Pojęcie megatrendów i globalizacji w układzie międzynarodowych stosunków polityczno-społecznych i gospodarczych

Pojęcie globalizacji

Globalizacja jest zjawiskiem/procesem dynamicznym, wieloaspektowym i złożonym. Nie da się określić jednoznacznej definicji globalizacji, a to ze względu na interdyscyplinarny charakter tego terminu1. Wyróżnia się trzy podstawowe wymiary globalizacji: polityczny, ekonomiczny i kulturowy. Wymiary te są uzupełniane o aspekty ekologiczne, społeczne, naukowe itd. Wiele kontrowersji wywołuje globalizacja gospodarcza. Zwraca się uwagę na zagrożenia wynikające z globalizacji gospodarczej, najpoważniejsze zagrożenie to destabilizowanie gospodarki światowej w następstwie kryzysów finansowych i pogłębianie nierówności między państwami oraz regionami2. Świat podzielił się na zwolenników i przeciwników globalizacji. Mimo wielu zdań przeciw temu procesowi nie trudno zauważyć wielu korzyści wynikających z globalizacji, są to m. in.:

  • wiele państw rozwinęło się znacznie szybciej, niż gdyby tego procesu nie było,
  • eksport pociąga za sobą wzrost gospodarczy,
  • w państwach, gdzie jest duży eksport obywatele są znacznie zamożniejsi,
  • zmniejszenie poczucia izolacji3.

Megatrendy rozwoju

Z globalizacją związany jest termin "megatrendy". W mojej pracy skupię się na megatrendach rozwoju:

  1. Przejście od gospodarki narodowej do gospodarki globalnej - wszystkie państwa świata są coraz bardziej uzależnione od innych państw mimo, że każde państwo jest demokratyczne.
  2. Przejście od społeczeństwa przemysłowego do społeczeństwa informacyjnego - lata 1956-57 to początek społeczeństwa informacyjnego, np. w USA. Po raz pierwszy liczba pracowników biurowych, tzw. "białych kołnierzyków", przewyższyła pracowników zatrudnionych w przemyśle. W 1957 r. Rosjanie wysłali sputnik w kosmos - to stało się katalizatorem rozwoju informacyjnego4.
  3. Przejście od myślenia krótkofalowego do myślenia długofalowego - punktem wyjścia był alarm ekologów dotyczący stanu zasobów środowiska naturalnego. Prawo sytuacji (Mary Fdet) - trzeba rozszerzać zakres produkcji .
  4. Przejście od technologii "siłowej" do ultratechnologii (ultrastyku) - Ultratechnologia - to reakcja na nową technologię :
    • zwiększyła się rola telewizji w życiu człowieka (ok. 5 godzin dziennie);
    • pojawił się ruch terapii grupowej (np. joga , orient);
    • powstawanie hospicjów reakcją na wprowadzenie w szpitalach sprzętu podtrzymującego życie;
    • centra handlowe stały się miejscem spotkań towarzyskich , ponieważ zaczęły pochłaniać coraz więcej czasu.
  5. Przejście od demokracji przedstawicielskiej do demokracji uczestniczącej - ludzie chcą decydować o swoim terenie. Więcej ludzi bierze udział w referendach oddolnych niż w wyborach prezydenta. Demokracja przedstawicielska stała się niemodna.
  6. Przejście od centralizacji do decentralizacji - istotą decentralizacji jest to, że następuje proces różnicowania. Zostało odrzucone pojęcie społeczeństwa homogenicznego na rzecz różnorodności. Dobrym przykładem jest Mc'Donald.
  7. Przejście od schematu "albo-albo" do wielokrotnego wyboru - od lat 80-tych mamy do czynienia z różnorodnością czyli z rynkowym zdecentralizowaniem:
    • pojawiają się zindywidualizowane style życia;
    • jest różnorodność produktów spożywczych;
    • wystąpiła inwazja telewizji;
    • próbuje się podtrzymać korzenie różnych narodowości.
  8. Przejście od hierarchii do sieci - zarządzanie przez wiele stuleci przypominało piramidę (u góry decydenci, na dole wypełniający decyzje). W drugiej połowie XX w. ten sposób zarządzania stał się nieefektywny. Przykładem zarządzania sieciowego jest ruch AA, typ "waldorfski" (nie ma dyrektora, zarządzają wszyscy nauczyciele). Model sieciowy - to spotkania, koalicje, taśmy, biuletyny; instytucje funkcjonują na zasadzie drabiny; sieci wzmacniają jednostkę.
  9. Przejście z północy na południe - zostało zapoczątkowane przez:
    • przemianę społeczeństwa przemysłowego w informacyjne;
    • przejście od gospodarki krajowej do globalnej;
    • odrzucenie systemu centralistycznego na rzecz zdecentralizowanego. Na przykład od 1988 r. więcej Amerykanów mieszka na południu i zachodzie (Dolina Krzemowa) niż na północy i wschodzie.
  10. Przejście od pomocy zinstytucjonalizowanej do samopomocy - zawiodły instytucje państwowe, więc powstały grupy obywatelskie, działające przeciwko agresji, przemocy, pomagające w dostarczaniu żywności osobom starszym, w realizacji edukacji w domu5.

Międzynarodowe stosunki polityczno-społeczne i gospodarcze

Istotnym przejawem globalizacji w międzynarodowych stosunkach polityczno -społecznych są migracje ludności na skalę światową. Migracje międzynarodowe są jednym z najpowszechniejszych zjawisk społecznych na świecie. Praktycznie cały świat jest objęty tym zjawiskiem. Coraz częściej mamy do czynienia z migracjami międzykontynentalnymi, w szczególności z Azji i z Afryki do Europy oraz z Ameryki Południowej do Ameryki Północnej. Ludzie zmieniają miejsce zamieszkania z różnych powodów, najczęściej dobrowolnie w celu znalezienia lepszego miejsca pracy za granicą. Niektóre państwa, np. Niemcy, Japonia, USA zachęcają wysokiej klasy zagranicznych specjalistów do pracy. Odpowiednia polityka migracyjna i oferowanie wysokich zarobków kuszą, m. in. polskich specjalistów. Niestety popularne też są nielegalne migracje głównie do Europy mieszkańców biednych krajów Azji i Afryki w celu znalezienia pracy. Jedną z form migracji jest uchodźstwo. Najwięcej uchodźców pochodzi z państw objętych wojną, m. in. z Palestyny, Sudanu, Birmy, Afganistanu. Każdego roku tysiące uchodźców stara się o uzyskanie azylu w krajach rozwiniętych gospodarczo6.

Dzięki globalizacji bardzo popularna jest na świecie komercjalizacja produktów kulturowych i rozprzestrzenianie się ideologii konsumeryzmu. Wielki wkład w to wnoszą działania marketingowe korporacji transnarodowych oraz rozwój masowych środków komunikacji. Korporacje transnarodowe stanowią główną siłę napędową globalizacji7. Tworzą one ponadgraniczne sieci relacji zewnętrznych i wewnętrznych, a siłą napędową tych struktur są zdolności koordynacji i integracji działań realizowanych w różnych jednostkach rozproszonych organizacyjnie i geograficznie8.

Negatywny wpływ korporacji w procesie globalizacji ukazuje film "Korporacja" w reżyserii J. Abbot i M. Achbar. Film ukazuje krytyczną analizę historii wewnętrznej struktury, kontrowersyjnych mechanizmów i potencjalnych kierunków rozwoju międzynarodowych korporacji przemysłowych. Twórcy filmu zastanawiają się, czy zagrażają one demokracji i środowisku naturalnemu, czy nasza planeta ma szansę przetrwać9. Korporacje ze względu na ich ponadnarodowy charakter osiągają dochody większe niż państwa średniej wielkości. Jako przykład może posłużyć korporacja Mitsubishi, której roczne dochody pod koniec XX wieku były większe od PKB Polski10. Wśród takich korporacji ponadnarodowych, jak Coca Cola (118,6 mld USD), Pfizer (246,2 mld USD), Exxon Mobil (286,3 mld USD), Microsoft (288,1 mld USD), General Electric (406,5 mld USD)11, nie ma korporacji zarabiających poniżej 5 mld USD12.

W wyniku procesu globalizacji politycznej powstały liczne organizacje międzynarodowe. Bank Światowy oraz Międzynarodowy Fundusz Walutowy powstały na Konferencji w Bretton Woods w 1944 roku. Bank Światowy powstał głównie by odbudować zniszczone II wojną światową kraje Europy oraz Japonię. Za istotne uznano również wsparcie dla rozwijających się krajów Azji, Afryki i Ameryki Południowej. Do Banku Światowego należy 186 państw. Międzynarodowy Fundusz Walutowy zajmuje się kwestiami stabilizacji ekonomicznej na świecie, dostarcza pomocy finansowej zadłużonym krajom członkowskim, które w zamian są zobowiązane do dokonywania reform ekonomicznych i innych działań stabilizujących. Obecnie zrzesza 186 państw. W 1994 roku powstała Światowa Organizacja Handlu (WTO). Organizacja ta zajmuję się liberalizacją międzynarodowego handlu dobrami i usługami, rozstrzyganiem sporów dotyczących wymiany handlowej, prowadzeniem polityki inwestycyjnej wspierającej handel, przestrzeganiem praw własności intelektualnej13.

Rys. Członkowie Światowej Organizacji Handlu
członkowie WTO

Istotnymi organizacjami międzynarodowymi wymienianymi w kontekście globalizacji są m. in. Unia Europejska (UE), Unia Afrykańska (UA), Unia Narodów Południowoamerykańskich (UNASUR). Dzięki globalizacji państwa wcześniej zaliczane do ubogich coraz bardziej liczą się na arenie międzynarodowej, są to przede wszystkim Chiny, Indie, Brazylia, Malezja, Indonezja, Meksyk, Tajlandia. Państwa te weszły w obręb gospodarki światowej, czyli globalizacji i z pewnością dalej będą prężnie się wzbogacać i rozwijać14.

W wymiarze gospodarczym globalizacja polega na ujednoliceniu rynków i obracanych na nich różnorodnych towarów w skali globalnej. Następuje zniesienie większości barier występujących w handlu międzynarodowym. Dzięki temu firmy z Ameryki Południowej i Azji mogą konkurować z rynkami amerykańskimi i europejskimi.

Głównymi aktorami na tych rynkach są korporacje transnarodowe, które swe siedziby mają w zamożnych państwach. Kryzys finansowy wybuchający w jednym państwie może być odczuwalny na całym świecie15. Jako doskonały przykład tego może posłużyć kryzys finansowy 2007-2009.

Globalizacja w międzynarodowych stosunkach gospodarczych przejawia się w liberalizacji handlu międzynarodowego, rozwoju technicznych środków komunikacji, redukcji barier przepływu towarów i kapitału. Bardzo ważne są wspomniane wcześniej organizacje międzynarodowe. Zapewniają one korzystne warunki polityczne poprzez tworzenie ładu instytucjonalnego16.

Globalizacja to proces, którego nie da się zahamować. W dalszym ciągu będzie wpływać na stosunki międzynarodowe - polityczne, społeczne, gospodarcze, a także m. in. kulturalne. Świat chodzi ubrany w jeansy marki Wrangler czy Levis, uprawia sport w ubraniach marki Adidas czy Nike, jada w McDonald's i KFC, urządza mieszkanie w IKEA, robi zakupy w wielkich hipermarketach oraz lepiej zna osobę mieszkającą na drugim końcu globu niż swojego sąsiada. Powinniśmy skorzystać z mądrych zdobyczy globalizacji, lecz pamiętajmy o pielęgnowaniu tradycji i podtrzymywaniu narodowej tożsamości.

Bibliografia:

  1. Czarny E. (red.), Globalizacja od A do Z, Wyd. NBP, Warszawa 2004.
  2. Czerny M., Globalizacja a rozwój: wybrane zagadnienia geografii społeczno - gospodarczej świata, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2005.
  3. Giddens A., Socjologia, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2004.
  4. Haliżak E., Kuźniar R. (red.), Stosunki międzynarodowe: geneza, struktura, dynamika, Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
  5. Łoś-Nowak T., Stosunki międzynarodowe: teorie, systemy, uczestnicy, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2006.
  6. Miklaszewski S., Molendowski E. (red.), Gospodarka światowa w warunkach globalizacji i regionalizacji rynków, Difin, Warszawa 2009.
  7. Parzymies S., Stosunki międzynarodowe w Europie 1945-2004, Wyd. Akademickie DIALOG, Warszawa 2004.
  8. Skalski E., Yes logo, "Newsweek" nr 17, 25.04.2010.
  9. Stiglitz J. E., Globalizacja, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2007.
  10. Zorska A., Korporacje transnarodowe. Przemiany, oddziaływania, wyzwania, PWE, Warszawa 2007.
  11. www.eid.edu.pl/blog/wpis,megatrendy_ktore_zmienia_swiat,86.html
  12. www.filmweb.pl

1Zob. J. Misala, Lokalizacja działalności gospodarczej w warunkach globalizacji (ujęcie teoretyczne), [w:] Globalizacja od A do Z, pod red. E. Czarny, Wyd. NBP, Warszawa 2004, s.260.

2Zob. I. Pietrzak, Globalizacja i regionalizacja gospodarki światowej, [w:] Gospodarka światowa w warunkach globalizacji i regionalizacji rynków, pod red. S. Miklaszewski, E. Molendowski, Difin, Warszawa 2009, s.17-18.

3J. E. Stiglitz, Globalizacja, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2007, s.22-23.

4S. Parzymies, Stosunki międzynarodowe w Europie 1945-2004, Wyd. Akademickie DIALOG, Warszawa 2004, s.137.

5www.eid.edu.pl/blog/wpis,megatrendy_ktore_zmienia_swiat,86.html.

6M. Czerny, Globalizacja a rozwój: wybrane zagadnienia geografii społeczno-gospodarczej świata, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2005, s.134-142.

7A. Müller, Globalizacja - mit czy rzeczywistość, [w:] Globalizacja od A do Z, pod red. E. Czarny, Wyd. NBP, Warszawa 2004, s.49.

8A. Zorska, Korporacje transnarodowe. Przemiany, oddziaływania, wyzwania, PWE, Warszawa 2007, s.125.

9Zob. www.filmweb.pl.

10A. Giddens, Socjologia, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 80.

11Dane za: "Wprost" 2001, nr 14, s.48.

12T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe: teorie, systemy, uczestnicy, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2006, s.335.

13I. Popiuk-Rysińska, Instytucje międzynarodowe, [w:] Stosunki międzynarodowe: geneza, struktura, dynamika, pod red. E. Haliżak, R. Kuźniar, Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006, s. 358-359.

14E. Skalski, Yes logo, "Newsweek" nr 17, 25.04.2010, s.77.

15P. Małecki, P. Stanek, Gospodarka światowa wobec kryzysu globalnego, [w:] Gospodarka światowa w warunkach globalizacji i regionalizacji rynków, pod red. S. Miklaszewski, E. Molendowski, Difin, Warszawa 2009, s.69.

16A. Budnikowski, Międzynarodowe stosunki gospodarcze wobec wyzwań globalizacji, [w:] Globalizacja od A do Z, pod red. E. Czarny, Wyd. NBP, Warszawa 2004, s.60.

Newsletter



Wiadomość HTML?