Ameryka Południowa - charakterystyka regionu

Ameryka Południowa leży całkowicie na półkuli zachodniej i w większości (ok. 80%) na półkuli południowej. Na północy sąsiaduje z Ameryką Centralną i Regionem Karaibskim należącymi do Ameryki Północnej, a od Antarktydy oddziela ją Cieśnina Drake'a. W skład regionu wchodzi 12 państw i dwa terytoria zależne: Gujana Francuska oraz Falklandy/Malwiny (tab. 1.). Łączna powierzchnia regionu wynosi 17,8 mln km2, a zamieszkuje go 371,3 min osób (szac. 2005).

Zwarty cokół kontynentalny Ameryki Południowej obejmuje także wąski pas szelfu, szerszy jedynie u wybrzeży Argentyny. W jego obrębie wyróżnia się prekambryjską platformę południowoamerykańską obejmującą większość pozaandyjskiej Ameryki Południowej, platformę paleozoiczną na południowym-wschodzie (w jej skład wchodzi m.in. szelfowe Morze Argentyńskie) oraz Andy - wielki system młodych gór fałdowych ciągnący się wzdłuż północnych i zachodnich wybrzeży, łączący się na północy z Kordylierami Ameryki Północnej, a na południu, przez łuk południowych Antyli, z młodymi górami Antarktydy.

W ukształtowaniu powierzchni Ameryki Południowej przeważają niziny. Przypada na nie ok. 50% powierzchni regionu; na wyżyny przypada ok. 40%, a wysokie góry (powyżej 2000 m n.p.m.) zajmują niespełna 10% powierzchni kontynentu. Najwyższym szczytem Ameryki Południowej jest Aconcagua (6959 m) w Andach; najniższym punktem - depresja Gran Bajo de San Julian (105 m p.p.m.) w Patagonii.

Andy, największy system górski Ameryki Południowej, są utworzone przez kilka równoległych łańcuchów górskich nazywanych kordylierami, poprzedzielanych podłużnymi dolinami i śródgórskimi wyżynami. Najdłuższym z nich jest Kordyliera Zachodnia ciągnąca się od wybrzeża Morza Karaibskiego po przylądek Horn. Góry są zróżnicowane krajobrazowo. W rzeźbie Andów Północnych (do 12°S) dominują szerokie zaokrąglone grzbiety nazywane paramo, porośnięte bujną roślinnością zielną - głównie trawami, nad którymi górują okryte stałą pokrywą śnieżną i lodowcami masywy górskie (np. Cordillera de Merida) oraz wysokie (ponad 6000 m) stożki czynnych i wygasłych wulkanów. Andy Środkowe (między 12 a 29°S) to kraina śródgórskich płaskowyżów i rozległych kotlin nazywanych puna (np. Puna de Atacama), przeważnie pustynnych, ograniczonych kordylierami i poprzedzielanych pasmami wysokich gór wulkanicznych. W Andach Południowych, niższych niż środkowa i północna część górotworu, charakterystyczna jest obecność wielkich, tektonicznie uwarunkowanych dolin poprzecznych, silnie przekształconych przez lodowce i zajętych częściowo przez jeziora. Południowa część Andów Południowych, nazywana Andami Patagońskimi, ma rzeźbę alpejską i jest silnie zlodowacona. Ewenementem na tej szerokości geograficznej jest wielkie pole lodowe nazywane Lądolodem Patagońskim (Hielo Patagónico) - relikt zlodowacenia plejstoceńskiego, które pozostawiło swe ślady na całej długości Andów.

Po wschodniej stronie Andów rozciągają się wielkie aluwialne niziny: Orinoko. Amazonki i La Platy, o zróżnicowanej morfologii (różnowiekowe formy fluwialne i eoliczne) i warunkach klimatycznych. U stóp Andów łączą się one w południkowo zorientowany pas obniżeń nawiązujący do przedgórskiego zapadliska Orinoko-La Plata, a na wschodzie otwierają się ku wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego. Osiami hydrograficznymi tych nizin są wielkie rzeki Ameryki Południowej: Amazonka - jedna z najdłuższych (ok. 7000 km) i najzasobniejszych w wodę rzek na Ziemi, Parana z Paragwajem, nazywana w ujściowym odcinku (estuarium) La Plata oraz Orinoko. Łącznie odwadniają one ok. 5% powierzchni regionu. Dorzecza tych rzek kryją ogromny potencjał energii wodnej, częściowo tylko wykorzystywany w elektrowniach wodnych, najintensywniej w przypadku dorzecza Parany.

Na północy, między Niziną Orinoko, wybrzeżem Oceanu Atlantyckiego a Niziną Amazonki, znajduje się Wyżyna Gujańska - wydźwignięty fragment platformy prekambryjskiej (tarcza gujańska) - z wysokimi płaskowyżami (tepuí) i ostańcowymi pasmami gór, np. Serra Imeri (Pico da Neblina, 3014 m). Między Niziną Amazonki a Niziną La Platy i wybrzeżem Oceanu Atlantyckiego znajduje się Wyżyna Brazylijska - rozległe wyniesienie platformy prekambryjskiej - jedna z największych wyżyn na Ziemi, z licznymi pasmami gór krawędziowych, np. Serra do Mar, Serra da Mantiqueira. Na południu regionu, między Andami a równinami Niziny La Platy (Pampa) i wybrzeżem Oceanu Atlantyckiego, leżą Sierry Pampy (Sierras Pampeanas) oraz Wyżyna Patagońska. Te suche w większości obszary są wyniesieniami (niekiedy zrębami) młodej platformy paleozoicznej. W ich rzeźbie dobrze są czytelne ślady plejstoceńskiego zlodowacenia.

Przybrzeżne wyspy Ameryki Południowej mają budowę geologiczną i rzeźbę zbliżoną do pobliskiego lądu. Tylko wulkaniczny archipelag Galápagos przypomina genezą niektóre wyspy Oceanii.

Tabela 1. Państwa i terytoria zależne w Ameryce Południowej
Ameryka Południowa - państwa i terytoria zależne

Źródło: Źródło: J. Makowski (red.), Geografia regionalna świata, Warszawa 2006.

Newsletter



Wiadomość HTML?