Azja Południowo-Wschodnia - charakterystyka regionu

Azja Południowo-Wschodnia to zróżnicowany i niejednoznacznie definiowany region. W jej skład wchodzą państwa położone zarówno na kontynencie azjatyckim - na półwyspach Indochińskim i Malajskim, jak i na wyspach archipelagów Malajskiego i Filipińskiego. Zazwyczaj przyjmuje się, że do Azji Południowo-Wschodniej zalicza się Wietnam, Kambodżę i Laos, wyróżniane często jako podregion zwany Indochinami, ponadto Tajlandię i Malezję, Singapur, Indonezję, Brunei oraz Filipiny. Czasem wątpliwości budzi przynależność do regionu Birmy (Myanmaru), która bywa zaliczana do Azji Południowej, oraz Timoru Wschodniego, który po uzyskaniu w 2002 r. niepodległości od Indonezji szuka swego miejsca między Oceanią (Melanezją) a właśnie Azją Południowo-Wschodnią.

Spośród wymienionych państw na wyspach leżą: Indonezja, Brunei, Filipiny i Timor Wschodni. Również Singapur jest wyspą połączoną groblą z Półwyspem Malajskim. Malezja składa się zaś z części zachodniej - półwyspowej i wschodniej - wyspiarskiej, bowiem zajmuje znaczną część wyspy Borneo. Łączna powierzchnia lądowa wymienionych państw wynosi ponad 4,5 min km2. Jeśli doliczyć do tego znaczne obszary wód wewnętrznych, morza terytorialnego i wyłącznej strefy ekonomicznej, Azja Południowo-Wschodnia jawi się jako jeden z większych regionów świata.

Charakteryzuje się on silnie zróżnicowaną rzeźbą terenu. Nie brak tu nizin, największych wzdłuż wielkich rzek - Menamu (Chao Phraya), Mekongu, Irawadi oraz nieco mniejszych wzdłuż wybrzeży Półwyspu Malajskiego, na północy Sumatry i Jawy, a także na południu Borneo w Kalimantanie. Z kolei najwyższe wzniesienia sięgają prawie 6000 m n.p.m. (Hkakabo Razi w Birmie - 5881 m n.p.m.). Wysokie wzniesienia powstały także na Borneo - Kinabalu w Malezji ma 4175 m n.p.m. i na wyspach Archipelagu Malajskiego, gdzie liczne wulkany osiągają wysokości ponad 3000 m n.p.m. Do najbardziej wyżynnych krajów regionu należą Laos i Wietnam. Niemal cały obszar Azji Południowo-Wschodniej cechuje duża aktywność sejsmiczna. Na Filipinach i w Indonezji zaznacza się czynny wulkanizm. Podmorskim trzęsieniom ziemi towarzyszą czasami fale tsunami, częstsze na Oceanie Spokojnym. Jednak w grudniu 2004 r. ogromne zniszczenia i prawie ćwierć miliona ofiar przyniosło tsunami wywołane przez wstrząs sejsmiczny w pobliżu Sumatry na Oceanie Indyjskim. Region znajduje się w strefie klimatów monsunowych. Letnie deszcze monsunowe mają istotny wpływ na wielkość produkcji rolnej, szczególnie w krajach Półwyspu Indochińskiego. Z kolei ciepłe, suche i słoneczne zimy na Półwyspie i Archipelagu Malajskim czynią ten obszar bardzo atrakcyjnym turystycznie.

Znaczny jest także potencjał demograficzny Azji Południowo-Wschodniej. Z blisko 600 min ludzi, którzy tam mieszkają, najwięcej, ok. 250 min, żyje w Indonezji - czwartym, co do wielkości populacji, państwie świata. Wysoka stopa przyrostu naturalnego - największa w Laosie (24%o) i Timorze Wschodnim (21%e), najmniejsza w Tajlandii (9%c) i Birmie (4%o), a w pozostałych krajach kilkanaście promili, pozwala przypuszczać, że niedługo grono państw o liczbie ludności przekraczającej 100 min zostanie zasilone o Wietnam i Filipiny. W Azji Południowo-Wschodniej istnieją jednak również demograficzne "karły", jak Brunei (niecałe 400 000) i Timor Wschodni (ok. 1 min). Stosunkowo niewielka jest także populacja Singapuru (ok. 4,5 min), Laosu (ok. 6 min) i Kambodży (ok. 14 min). Różnie kształtuje się w poszczególnych krajach oczekiwana długość życia. Przeciętny mieszkaniec Singapuru ma szanse dożyć prawie 82 lat. Na przekroczenie wieku 70 lat mogą liczyć mieszkańcy Brunei, Malezji, Tajlandii i Wietnamu, tymczasem Laotańczycy oraz mieszkańcy Birmy (Myanmaru) i Kambodży - na nieco ponad 55 lat.

Cechy przyrodnicze i demograficzne nie są jedynymi, które wewnętrznie różnicują region. Nie mniej istotne jest zróżnicowanie religijne i kulturowe, a do niedawna także polityczne.

Indonezja to największe państwo islamskie na świecie. Islam stanowi także religię dominującą w Malezji i Brunei. Tajlandia zdominowana jest przez buddyzm, istotny również w Indochinach i w Birmie. Z kolei Singapur odznacza się pod tym względem interesującą mieszanką buddyzmu, taoizmu, islamu i chrześcijaństwa. Filipiny zaś, podobnie jak Timor Wschodni, to kraje katolickie. Nic dziwnego, że w różnych częściach regionu tli się konflikty religijne. Na południu Filipin aktywni są muzułmanie, stosujący często terroryzm. Akty terrorystyczne wobec obcych etnicznie i religijnie zdarzają się stosunkowo często w Indonezji (m.in. zamach na dyskotekę w turystycznym "raju" na Bali w 2002 r.), gdzie systematycznie ofiarami muzułmanów padają katolicy zamieszkujący wyspy archipelagu Moluków, zwłaszcza wyspę Ambon. Na początku XXI w. uaktywnili się muzułmanie zamieszkujący południe Tajlandii, dokonując kilku spektakularnych zamachów, mających zapewne na celu zniechęcenie turystów do przyjazdu na te tereny.

Od II wojny światowej do wczesnych lat 90. XX w. przez Azję Południowo-Wschodnią przebiegał istotny front walki ideologicznej wielkich mocarstw, w szczególności Związku Radzieckiego i Stanów Zjednoczonych, przy zmieniającym się udziale ChRL. Zimna wojna przybierała tutaj gorące formy. Wojny i konflikty nie ominęły Wietnamu, Kambodży, Laosu, Birmy, Indonezji i Malezji. Linia stref wpływów komunizmu przebiegała wzdłuż północnej granicy Tajlandii. Proradzieckie lub prochińskie ruchy próbowały także przejąć władzę na Filipinach, w Malezji i w Indonezji. Odpowiedzią, nie zawsze skuteczną, było utworzenie w 1954 r. paktu wojskowego SEATO (z udziałem Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii), który miał przeciwstawiać się ekspansji komunizmu w regionie. Nie zapobiegł on jednak przejęciu przez komunistów pełnej kontroli nad Indochinami w 1975 r. Sytuacja uległa zmianie na początku lat 90. XX w. wraz z zakończeniem zimnej wojny oraz rozpadem Związku Radzieckiego. Cechą wspólną państw regionu stała się demokratyzacja systemów politycznych oraz dążenie do liberalizacji gospodarczej. Proces demokratyzacji jest jednak w różnym stopniu zaawansowany. W szczególności Birma, Wietnam i Laos pozostają dyktaturami, w kilku innych krajach nieobce są wzorce autorytarnej władzy.

Warto także wspomnieć o historii politycznej regionu i jej konsekwencjach. Jeszcze w pierwszej połowie XX w. niemal cała Azja Południowo-Wschodnia była skolonizowana przez państwa "Północy" i należała do najbardziej zróżnicowanych pod tym względem obszarów świata. Jedynym państwem niepodległym pozostawała Tajlandia (wówczas zwana Syjamem). Francja władała Indochinami, Wielka Brytania Birmą, Malajami, Singapurem i Borneo Północnym, Holandia - Indonezją, Portugalia - częścią Timoru. Filipiny, hiszpańskie do 1898 r., były kontrolowane później przez Stany Zjednoczone. Wraz z wybuchem II wojny światowej "pieczę" nad regionem przejęła Japonia. Jej klęska w 1945 r. przyspieszyła proces dekolonizacji. Jeszcze w latach 40. XX w. niepodległość proklamowały Filipiny, Birma, północna część Wietnamu (Demokratyczna Republika Wietnamu) i część Indonezji. W latach 50. uzyskały niepodległość Laos, Kambodża i Malaje oraz pozostała część Indonezji i Wietnamu. W latach 60. XX w. stały się niepodległe Borneo Północne i Singapur. W 1975 r. Portugalia opuściła Timor, przyznając mu nie podległość. Rychło na te tereny wkroczyły wojska indonezyjskie, które stacjonowały tam do 1999 r. Ostatecznie Timor Wschodni uzyskał niepodległość 20 maja 2002 r.

Nie zawsze dekolonizacja przebiegała spokojnie. W latach 1963-1966 Indonezja toczyła z Malezją wojnę o Borneo, perspektywa utraty kolonii leżała u źródeł "brudnej" wojny indochińskiej (1946-54). Ludność Timoru Wschodniego bardzo ucierpiała podczas okupacji indonezyjskiej. Do dziś nierozwiązany jest spór o wpływy w zachodniej Nowej Gwinei (West Papua), która należy do Indonezji, lecz zamieszkana jest przez niechętnych jej Papuasów. Ci proklamowali nawet, nieuznawaną przez nikogo, niepodległość. Podobnie uczynili mieszkańcy zachodniej Sumatry - bogatej w surowce prowincji Aceh.

Biorąc pod uwagę wspomnianą rozmaitość przyrodniczą, etniczną, religijną i polityczną trudno byłoby spodziewać się, aby Azję Południowo-Wschodnią, niestabilny, pełen konfliktów region, mogło coś łączyć. A jednak! Ośmielone sukcesami gospodarczymi niezbyt odległych państw Azji Wschodniej władze krajów regionu starają się podążać podobną drogą. Azjatyckie "tygrysy", najpierw Japonia, później Korea Południowa, Tajwan, Hongkong i Singapur, rozpoczynały przecież swą gospodarczą transformację w równie niesprzyjających warunkach. Trzy pierwsze były krajami wyniszczonymi przez wojny, dwa kolejne izolowanymi obszarami o małej powierzchni i licznych problemach społeczno-demograficznych. Można dostrzec także wiele podobieństw kulturowych i historycznych (np. okres dominacji japońskiej) między "starymi tygrysami" a aspirującymi do podobnej roli krajami Azji Południowo-Wschodniej.

To dążenie do transformacji gospodarczej na wzór państw nowo uprzemysłowionych można dostrzec w polityce gospodarczej każdego z państw regionu. Zaawansowanie poszczególnych krajów w tym procesie jest jednak różne. Najbliżej regionalnego "tygrysa", Singapuru, znajduje się Malezja i Tajlandia. Nieco dalej Filipiny i Indonezja. Jeszcze dalej Wietnam, którego część południowa rozwija się zresztą znacznie szybciej od północnej. Laos, Kambodża i Birma (Myanmar) to z kolei najbiedniejsze skrawki, podobnie jak Timor Wschodni, którego niepodległy byt dopiero się rozpoczyna. Szczególnym przypadkiem jest Brunei, którego bogactwo wypływa wraz z ropą naftową. Jednak nawet Brunei czerpie ze wzorów azjatyckich tygrysów (tab. 1).

gospodarki państw Azji Południowo-Wschodniejgospodarki państw Azji Południowo-Wschodniej

Źródło: J. Makowski (red.), Geografia regionalna świata, Warszawa 2006.

Najnowsze komentarze

Newsletter



Wiadomość HTML?

Używamy informacji zapisanych za pomocą cookies w celach statystycznych i w celu dostosowania strony do indywidualnych potrzeb użytkowników. Ustawienia cookies mogą być kontrolowane za pomocą przeglądarki.

EU Cookie Directive Module Information