Wielki głód i terror na Ukrainie w okresie stalinizmu

Od połowy lat dwudziestych przywódcy bolszewików z niechęcią przyglądali się kontrowersyjnym efektom gospodarczym i społecznym NEP-u, zastanawiając się, w jaki sposób na powrót skierować kraj na drogę socjalizmu. W debacie o transformacji sowieckiego społeczeństwa Józef Stalin opowiedział się najpierw po stronie umiarkowanych polityków, Nikołaja Bucha- rina i Aleksieja Rykowa, przeciwstawiając się lewemu skrzydłu, ale później uznał za słuszne lewicowe dążenia do szybkiej industrializacji kosztem chłopstwa. Odwracając się od swoich pierwotnych sprzymierzeńców, nazwał ich prowodyrami "prawicowej opozycji". Kierownictwo partii na Ukrainie zgadzało się ze Stalinem, niezależnie od jego aktualnych poglądów. Gdy w połowie 1928 r. Kaganowicz wrócił do Moskwy, zastąpił go na stanowisku szefa partii Stanisław Kosior, z pochodzenia Polak i doświadczony biurokrata partyjny, pracujący uprzednio zarówno na Ukrainie, jak i w Moskwie. Jako stalinowski lojalista Kosior gorliwie wspierał swojego patrona w ideologicznych sporach końca lat dwudziestych. W 1929 r. ukraińska organizacja partyjna, podobnie jak inne regionalne oddziały partii bolszewików, oczyściła swoje szeregi z "prawicowców", pozbywając się 24 tysięcy (prawie 10%) ukraińskich komunistów.

W dniu swoich pięćdziesiątych urodzin, obchodzonych z wielką pompą w 1929 r., Stalin był już niepodważalnym przywódcą ZSRR. Pod wpływem serii rzeczywistych i domniemanych kryzysów - rzekomego zagrożenia obcą inwazją, spowolnienia rozwoju przemysłu ze względu na brak dużych inwestycji oraz trudności w pozyskiwaniu zboża - wprowadził w życie program radykalnej transformacji społecznej, którą władze sowieckie nazywały "wielkim przełomem", a późniejsi uczeni obdarzyli mianem "odgórnej stalinowskiej rewolucji".

Industrializacja na wielką skalę, przymusowa kolektywizacja rolnictwa i zwalczanie "burżuazyjnej" kultury doprowadziły do zmiany oblicza Związku Sowieckiego w ogóle, a Ukrainy w szczególności. Forsując uprzemysłowienie, bolszewicy używali administracyjnych środków nadzoru i represji, które pomogły im również w ustanowieniu stalinowskiego systemu politycznego. Intensywny rozwój przemysłu i miast przeobraził strukturę społeczną Ukrainy, czyniąc z jej mieszkańców ludzi bardziej nowoczesnych, ale nowoczesnych na sposób sowiecki. Kolektywizacja i Wielki Głód lat 1932 i 1933 zniszczyły ukraińskie chłopstwo jako siłę zdolną do oporu wobec władzy. Terror wyeliminował rodzimą klasę polityczną. Powtarzające się czystki wśród inteligencji, zapoczątkowane w 1930 r., szkodziły narodowej kulturze, narzucając jej wartości stalinowskie, do których należało uznanie przodującej roli kultury sowieckiej w ZSRR. Pod koniec dekady państwo zrezygnowało z polityki ukrainizacji, hamując zarazem działalność kulturalną innych grup etnicznych na Ukrainie. Reżim Stalina zachował ukraińskie instytucje polityczne i kulturalne, całkowicie jednakże pozbawione suwerenności i inicjatywy.

Pierwszy plan pięcioletni

Istotą stalinowskich przeobrażeń gospodarczych było zastąpienie stosunków rynkowych centralnym planowaniem. Likwidując NEP, państwo przejęło gospodarkę, stając się gigantyczną, ściśle scentralizowaną korporacją, zajmującą się zarówno wytwarzaniem, jak i dystrybucją towarów. W sowieckiej "gospodarce sterowanej" centralne planowanie miało wykazać jej wyższość nad chaosem stosunków kapitalistycznych. W rzeczywistości Moskwa była w stanie skutecznie kontrolować wyłącznie wielkość produkcji. System gospodarki państwowej wymagał ogromnej biurokracji, ale nie sprzyjał jakości i nowoczesności produkcji.

Samo planowanie było zresztą raczej hasłem niż rzeczywistością. W 1928 r. Gosplan (państwowa komisja planowania) opracował pięcioletni plan przyspieszenia wzrostu gospodarczego, lecz politycy tyle razy podnosili jego normy, że w końcu pierwotny cel został zaprzepaszczony. Zaakceptowany z mocą wsteczną przez konferencję partyjną zwołaną wiosną 1929 r., a później kilkakrotnie rewidowany, pierwszy plan pięcioletni (1928-1938) z ambitnego programu zmienił się w zbiór pobożnych życzeń. Na przykład oczekiwania kierownictwa partii wobec rocznego wzrostu przemysłowego z zakładanych początkowo 16% (1928) zwiększały się kolejno do 22% (początek 1929), 32% (koniec 1929) i 45% (1931). Liczby te miały być wyrazem poprawy bytu ludności, mobilizowanej do działania środkami oficjalnej propagandy. W rzeczywistości obiektywne przeliczenia oficjalnych danych wskazują na mniej niż 16% przeciętnego rocznego wzrostu przemysłowego, a dzisiejsi uczeni uważają nawet, że i ta wielkość została zawyżona. Na Ukrainie planowane wydobycie węgla w Donbasie zwiększono z 27 do 53 i dalej do 80 milionów ton, statystyki z 1933 r. mówią natomiast o 45 milionach ton. Produkcję surówki zwiększono w założeniach z 2,4 do 6,6 miliona ton, a w rzeczywistości uzyskano 4,3 miliona. Mimo tych korekt, rozwój przemysłowy na Ukrainie był naprawdę imponujący.

Pierwszy sowiecki plan pięcioletni kładł nacisk na rozwój przemysłu ciężkiego, którego wizytówką miała stać się republika ukraińska. Po intensywnych zabiegach ukraińskich przywódców republika zyskała status priorytetowego regionu przemysłowego, co wiązało się ze znacznym dofinansowaniem. Licząc według wartości rubla z 1928 r., kwota zainwestowana przez państwo w ukraiński przemysł wzrosła z 438 milionów w 1929 r. do 1229 milionów w 1932 r. Spośród około 1500 nowych sowieckich zakładów przemysłowych z okresu pierwszej pięciolatki aż 400 zaczęto budować na Ukrainie. W latach 1927-1932 powstała gigantyczna - największa w Europie - elektrownia wodna Dniprohres na Dnieprze, która stała się pokazowym osiągnięciem sowieckiej industrializacji. Równie wiele uwagi poświęcano w prasie otwieraniu nowych fabryk, takich jak ogromna fabryka traktorów w Charkowie i stalownia w Zaporożu. Uruchomienie tej ostatniej wymagało nakładów w wysokości 933 milionów rubli - była to najdroższa budowa na Ukrainie okresu międzywojennego.

Na Prawobrzeżu lokowano niewiele zakładów przemysłowych, ponieważ władze traktowały te obszary jako potencjalny teatr wojenny w razie konfliktu z Polską lub Niemcami. Ogólnie rzecz biorąc, najwięcej zainwestowano w tradycyjne tereny przemysłowe Donbasu i regionu dolnego Dniepru, z czego najbardziej skorzystały takie miasta, jak Dniepropietrowsk, Krzywy Róg i Zaporoże. Oprócz regionalnych nierówności ekonomicznych obawy specjalistów wzbudzał sam kierunek rozwoju gospodarki Ukrainy. W 1932 r. konferencja ukraińskich ekonomistów podjęła rezolucję kry tykującą ustaloną praktykę eksportowania surowców do Republiki Rosyjskiej i importowania z niej gotowych wyrobów. Jak widać, centralni planiści uważali Ukrainę za sowiecki ośrodek wydobycia węgla i metalurgii żelaza. W 1932 r. Ukraina dostarczała 70% sowieckiego węgla, rudy żelaza i surówki, ale jej udział w wytwarzaniu gotowych produktów metalowych wynosił zaledwie 23%. Miejscowa produkcja artykułów konsumpcyjnych była jeszcze niższa. Stalinowska centralizacja niebawem podporządkowała ukraińską gospodarkę bezpośrednim nakazom Moskwy. W 1927 r. republika kontrolowała 81% ukraińskiego przemysłu, a w 1932 r. już tylko 38%.

Zawrotne tempo industrializacji w połączeniu z lekceważeniem mechanizmów rynkowych i skupianiem się na ogólnej wielkości produkcji powodowało nieefektywność i niską jakość. Za powtarzające się błędy konstrukcyjne, awarie i przestoje prasa winiła opór "dawnych specjalistów", wykształconych za czasów carskich. Począwszy od 1929 r., kiedy to w pokazowym procesie oskarżono 53 inżynierów o sabotaż w górniczym mieście Szachty, na terenie Donbasu (po rosyjskiej stronie granicy), władze zmuszały do milczenia inżynierów i planistów, którzy opowiadali się za bardziej zrównoważonym wzrostem przemysłowym. Gdy na początku 1933 r. Stalin ogłosił, że pierwszy plan pięcioletni został wykonany do końca ubiegłego roku, nikt nie odważył się kwestionować jego danych. Nawet jeśli oficjalne wyniki były znacznie zawyżone, zachodni uczeni szacują, że przy 50-procentowym wzroście w latach 1927-1932 tempo stalinowskiej industrializacji można porównywać z boomem gospodarczym powojennej Japonii i Niemiec Zachodnich. Za sprawą pierwszego planu pięcioletniego sowiecka Ukraina stała się potęgą przemysłową.

W drugim (1933-1937) i trzecim (1938-1941; przerwanym przez 11 wojnę światową) planie pięcioletnim udział Ukrainy w inwestycjach zmniejszył się, ponieważ w tym okresie Kreml wspierał ogromnymi środkami budowę przemysłu na Syberii. Na Ukrainie priorytetem miał być obecnie rozwój transportu, przemysł maszynowy i chemiczny. Według oficjalnych danych sowieckich po 1932 r. Ukraina pod względem rozwoju przemysłowego pozostała w tyle za Republiką Rosyjską. Do 1940 r. produkcja przemysłowa sowieckiej Ukrainy wzrosła 7,3 razy w porównaniu z 1913 r., natomiast w całym ZSRR zwiększyła się 7,6 razy, a w Federacji Rosyjskiej 8,9 razy8. U progu II wojny światowej Ukraina należała do przodujących regionów przemysłowych Europy. Biorąc pod uwagę ilość, ale nie jakość, produkcji metalu i maszyn, wyprzedzała Francję i Włochy, dorównując prawie Wielkiej Brytanii.

Niezbędny dla przemysłu kapitał wyciskano z chłopów, ukraińska wieś boleśnie odczuwała skutki niskich cen płodów rolnych i przymusowych dostaw, które pozwalały państwu sprzedawać zboże za granicę i tanim kosztem zaopatrywać miasta. Ludności miast zresztą nie wiodło się lepiej, ponieważ rząd ograniczał konsumpcję, aby móc inwestować większą część dochodu narodowego w przemysł ciężki. W 1928 r. kierownictwo sowieckie przywróciło racjonowanie żywności w miastach, które trwało aż do połowy lat trzydziestych. Państwo nie dbało też o sytuację mieszkaniową, bardziej troszcząc się o maszyny niż o warunki życia obywateli. Począwszy od lat trzydziestych, migracja nowych robotników ze wsi w zdecydowany sposób zaostrzała istniejące napięcia społeczne w miastach, których mieszkańcy tłoczyli się w "komunałkach", przepełnionych noclegowniach i prowizorycznych barakach.

Szybkie rozrastanie się miast i ośrodków przemysłowych miało dla Ukrainy szczególne znaczenie, dlatego że w historii większość robotników i mieszkańców miast stanowili tutaj etniczni Rosjanie i Żydzi. W związku z intensywnym rozwojem przemysłu powstało zapotrzebowanie na siłę roboczą, co skłaniało chłopów do szukania lepszego życia w miastach i na budowach. W latach trzydziestych procent etnicznych Ukraińców wśród robotników przemysłowych republiki zwiększył się z 52 do 66%. Dziedzictwo czasów carskich, kiedy podział pracy odpowiadał granicom etnicznym, zostało wreszcie przezwyciężone. Jeszcze bardziej wzrósł udział etnicznych Ukraińców w ogólnej liczbie ludności miast. W latach 1926-1939 zwiększyła się ona z 5,4 do 11,2 miliona, z czego 58% stanowili etniczni Ukraińcy, będący już teraz wyraźną większością.

Początkowo zachodni uczeni interpretowali te statystyki jako dowód imponującej "mobilizacji społecznej" etnicznych Ukraińców na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych. Nie ma jednak dowodów, że liczby te przekładały się na wzrost samoświadomości wśród ukraińskiej klasy robotniczej. Funkcjonariusze partyjni z pewnością nie natrafiali w fabrykach na żaden nacjonalistyczny opór. Niezadowolenie władz mógł budzić jedynie brak kontroli nad masowym napływem ludności do miast i niemożność ograniczenia ogromnej fluktuacji pracowników". W grudniu 1932 r. rząd wprowadził zatem wewnętrzne paszporty i obowiązek meldunkowy w miastach. Rotacji i absencji pracowników miały zapobiegać surowe przepisy "dyscypliny pracy". Władze niepokoiły się także niską wydajnością. Jako środek zaradczy wprowadzono najpierw "socjalistyczne współzawodnictwo", w którym konkurowały ze sobą poszczególne przedsiębiorstwa, a także brygady w każdej fabryce, a zwycięzcy otrzymywali czerwone sztandary i niewielkie nagrody materialne. Jako pierwsze w całym Związku Sowieckim podjęły między sobą socjalistyczną rywalizację dwie kopalnie Donbasu. Widząc potrzebę zachęt materialnych dla robotników, sowieckie kierownictwo zrezygnowało w 1931 r. z komunistycznej zasady równości płac. Od tej pory robotnicy wykwalifikowani i "przodownicy pracy", którzy regularnie przekraczali normy, otrzymywali wyższe pensje, lepsze przydziały towarów reglamentowanych i premie. Przyczyniło się to do zmniejszenia rotacji pracowników w okresie drugiego planu pięcioletniego.


Newsletter



Wiadomość HTML?