Wojna chłopska w Niemczech - 1524-1526

Za początek wielkich wojen chłopskich uważają historycy wystąpienie chłopów w hrabstwie Stuhlingen niedaleko Szafuzy w pobliżu granicy szwajcarskiej w czerwcu 1524 r. Bezpośrednim powodem było zwiększenie ciężarów dworskich. Ruch zaczął się bardzo szybko rozszerzać głównie dzięki poparciu powstańców przez ubogą ludność miejską, a także tzw. ludzi luźnych. I właśnie ten nurt chłopsko-plebejski stał się od zarania wojny jedną z najbardziej charakterystycznych jej cech.

Powstanie w krótkim czasie ogarnęło Tyrol, arcybiskupstwo Salzburg, księstwa Styrii, Karyntii i Karnioli, na północy zaś i na zachodzie objęło całą Szwabię, Wirtembergię, Schwarzwald, Alzację, Palatynat, Hesję i Brunszwik, docierając na północy do Turyngii i Saksonii. Oprócz tych ziem ogarniętych w całości wojną chłopską, wiele jej odosobnionych ognisk znajdujemy na innych terenach Niemiec. Należy jednak stwierdzić, że linia zasięgu wojny nie przekroczyła w zasadzie Łaby, co bez wątpienia jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech tej wielkiej wojny.

Powstańcy chłopscy i sprzyjająca im ludność miejska poczęli odnosić poważne sukcesy. W ręce ich wpadło wiele miast (Waldshut, Memmingen, Ulm, Rotenburg, Fryburg Bryzgowijski, Bamberg, Heilbronn i in.), niektóre były poważnie zagrożone (Trewir, Frankfurt nad Menem), a jeszcze inne zgłosiły akces do powstania (Langensalza, Erfurt).

Zaraz na początku wojny (1524/1525) doszło w okręgu Klettgau do sformułowania pod wpływem Münzera pierwszego programu powstańców znanego pod nazwą Artikelbrief. Autorzy dokumentu stwierdzają, że dalsze istnienie dotychczasowego stanu rzeczy jest niemożliwe. Lud, który powstał, musi całkowicie uwolnić się do ucisku. Siłą należy obalić dotychczasowy porządek, niszczyć dwory, zamki i klasztory, ale tych spośród panów i duchownych - którzy wyrzekną się swych dóbr dobrowolnie, oddadzą je do wspólnego użytku i przystąpią do związku ludowego - przyjąć serdecznie. Za podstawę siły i rękojmię sukcesów powstania uważa Artikelbrief wewnętrzną jedność sił ludowych i na jedność tę kładzie ogromny nacisk.

Na zebraniu w zdobytym mieście szwabskim Memmingen ułożono w lutym , 1525 r. tzw. 12 artykułów - według niektórych historyków drugi progran: rewolucji chłopskiej. Główny udział w redagowaniu tego historycznego dokumentu mieli przywódcy powstania w tym rejonie, kowal Urlich Schmić i kuśnierz Sebastian Lotzer, a przede wszystkim ich doradca, rewolucyjny kaznodzieja, Christoph Schappeler.

Artykuły zapewniają we wstępie o pokojowych zamiarach chłopów, których jedynym celem jest złagodzenie ucisku pańskiego. W dalszym ciągu żądają "wolności słowa bożego", wolnego wyboru proboszczów, pewnego ograniczenia dziesięcin (zniesienie tzw. małej dziesięciny), zlikwidowania nowych opłat i robocizn, specjalnie zaś tzw. daniny pośmiertnej, którą pan feudalny pobierał od rodziny zmarłego chłopa. Żądano także stanowczo powrotu do dawnej wolności - polowania, rybołówstwa, użytkowania pastwisk i lasów. W artykule 3 chłopi wysunęli swe najpoważniejsze żądanie - zniesienia zależności poddańczej. Sformułowane w artykułach postulaty były wyrazem nurtujących od wieków pragnień i dążeń chłopskich, dlatego też program ten stał się krotce bardzo popularny.

Zestawienie dwóch podstawowych programów (drobnych było jeszcze kilka) wojny chłopskiej, tj. Artikelbriefu i "12 artykułów", wykazuje wyraźnie, że program z Klettgau był bez porównania radykalniejszy niż artykuły ułożone w Memmingen. Oba programy stanowiły zarazem zewnętrzny wyraz poważnych różnic istniejących w obozie chłopsko-plebejskim, a więc również wyraz jego słabości. Bardziej radykalne elementy stały na gruncie Artikelbriefu.

Tymczasem wojna toczyła się dalej, przybierała stale na sile, ogarniając nowe tereny, i stawała się coraz bardziej krwawa. Oddziały powstańców napadały na zamki i klasztory, i niszczyły je, panowie feudalni mścili się równie okrutnie na swych zbuntowanych poddanych. Wszędzie widoczny był antyfeudalny charakter wystąpień chłopskich.

Wśród przywódców chłopskich poważną rolę odgrywali kaznodzieje anabaptyści, z których wymienić należy przynajmniej dwóch - Balthazara Hubmaiera (lub Hubmora) oraz Jacoba Otera.

Siła zbrojna wystąpień chłopskich była tak wielka, że wiele miast wpadło w ich ręce, niektóre zaś próbowały układów z powstańcami. Podobnie uczyniła i część panów feudalnych znalazłszy się w położeniu przymusowym. Jest rzeczą niewątpliwą, że w pierwszej fazie wojny chłopskiej zarówno władza panów feudalnych, jak i władza państwowa zostały sparaliżowane. Jednakże oddziały powstańcze były źle zorganizowane i nie przedstawiały większej wartości pod względem wojskowym. Obóz feudalny otrząsnął się powoli z pierwszych klęsk i przystąpił do kontrakcji, zachęcany do tego usilnie przez Lutra, który w dwóch broszurach Ermahung zum Frieden auf die zwólf Artikel der Bauernschaft in Schwaben i Wider die morderischen und raiiberischen Rotten der Bauern (Napomnienie do pokoju i Przeciwko morderczym i rozbójczym bandom chłopskim) nawoływał do bezlitosnej rozprawy z powstańcami.

Pierwszą poważną klęskę zadały oddziałom chłopskim wojska Związku Szwabskiego pod wodzą Georga Truchsess von Waldburga. Za nią poszły inne; 15 maja 1525 r. doszło pod Frankenhausen w Turyngii do nierównego boju między świetnie uzbrojonymi wojskami książęcymi, dysponującymi artylerią, i bezbronnymi de facto oddziałami chłopskimi, na czele których stał Münzer. Bitwa zakończyła się zupełną klęską chłopów, a ich przywódca dostał się w ręce wrogów i zginął wkrótce wśród wyrafinowanych mąk.

W ciągu maja i czerwca 1525 r. chłopi zostali doszczętnie rozbici w Alzacji, Frankonii i Turyngii, a w rok później na południu Niemiec. W ten sposób wojna chłopska w Niemczech zakończyła się klęską mas chłopsko-plebejskich. Echa jej odezwały się jeszcze w kilka lat później w północno-zachodnich Niemczech. Była to tzw. komuna monasterska w latach 1534-1535, zniszczona wspólnym wysiłkiem książąt katolickich i protestanckich.

Zemsta zwycięzców była straszna. Przywódcy wojny i wielu jej uczestników zginęło z ręki kata po uprzednich torturach. Dziesiątki wsi, których ludność aktywnie uczestniczyła w walkach, spalona. Ciężary na rzecz feudałów zostały poważnie zwiększone, położenie chłopów w wyniku wojny uległo więc pogorszeniu.

Źródło: Z. Wójcik, Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Warszawa 2008.

Newsletter



Wiadomość HTML?