Azerbejdżan po drugiej wojnie światowej

Historyk azerbejdżański, przywołując wspomnienie zapomnianej już nieco atmosfery ostatnich lat stalinizmu, tak pisze: „W kraju za­panowała atmosfera powszechnej podejrzliwości. Nieustającej czuj­ności wobec zakusów wewnętrznego i zewnętrznego wroga wymaga­no od całej ludności. Państwo pragnęło widzieć w obywatelach współ­uczestników walki o polityczną jedność społeczeństwa, którego znacz­na część na to wezwanie do czujności odpowiadała. Raporty wyższych funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego opierały się na tysiącach czy dziesiątkach tysięcy donosów składanych przez zwykłych obywateli na przyjaciół, sąsiadów lub kolegów z pracy, u których dopatrzono się politycznie kompromitujących oznak. Czę­stokroć były to kłamstwa, jednakże chodziło właśnie o taką formę współpracy, donosiciele zaś wiedzieli, że osiągali zamierzony cel. Tym sposobem nierzadko dokonywano osobistych porachunków i roz­strzygano zadawnione konflikty, usuwając jedną ze stron na podstawie politycznego oskarżenia".

Tego rodzaju klimat nie panował bynajmniej tylko w radzieckim Azerbejdżanie. Jeśli zaś chodzi o treść oskarżeń, to do najbardziej rozpowszechnionych należało posądzenie o „ślad" turecki lub islam­ski w okresie intensywnego głoszenia azerbejdżanizmu. Propagowa­nie tej idei prowadziło do zacierania rozległych związków historycz­nych z Bliskim Wschodem, zwłaszcza z Iranem i Turcją, pod pretekstem zaostrzonej walki z panislamizmem i panturkizmem. Na począt­ku lat pięćdziesiątych zabiegowi takiemu poddano ludowy epos w ję­zyku starotureckim, Dede Korkut, uznawany dawniej za cenny zabytek literacki, teraz potępiany przez Bagirowa jako reakcyjny, antyludowy utwór przesiąknięty jadem nacjonalizmu i panislamizmu. Odrywanie od korzeni historycznych miało przyczynić się do rozkrzewienia kul­tury i języka „starszego brata", a przez to - do wzmocnienia poczucia jedności narodów radzieckich. Tuż przed śmiercią Stalina terminu tego użył Bagirow, opisując w czasopiśmie „Kommunist" („Komu­nista"), jak przed dwoma wiekami ludność Azerbejdżanu czekała z utęsknieniem na przyłączenie do Rosji i jak od tamtej pory żywi szacunek i wdzięczność dla „starszego brata" - wielkiego narodu ro­syjskiego.

W lipcu 1953 r., cztery miesiące po śmierci Stalina, nastąpiło aresz­towanie i kilka miesięcy później egzekucja Berii. Oskarżono go mię­dzy innymi o pracę w 1919 r. na rzecz kontrwywiadu Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu, choć działał on wówczas na polecenie komu­nistycznego podziemia. Upadek Berii, który w niedawnych rozgryw­kach o władzę występował jako rzecznik mniejszości narodowych wobec wielkorosyjskiego hegemonizmu, oznaczał natychmiastowy koniec kariery Bagirowa, mimo że ten usiłował dystansować się wo­bec swego patrona. W przeciwieństwie do Berii, Bagirow nadal prze­bywał na wolności i otrzymał nawet posadę kierownika fabryki w Kujbyszewie. Dopiero w maju 1956 r., trzy lata po odsunięciu go od wła­dzy w Azerbejdżanie, stanął wraz z kilkoma dawnymi pomocnikami przed sądem w Baku i został skazany na śmierć za zbrodnie „minio­nego okresu". Fakt ten zapoczątkował w Azerbejdżanie proces od­wilży za rządów Chruszczowa. Masowo rehabilitowano wówczas ofia­ry stalinizmu, przy czym najpóźniej i tylko częściowo duchownych muzułmańskich rozstrzelanych lub uwięzionych na skutek oskarżeń o panislamizm. Okres odwilży był bowiem z jednej strony czasem większej swobody w nauce, literaturze i sztuce, z drugiej - nowej, intensywnej kampanii antyislamskiej, której towarzyszyło zamykanie ostatnich meczetów, jakie jeszcze ocalały mimo prześladowań stali­nowskich. Ofensywa przeciwko historycznym podstawom tożsamości zbiorowej zapowiadała etap wzmożonej rusyfikacji, określanej mia­nem „polityki zbliżenia", mającej na celu ostateczne złączenie (slijanije) wszystkich ludów ZSRR w jeden naród radziecki. Nasuwało to skojarzenie z doktryną „organicznego wdelenia", wdrażaną w życie pod koniec rządów caratu. Stosowanie tej polityki było tym intensyw­niejsze, im więcej znaków wskazywało, że może zabraknąć czasu na realizację.

Przy wszystkich różnicach dzielących imperium radzieckie od ko­lonialnych potęg europejskich istniały też podobieństwa dotyczące procesu dekolonizacji, a mianowicie: rosnące obciążenia dla gospodarki zamiast spodziewanych korzyści, strategiczne zagrożenie po­szczególnych terytoriów (zimna wojna), malejące prawdopodobień­stwo asymilacji miejscowej ludności oraz rosnące w siłę, wykształcone rodzime elity, gotowe w znacznie większym zakresie uczestniczyć w zarządzaniu ojczystym krajem.

W latach powojennych problem bezpieczeństwa geostrategicznego nabrał nowego wymiaru. W reakcji na radzieckie pretensje teryto­rialne Turcja poszukała ochrony u mocarstw zachodnich. Po jej wstą­pieniu do NATO bakijskie pola naftowe znalazły się w zasięgu północ­noatlantyckiego lotnictwa, a z czasem także rakiet średniego zasięgu.

Ponadto złoty wiek zagłębia bakijskiego należał już do przeszłość Zadecydowały o tym różne czynniki: nie tylko zmieniona konfiguracj geopolityczna, ale też wyczerpywanie się złóż wskutek rabunków eksploatacji, a w jeszcze większym stopniu - niedoinwestowanie pcH szukiwań nowych zasobów. Gdy bakijskie zagłębie naftowe coraa bardziej podupadało, sięgnięto po złoża w północnym rejonie Morza Kaspijskiego (Tengiz w Kazachstanie). Z biegiem czasu główny ośro* dek wydobycia ropy przesunął się w rejon Wołgi i Uralu. Eksploatacja złóż na Syberii (w okolicach Tiumenii) w latach sześćdziesiątych za­początkowała nową epokę w radzieckim przemyśle naftowym. ZSRR zajął czołowe miejsce w produkcji światowej.

Mimo że łatwo dostępne złoża w Baku wyczerpały się, inne zaś potraktowano jako długoterminową rezerwę, mimo że w ramach cen­tralnego planowania Moskwa kierowała kapitały inwestycyjne do bar­dziej obiecujących i strategicznie bezpieczniejszych terenów nafto­wych, samo miasto nie tylko przetrwało zmierzch przemysłu nafto­wego, ale w dodatku stale się rozwijało. W czasie wojny liczba miesz­kańców wyraźnie wzrosła na skutek napływu uchodźców i przesied­leńców z centralnej Rosji. Wielu z nich przybyło tu wraz ze swoimi ewakuowanymi instytucjami bądź zakładami przemysłowymi. Byli to dobrze wykształceni i wysoko kwalifikowani fachowcy. Ich obecność wpłynęła na skład etniczny miasta i jeszcze wyrazistszym uczyniła jego rosyjskie oblicze. Część przesiedleńców osiadła tu na stałe, przy­czyniając się do rozkwitu środowiska „bakinców". Wydało ono gro­madę ciekawych postaci, które w rozmaitych dziedzinach zdobyły światową sławę (np. pisarz Kurban Said, superszpieg Richard Sorge, wiolonczelista Mstisław Rostropowicz czy arcymistrz szachowy Garri Kasparow). Ich wspólną cechą było to, że stali się sławni po opusz­czeniu Baku.

Inną grupę osiedleńców tworzyli zdemobilizowani wojskowi, któ­rzy zamiast wracać do rodzinnych wiosek, wybierali życie w stolicy lub na jej obrzeżach.

Miasto szybko się zmieniało. W latach sześćdziesiątych ruszyło metro, łącząc odległe dzielnice z centrum. Dziś obraz śródmieścia w niczym nie przypomina opisów dokonanych przez gości zagranicz­nych na początku XX stulecia - przybrzeżne parki i bulwary, a także niektóre budynki przywodzą na myśl dawne Chicago (może także dla­tego, że nawet wiatry wieją tu z podobną siłą). Za tą fasadą ukryły się Jednak zjawiska typowe dla radzieckiej rzeczywistości - szybko po­garszające się warunki mieszkaniowe, wzrost przestępczości, zwłasz­cza w odległych od śródmieścia dzielnicach, oraz chroniczne braki w zaopatrzeniu - kolejki przed sklepami stały się częścią miejskiego krajobrazu.



Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79