Wiosna Ludów w Europie - 1848 r.

Wrzenie narodowe i rewolucyjne, ujawnione w latach dwudziestych i trzydziestych, wzmogło się jeszcze w Europie w następnej dekadzie. Po wydarzeniach w Polsce i Włoszech Giuseppe Mazzini ogłosił 15 kwietnia 1834 r. w Szwajcarii Akt fundacyjny Młodej Europy. Związek ten współtworzyli emigranci polscy, niemieccy i włoscy, którzy powołali wcześniej organizacje narodowe. Art. 1 Aktu głosił: "Młode Niemcy, Młoda  Polska i Młode Włochy, Stowarzyszenia Republikańskie, dążące do jednego celu - Ludzkości, z jednąż wiarą w wolność, równość i postęp łączą się braterstwem dziś i na zawsze we wszystkim, co się tyczy ogólnego celu".

Wydarzenia Wiosny Ludów, które w latach 1848-1849 miały ogarnąć dużą część Europy i wstrząsnąć państwami Świętego Przymierza, poprzedzało powstanie krakowskie 1846 r.

W Krakowie 21 lutego 1846 r. grupka powstańców zaatakowała posterunki austriackie licząc, że będzie to iskra, która wznieci płomień walki wyzwoleńczej we wszystkich zaborach. Następnego dnia powołano w Krakowie Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polskiej z Janem Tyssowskim na czele i ogłoszono Manifest do narodu polskiego. Powstanie krakowskie trwało tylko dziewięć dni, ale odbiło się szerokim echem w Europie, zwłaszcza zaś we Francji, gdzie organizowano manifestacje i komitety pomocy dla Polski. Bezpośrednim skutkiem powstania była likwidacja Wolnego Miasta Krakowa i wcielenie go do Austrii na jesieni 1846 r. Przeciwko pogwałceniu przez Austrię traktatu wiedeńskiego z 1815 r. zaprotestowały nieśmiało Francja i Anglia, ale szybko tę niewielką zmianę na mapie politycznej Europy zaakceptowały.

Za bezpośrednie preludium Wiosny Ludów należy uznać rewolucję 1848 r. we Francji. Wynikała ona zarówno z kryzysu ekonomicznego i społecznego, jak i coraz silniejszej opozycji wobec władzy Ludwika Filipa. Wraz ze wzrostem autorytarnych tendencji w polityce wewnętrznej, jak również w stosunkach międzynarodowych król prowadził Francję w swych ostatnich latach do ściślejszego związku z Wiedniem i Petersburgiem. W ten sposób entente cordiale i zawiązany sojusz państw uważanych wówczas za liberalne: Francji, Anglii, Hiszpanii i Portugalii uległy rozbiciu. Tym, co poróżniło Francję i Anglię, były najpierw różnice w polityce wobec Turcji, w latach 1839-1841, później zaś próby Francji wzmocnienia swych wpływów dynastycznych w Hiszpanii. Wbrew protestom doszło bowiem w 1846 r. do zawarcia małżeństwa między siostrą królowej Hiszpanii Izabelli z francuskim księciem Antonim M. Montpensier.

Rewolucja lutowa trwała w Paryżu zaledwie trzy dni (22-24II), ale jej rezultatem był upadek monarchii i utworzenie II Republiki. 4 marca Rząd Tymczasowy ogłosił program polityki zagranicznej Francji, który m.in. mówił: "Traktaty z 1815 r. nie mają już mocy prawnej dla Republiki Francuskiej, mimo to jednak ustalenia terytorialne tych traktatów są faktem, uznawanym przez nią za podstawę i punkt wyjściowy w stosunkach z innymi narodami". Tak więc w pierwszej części zdania zapowiadano zerwanie z układem wiedeńskim, ale w drugiej próbowano złagodzić wrażenie radykalizmu oświadczając, że Francja szanować będzie porządek terytorialny ustanowiony w 1815 r.

Po zdławieniu czterodniowej rewolty ludowej w Paryżu (23-26 VI 1848), we wrześniu odbyły się wybory parlamentarne, a w grudniu prezydenckie, w wyniku których na czele państwa stanął Ludwik Napoleon Bonaparte, bratanek wielkiego cesarza.

Rewolucja lutowa we Francji miała bezpośredni wpływ na wydarzenia w Austrii. 12 marca 1S4S r. wręczono cesarzowi Ferdynandowi I petycję domagającą się usunięcia kanclerza Metternicha, a dnia następnego studenci i robotnicy rozpoczęli wznosić w Wiedniu barykady. Była to tzw. pierwsza rewolucja wiedeńska, która zakończyła się po kilku dniach usunięciem Metternicha i nadaniem przez cesarza 25 kwietnia 1848 r. nowej konstytucji (tzw. oktrojowanej, a więc nadanej z góry). Równocześnie ujawniły się w cesarstwie austriackim silne antagonizmy i konflikty narodowościowe.

Na wieść o wydarzeniach wiedeńskich w Krakowie od razu ożyły nadzieje emancypacyjne. Powołano Komitet Narodowy, który 6 kwietnia wydał odezwę mówiącą o "Polsce wyzwolonej, Polsce szczęśliwej, wielkiej, całej i niepodległej". Kiedy jednak w mieście wybuchły rozruchy uliczne, wojsko austriackie interweniowało brutalnie i bunt stłumiło.

Dłużej utrzymywała się sytuacja rewolucyjna na ziemiach czeskich. W marcu 1848 r. w Pradze miały miejsce liczne wiece, na których formułowano postulaty narodowe i społeczne, żądające m.in. równouprawnienia Czechów z Niemcami w urzędach i szkołach, wolności prasy i zgromadzeń, tajemnicy korespondencji, zniesienia pańszczyzny. 22 marca 1848 r. cesarz przyjął delegację praską, ale postulaty odrzucił.

2 czerwca 1848 r. rozpoczął się w Pradze zjazd przedstawicieli narodów słowiańskich. Uczestniczyła w nim także duża, ok. pięćdziesięcioosobowa delegacja Polaków, w tym m.in. Karol Libelt, Ryszard Berwiński, Lucjan Siemieński, Leon Sapieha, Jerzy Lubomirski. Zjazd wypracował Manifest do narodów europejskich, który głosił, że prawa narodów są ważniejsze niż decyzje monarchów. "Wstępujemy... znów na scenę Europy, tudzież wysuwamy projekt zwołania zjazdu powszechnego narodów europejskich dla wynegocjowania wszelkich międzynarodowych spraw, przeświadczeni jesteśmy zaiste, że wolne narody łatwiej się ze sobą porozumieją niż płatni dyplomaci. Oby projekt ten znalazł zrozumienie, zanim reakcyjna polityka niektórych dworów znów doprowadzi do tego, że narody roznamiętnione zazdrością i nienawiścią zaczną się wyniszczać. W imię wolności, równości i braterstwa wszystkich narodów" (S. Kalembka, s. 206-207).

Wydarzenia Wiosny Ludów na Węgrzech zaczęły się od uchwalenia 3 marca 1848 r. petycji do cesarza, domagającej się wprowadzenia konstytucji i zwiększenia praw narodowych. 18 marca sejm węgierski przyjął nowe akty prawne zgodnie z postulatami wysuniętymi w petycji. Dwa tygodnie później na wielkiej manifestacji w Budapeszcie rzucono hasło walki zbrojnej i ogłoszono Węgry republiką. Od tego czasu na czele węgierskiego ruchu niepodległościowego stanęli: dziennikarz Lajos Kossuth i poeta Sandor Petofi. Węgrzy rozpoczęli wkrótce formować swą armię narodową, która już w końcu września starła się w pierwszych walkach z wojskiem austriackim. Do armii węgierskiej zaciągali się emigranci z różnych krajów europejskich, a wśród nich wielu Polaków z gen. Józefem Bemem i gen. Henrykiem Dembińskim. Kiedy 2 grudnia abdykował cesarz Ferdynand I, a na tron wstąpił osiemnastoletni Franciszek Józef I, Węgrzy nie uznali nowego władcy. Zaś 14 kwietnia 1849 r. parlament węgierski ogłosił detronizację Habsburgów, a następnie uchwalił Deklarację niepodległości.

Wiosną 1849 r. dwór wiedeński zwrócił się do cara Mikołaja I z prośbą o pomoc. Interwencyjna armia rosyjska, licząca ok. 200 tys. żołnierzy, wkroczyła na Węgry w czerwcu i po dwóch miesiącach ciężkich walk zdławiła powstanie.

Wstrząsy rewolucyjne Wiosny Ludów ujawniły się także w różnych państwach niemieckich, a zwłaszcza na ziemiach Prus. Bunty chłopskie i gwałtowne zajścia polityczne przetoczyły się wówczas przez Badenię, Nadrenię, Westfalię, Bawarię, Saksonię, Wirtembergię. Największy jednak rezonans miały wydarzenia berlińskie. Rozpoczęły się one 18 marca 1848 r. jako pokojowe demonstracje, które jednak przerodziły się w kilkudniowe walki z wojskiem. Król Fryderyk Wilhelm IV ogłosił wówczas odezwę "Do moich drogich Berlińczyków", wręcz błagając poddanych o spokój: "Wasz Król i Najwierniejszy Przyjaciel błaga Was (...) porzućcie nieszczęsne błędy! Przywróćcie spokój, uprzątnijcie barykady (...)". Aby powstrzymać nastroje rewolucyjne, król zapowiedział reformy konstytucyjne i liberalizację systemu.

18 maja we Frankfurcie nad Menem rozpoczęły się obrady ogólnoniemieckiego Zgromadzenia Narodowego, debatującego przede wszystkim nad sposobami zjednoczenia Niemiec. Uchwalono m.in., iż "cesarzem Niemców" po zjednoczeniu powinien być król Prus Fryderyk Wilhelm IV, który jednakże wybór odrzucił.

W Wielkim Księstwie Poznańskim wydarzenia Wiosny Ludów doprowadziły do polskiego zrywu narodowego i podjęcia walki zbrojnej. 20 marca 1848 r. powstał w Poznaniu Centralny Komitet Narodowy, który wezwał do tworzenia polskich sił zbrojnych. Powstanie wielkopolskie wybuchło w kwietniu 1848 r. Armia powstańcza odniosła kilka zwycięstw nad wojskami pruskimi, m.in. pod wodzą Ludwika Mierosławskiego 30 kwietnia w bitwie pod Miłosławem. Ostatecznie jednak 9 maja 1848 r. Powstanie wielkopolskie upadło.

Źródło: W. Dobrzycki, Historia stosunków międzynarodowych w czasach nowożytnych 1815-1945, Warszawa 1996.

Newsletter



Wiadomość HTML?