na zamienne stosowanie pojęć bogata Północ-kraje rozwinięte oraz biedne Południe-kraje słabo rozwinięte lub rozwijające się, jednak rozróżnienie to ma tylko charakter umowny, ponieważ zdarza się, że dany kraj zaliczany jest do Południa, będąc jednocześnie krajem stosunkowo rozwiniętym i zamożnym. Niemniej jednak są to wyjątki i zazwyczaj państwa zaliczane do Południa są krajami słabo rozwiniętymi.

Praca ta ma na celu przybliżenie podstawowych pojęć związanych z podziałem świata na biednych i bogatych, przedstawienie korzeni pojawienia się tak ogromnego ubóstwa, a także działań, które są podejmowane na rzecz ograniczenia tego zjawiska.

Świadomość tego, w jakich warunkach żyją ludzie na całym świecie, ma bardzo duże znaczenie. Każdy obywatel państw rozwiniętych powinien choć w przybliżeniu wiedzieć, w jakich warunkach jest dane żyć społeczeństwom w krajach Południa. Bez tej wiedzy nie jest możliwe podejmowanie działań mających na celu redukcję, a nawet likwidację skrajnego ubóstwa. A to właśnie na państwach, w tym społeczeństwach bogatej Północy leży obowiązek wsparcia potrzebujących na całym świecie.

2. Zarys historyczny

Po II Wojnie Światowej rozpoczął się proces dekolonizacji. Obejmował on większość terenów Afryki i Azji. Jako początek tego procesu uznaje się przyznanie niepodległości Indiom latem 1947 roku przez Wielką Brytanię, kiedy to miała miejsce pokojowa rewolucja pod przewodnictwem Mahatmy Gandhiego. Później kolejno niepodległość uzyskiwały kolejne państwa, co często było okupowane wielkimi ofiarami, szczególnie w przypadku kolonii francuskich. Do końca zimnej wojny proces dekolonizacji zakończył się. W wyniku tego z około 60 państw w połowie XX wieku mamy obecnie ok. 2001.

W wyniku zmian, jakie miały miejsce po II wojnie światowej, a więc podziału świata na dwa bloki, a także wyłanianiu się coraz to nowych państw, zaczęto stosować podział na 3 światy. Do Pierwszego Świata zaliczano Stany Zjednoczone i ich sojuszników w Europie Zachodniej, a więc państwa najbardziej rozwinięte. Drugim Światem określano kraje bloku socjalistycznego z ZSRR na czele. Trzecim Światem natomiast nazywano kraje uwalniające się spod zależności kolonialnej.

Jako pierwszy terminu Trzeci Świat użył ekonomista francuski Alfred Sauvy na łamach czasopisma "Le Nouvel Observateur" w 1952 roku. Porównywał on kraje zaliczane do tej grupy do trzeciego stanu we Francji przed rewolucją francuską, który także był biedny i wykorzystywany ekonomicznie przez dwa pierwsze stany.

Kraje postkolonialne musiały wybierać między państwami zachodnimi, w których panowała liberalna demokracja i gospodarka rynkowa, a krajami bloku wschodniego, które charakteryzowała gospodarka centralnie planowana i totalitarny system rządzenia. Co prawda tworzono struktury, które miały zapewnić neutralność wobec tych grup państw (o czym niżej), niemniej jednak mimo tworzenia odpowiednich struktur międzynarodowych wiele krajów nie mogło pozwolić sobie na całkowitą neutralność i musiało podjąć współpracę z jedną ze stron.

Oprócz pojęcia Trzech Światów, które zresztą było krytykowane za to, że nie uwzględnia różnorodności krajów postkolonialnych, funkcjonowały jeszcze inne określenia, w szczególności odnoszące się do krajów powstałych w wyniku dekolonizacji. Od lat 60 kraje te zaczęto nazywać krajami rozwijającymi się. Pojęcie to jest dziś najczęściej używane przez organizacje międzynarodowe, jednak nie jest ono adekwatne do sytuacji we wszystkich państwach zaliczanych do tej grupy. Niektóre kraje wcale się nie rozwijają, wręcz przeciwnie, sytuacja w nich często ulega pogorszeniu. Przyczyną tego jest eksplozja demograficzna, korupcja, a także niskie ceny surowców, które są głównych źródłem dochodów niektórych państw.

Państwa, w których tempo wzrostu gospodarczego jest najszybsze spośród krajów rozwijających się, nazywane są krajami nowo uprzemysłowionymi (ang. NIC, newly industrialized countries). Są to głownie kraje Azji Południowo-Wschodniej, które poprzez odpowiednią politykę gospodarczą osiągnęły ogromny sukces, powoli dościgając kraje rozwinięte.

Kiedy miały miejsce przemiany lat 1989-1991, podział na trzy światy stracił rację bytu. Państwa, które wcześniej należały do bloku wschodniego, wyzwoliły się spod zależności ZSRR, a sam Związek Radziecki uległ rozpadowi. Wielu członków byłego Układu Warszawskiego, w tym m.in. Polska, zaczęło pukać do drzwi struktur zachodnich, co w efekcie przyniosło, oczywiście po pewnym czasie i ogromnym wysiłku, integrację z tymi strukturami. Pozostałe kraje także blisko współpracują z instytucjami Zachodu. Dlatego też od lat 90 bardziej adekwatnym i powszechnie przyjętym podziałem jest podział na bogatą Północ i biedne Południe. Do państw Północy zaliczamy kraje należące do OECD oraz kraje byłego bloku wschodniego, w których poziom życia, poza małymi wyjątkami, stoi na wysokim poziomie. Południe natomiast to kraje postkolonialne, w których panuje powszechne ubóstwo, choroby, łamane są podstawowe prawa człowieka.

Podział na Północ i Południe był już dostrzegany w latach 60-tych, kiedy to kraje postkolonialne zaczęły postrzegać obecną światową rywalizację przez pryzmat gospodarki, nie polityki czy ideologii. Nie ważne było, czy dane państwa należą do bloku socjalistycznego, czy też zachodniego, ważne było to, że różnice w rozwoju powiększyły się i trzeba było podjąć inicjatywy temu zapobiegające. Dlatego też w ramach ONZ, w wyniku akcji państw Południa, w 1964 roku stworzono Konferencję Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD-United Nations Conference on Trade and Development), która ma na celu wsparcie dla krajów potrzebujących2.

3. Kryteria podziału świata na bogatą Północ i biedne Południe

Północ i Południe wyróżnić możemy na podstawie wielu kryteriów. Chciałbym tu przytoczyć kilka z nich, a mianowicie: kryterium geograficzne, cywilizacyjne, ekonomiczne oraz ekonomiczno-społeczne.

Jako pierwsze kryterium wyróżnić możemy kryterium geograficzne. Tak się składa, że najbardziej rozwinięte państwa zamieszkują półkulę północną, między 20 a 60 równoleżnikiem. Są jednak wyjątki. Do państw bogatej Północy można także zaliczyć Australię czy Nową Zelandię, które znajdują się na półkuli południowej.

Wyodrębnienie Północy i Południa może nastąpić również według kryterium typologii cywilizacji. Członków danej cywilizacji łączą przede wszystkim religia, a także więzy krwi, styl życia oraz język. Z tej perspektywy świat możemy podzielić na dominującą cywilizację zachodnią z jednej strony, którą reprezentuje większość państw półkuli północnej, a z drugiej cywilizacje: chińską, hinduistyczną, islamską, latynoamerykańską oraz afrykańską. Cywilizacje państw Południa charakteryzują się między innymi tym, że sprzeciwiają się dominacji państw Zachodu. Najbardziej jaskrawym przypadkiem jest cywilizacja islamska.

Państwa Północy i Południa można wyodrębnić, opierając się na kryterium ekonomicznym wskazującym na poziom rozwoju mierzony za pomocą dochodu na jednego mieszkańca. Bank światowy dzieli poszczególne państwa na:

  1. państwa o wysokich dochodach, które wynoszą minimum 10066 USD na 1 mieszkańca;
  2. państwa o średnio wysokich dochodach-3265-10065 USD na 1 mieszkańca;
  3. państwa o średnio niskich dochodach-826-3255 USD na 1 mieszkańca;
  4. państwa o niskich dochodach, nie przekraczających 825 USD na 1 mieszkańca3

Posługując się kryterium ekonomiczno-społecznym, wyróżnić możemy kilka wskaźników ułatwiających klasyfikację państw. Często stosowany do pomiaru stopnia rozwoju danego kraju jest Produkt Krajowy Brutto (ang. GDP-Gross Domestic Product), a także PKB per capita, którym posługuje się wyżej wymieniony Bank Światowy. Ma on jednak wiele wad, dlatego w klasyfikacji poziomu życia w poszczególnych krajach coraz częściej stosowany jest wskaźnik rozwoju kapitału ludzkiego (HDI-Human Development Index).

PKB opisuje zagregowaną wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych na terenie danego kraju w określonej jednostce czasu (najczęściej w ciągu roku). PKB per capita natomiast to wartość Produktu Krajowego Brutto danego państwa podzielona przez liczbę jego mieszkańców. Nie uwzględnia on jednak wielu ważnych czynników decydujących o tym, na jakim poziomie żyje społeczeństwo. Produkt Krajowy Brutto nie mówi nam, jak dochody są rozłożone pomiędzy poszczególnych członków danego społeczeństwa. Może być tak, że na górny decyl będzie przypadać 40% dochodów w danym państwie, a pozostałe 90% społeczeństwa 60% dochodów. Tak więc mimo wysokiego poziomu PKB, nierówności w danym państwie mogą być bardzo duże. Wskaźnik ten nie mówi nam także o tym, jaki jest stan zdrowia w społeczeństwie. Nie informuje nas również, jak wykształcone jest społeczeństwo. Trudno uznać kraj za rozwinięty, kiedy będzie miał wysoki poziom PKB, a jedna trzecia społeczeństwa będzie analfabetami i w dodatku nie przestrzegane będą prawa człowieka.

Tabela 1. PKB per capita w dolarach w wybranych krajach w 2008 roku

KrajPKB per capita
Singapur 52,000
Stany Zjednoczone 48,000
Islandia 42,600
Niemcy 34,800
Francja 32,700
Portugalia 22,000
Polska 17,800
Wenezuela 14,000
Ukraina 6,900
Chiny 6,100
Egipt 5,500
Paragwaj 4,300
Indonezja 3,900
Tadżykistan 1,800
Bangladesz 1,500
Zambia 1,500
Benin 1,500
Tanzania 1,400
Burkina Faso 1,300
Uganda 1,100
Mozambik 900
Rwanda 900
Sierra Leone 700
Liberia 500

Źródło: http://www.wedrujacyswiat.pl/Tabele.php#2.33 z 13.05.2009.



Newsletter



Wiadomość HTML?

Używamy informacji zapisanych za pomocą cookies w celach statystycznych i w celu dostosowania strony do indywidualnych potrzeb użytkowników. Ustawienia cookies mogą być kontrolowane za pomocą przeglądarki.

EU Cookie Directive Module Information