Wielkie odkrycia geograficzne

Przyczyny odkryć geograficznych i wczesnej ekspansji kolonialnej

Brak dostatecznej ilości metali szlachetnych stał się poważnym problemem gospodarki europejskiej u progu ery nowożytnej.

Szukano dróg wyjścia z tej sytuacji. Jedną z nich była intensyfikacja eksploatacji złóż metali szlachetnych w Europie. Na czoło wysunęły się tu głównie kopalnie niemieckie, które osiągnęły najwyższe wydobycie w okresie 1526-1535. Jednakże złoża europejskie nie mogły zaspokoić zapotrzebowania i u schyłku XV w. podjęto poszukiwania metali i kruszców szlachetnych poza Europą. Była to jedna z przyczyn wielkich odkryć geograficznych.

Równie doniosłą rolę - według zgodnej, wieloletniej opinii nauki historycznej - odegrał handel lewantyński. Od czasu wypraw krzyżowych, które były punktem zwrotnym również w dziejach handlu, ustaliły się dwa główne szlaki kupieckie w Europie - południowy, czyli śródziemnomorski, i północny, którego główną arterię stanowiły: Morze Północne i Bałtyckie łączące Anglię. Flandrię, Brabancję, Niemcy z krajami skandynawskimi, Polską i Rusią.

Morze Śródziemne stanowiło wielką ruchliwą drogę handlową między miastami Hiszpanii, południowej Francji i północnych Włoch a miastami Bizancjum, Azji Mniejszej, Syrii, Palestyny i Egiptu. Tą drogą okręty należące do miast włoskich zaopatrywały Europę w niezbędne dla niej produkty krajów muzułmańskiego Wschodu, a także Indii i Chin. Produkty te to przede wszystkim korzenie (pieprz, imbir, gałka muszkatołowa, cynamon i in.), poza tym zaś pachnidła (mirra, kadzidło, balsam, aloes), barwniki (szafran, ałun owoce południowe (morele, rodzynki), cukier trzcinowy, tkaniny bawełniane i jedwabne.

Handel tymi towarami luksusowymi przez długi czas opłacał się sowicie, mimo że pośredniczący w nim kupcy arabscy również dobrze na tym zarabiali. Wszystkie te wysokie koszty opłacał bogaty odbiorca europejski. Europa również importowała z krajów wschodnich pewne towary, przy czym płacono za nie kupcom arabskim głównie metalami szlachetnymi. Znaczny ich odpływ na Wschód przyczynił się w poważnym stopniu do powiększenia ich deficytu w Europie.

Handel śródziemnomorski, rozwijający się głównie od czasu wypraw krzyżowych, zaczął w XV w. przeżywać swój wyraźny kryzys. Liczba pośredników stale się powiększała, ceny sprowadzanych ze Wschodu towarów nieustannie szły w górę. Również i wydarzenia polityczne na Bliskim Wschodzie, a mianowicie mocne usadowienie się Turków Osmańskich w Azji Mniejszej, były czynnikiem wybitnie niesprzyjającym rozwojowi handlu Europy ze Wschodem. W przeciwieństwie bowiem do Arabów, partnerów Europejczyków, Turcy rzekomo zdecydowanie wrogo odnosili się do handlu śródziemnomorskiego i zwalczali go w sposób bezwzględny. Ich pozycja stała się szczególnie silna po upadku Konstantynopola (1453). Miary dopełniały częste napady na statki europejskie, dokonywane przez coraz liczniejszych na Morzu Śródziemnym korsarzy.

W tym stanie rzeczy znalezienie bezpośredniej drogi morskiej do krajów Wschodu, głównie do Indii, pozwalającej omijać drogę lądową przez Azję Mniejszą, stało się głównym zadaniem kupiectwa europejskiego w XV w. I to była druga zasadnicza przyczyna podjęcia wypraw oceanicznych na przełomie XV i XVI w., wypraw, które w konsekwencji doprowadziły do wielkich odkryć geograficznych.

Ten przez wieki niemal wypracowany pogląd na genezę odkryć geograficznych i wczesnej ekspansji kolonialnej został w ostatnich czasach - w wyniku badań wielu historyków - w poważny sposób podważony. Wskazuje się dziś na to, że główna rola w genezie wspomnianych zjawisk przypada nie kupcom, nie kapitałowi handlowemu, lecz szlachcie, przede wszystkim portugalskiej, a także, jak się przypuszcza, hiszpańskiej. "Czynnikiem, który w XV i XVI w. utorował drogę europejskiej kolonizacji do Afryki, Indii i Brazylii, była przede wszystkim szlachta portugalska. Wydaje się, że podobnie przedstawiała się sytuacja, jeżeli idzie o kolonizację hiszpańską w Ameryce, choć niektórzy twierdzą, że element ludowy odegrał tam znacznie większą i samodzielniejszą rolę" - pisze historyk polski (Małowist).

Przyczyn ekspansji zamorskiej szlachty portugalskiej szukać należy w kryzysie gospodarki feudalnej w XIV i XV w., który pchnął zubożałą lub zrujnowaną szlachtę zarówno bogatą, jak średnią i drobną na drogę poszukiwań jakiejś rekompensaty za pogorszenie się własnego położenia ekonomicznego, a co za tym idzie i społecznego. W tym właśnie widzą historycy przyczynę raubritterstwa w Niemczech, rozbójnictwa wielkich panów angielskich, wielkich odkryć i wreszcie wczesnej ekspansji kolonialnej. Agresja na kraje zamorskie, ich kolonizacja i łupienie, a także zakładanie wielkich imperiów kolonialnych otwierały przed rzeszą zubożałej bądź zrujnowanej, ale szaleńczo śmiałej i awanturniczej, szlachty wspaniałe perspektywy bogacenia się.

Wśród wielu problemów spornych dotyczących wielkiego, złożonego zjawiska odkryć geograficznych, którym do niedawna hołdowano w nauce, a które zostały przez nowsze badania obalone, wymienić należy przede wszystkim zagadnienie rzekomego upadku handlu lewantyńskiego w związku z podbojami tureckimi na Bliskim i Środkowym Wschodzie. W świetle nowych badań udowodniono, że Turcy, z chwilą opanowania Syrii i Egiptu w 1517 r., nie tylko nie utrudniali prowadzenia handlu lewantyńskiego, lecz przeciwnie, robili wszystko, by go popierać, gdyż przynosi on skarbowi państwa poważne dochody. Handel lewantyński przeżył poważny kryzys po odkryciach geograficznych Portugalczyków w rejonie Oceanu Indyjskiego, po ich ekspansji w Indiach, jednak wkrótce - właśnie dzięki staraniom tureckim - odżył, a szlaki jego wiodły przez tereny Imperium Ottomańskiego.

Wiedza geograficzna w średniowiecznej Europie

Wiedza ta nie wyszła właściwie poza poziom, jaki osiągnęła w starożytności. Co więcej, o wielu zdobyczach starożytności w tej dziedzinie zapomniano, natomiast ogólny posłuch dawano fantastycznym baśniom i opowiadaniom, według których dalekie morza i lądy pełne były różnych istot i potworów wrogich człowiekowi, w dodatku czyhały na niego różne siły nadprzyrodzone. Największa zdobycz starożytności w dziedzinie wiedzy geograficznej, a mianowicie przekonanie, jakie istniało od czasów Ptolemeusza o kulistości ziemi, zostało przez świat średniowieczny na dłuższy czas zapomniane. Przy wyznaczaniu tras żeglugi morskiej nie brano pod uwagę zjawisk związanych z kulistością ziemi.

Mapy średniowieczne były bardzo prymitywne. Świat, według pojęć średniowiecznych, to prostokąt lub jeszcze częściej koło, którego środkiem była niemal z reguły Ziemia Święta z Jerozolimą, a wschodni jego kraniec stanowił biblijny raj. Znacznie lepsze były mapy żeglarskie, przede wszystkim włoskie, a także portugalskie, ale i one spełniały tylko częściowo swą rolę, o ile bowiem oddawały znaczne usługi dla żeglugi morskiej, to dla poznania krajów położonych w głębi lądów były zupełnie bezużyteczne, ponieważ z reguły w ogóle nie oznaczały żadnych miast, rzek, gór itp. nie leżących nad brzegami mórz.

Z biegiem czasu zaczyna jednak powracać do Europy zapomniana wiedza geograficzna świata antycznego i co ciekawe - za pośrednictwem Arabów, u których wiedza i nauka stały w średniowieczu bez porównania wyżej niż w świecie łacińskim i bizantyjskim. Znajomość dzieł uczonych greckich, przede wszystkim Arystotelesa i Ptolemeusza (Geografię Ptolemeusza przetłumaczono na łacinę w XV w.), przyczyniła się walnie do stopniowego zanikania średniowiecznych pojęć o ziemi.

Dowodem niewątpliwego postępu w tej dziedzinie było dzieło francuskiego kardynała Pierre d'Ailly (1350-1420) Tractatus de imagine mundi, w którym autor uwzględnił nie tylko pewne poglądy średniowieczne, głównie angielskiego uczonego z XIII w. Rogera Bacona, niewątpliwie nowatorskie jak na tę epokę, ale również dorobek geograficzny Ptolemeusza.

Równocześnie z postępem wiedzy teoretycznej następują coraz większe udoskonalenia praktyczne w dziedzinie żeglugi morskiej, a więc częstsze i lepsze zastosowanie igły magnetycznej, logu, budowa silniejszych o większym tonażu okrętów zaopatrzonych w liczniejsze żagle. Dzięki powszechnemu zastosowaniu kompasów i logu można było sporządzać znacznie dokładniejsze mapy żeglarskie.

U progu ery wielkich odkryć geograficznych znajomość świata wśród Europejczyków ograniczała się do półkuli wschodniej, a ściślej mówiąc do większości terenów Europy, Azji i Afryki. Jak znajomość ta była dalece niedoskonała, świadczy wydany w roku odkrycia Ameryki (1492) atlas świata opracowany przez niemieckiego żeglarza i geografa Martina Behaima (ok. 1459-1507). W atlasie tym przedstawiony został cały znany wówczas w Europie świat. Świat śródziemnomorski zarysowany jest w tym ogromnie ciekawym dokumencie wiedzy geograficznej dość dokładnie, ale to co rozpościera się od niego na południe (Afryka Środkowa i Południowa), wschód (Azja) i północ (północne krańce Europy) - to już właściwie niemal terra incognito. Między wschodnimi wybrzeżami Azji a zachodnimi brzegami Europy próżno szukalibyśmy jakiegoś większego lądu - naszkicowano jedynie niezbyt dokładnie zarys wielu mniejszych wysp.

Atlas Behaima - to podsumowanie całej ówczesnej wiedzy geograficznej o świecie. Autor nie spodziewał się zapewne, że dzieło jego zdezaktualizuje się już w roku wydania! To, że w atlasie Behaima znajdujemy poza Europą i Afryką większe partie kontynentu azjatyckiego, zawdzięczamy średniowiecznym podróżom geograficznym. Najsłynniejsze z nich skierowane były w głąb lądu azjatyckiego i związane z politycznymi misjami wysyłanymi z Europy do Mongołów w celu pozyskania ich do walki przeciw Turkom.

Wiedza geograficzna wiele zawdzięcza przede wszystkim takim ludziom, jak mnich włoski Giovanni da Pian del Carpini (XIII w.) i największy podróżnik średniowiecza, Włoch Marco Polo (XIII/XIV w.), który dotarł do Chin, gdzie spędził wiele lat, i pozostawił po sobie wspaniały traktat Opisanie świata.

Znakomite dzieło Marco Polo zdobywało sobie, aczkolwiek nie od razu, wielkie uznanie, a dane zaczerpnięte z jego pracy poszerzyły zasób ówczesnej wiedzy geograficznej. Na przeszło sto lat przed Behaimem (1375) opublikowano tzw. mapę katalońską, w której uwzględniono informacje Marco Polo. Opisanie świata przestudiowali wybitni żeglarze-odkrywcy, m.in. Kolumb.

Do wielkich odkrywców średniowiecza zwykło się zaliczać także Normanów, którym przypisuje się nawet odkrycie Ameryki. Już w IX w. dotarli oni do Islandii, a pod koniec X - do Grenlandii. Nazw ziem odkrytych przez nich później (XI w.) na kontynencie północnoamerykańskim - Helluland, Markland i Wineland - nie udało się badaczom dokładnie zidentyfikować. I choć sam fakt dotarcia Normanów do wybrzeży północnoamerykańskich nie ulega wątpliwości, to jednak podróże ich nie miały większego znaczenia, a ląd między Europą i Azją był nadal nie znany.


Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79