II wojna światowa

1 września 1939 r. rozpoczęła się druga wojna światowa atakiem Niemiec hitlerowskich na Polskę. Bywają również inne poglądy na temat terminu wybuchu wojny, wynikające z subiektywnego podejścia państw, które kolejno przystępowały lub zostały wciągnięte do wojny. Na przykład włoscy historycy twierdzą, że druga wojna rozpoczęła się w 1940 r., a rosyjscy przyjmują datę 22 czerwca 1941 r.

Do wojny dojść musiało, ponieważ takie były szaleńcze plany Hitlera. Żadne ustępstwa kolejnych państw nie powstrzymałyby go. Stanowisko Hitlera było jasne, czemu dawał wyraz podczas narad z wysokimi dowódcami Wehrmachtu - nie chodziło o sporne ziemie ani dotarcie do określonej linii w Europie. Celem było zdobycie przestrzeni życiowej dla narodu niemieckiego i panowanie nad światem. Granice tej przestrzeni nigdy nie były sprecyzowane.

Polska miała sojusze obronne z Francją i z Wielką Brytanią, mimo więc przewagi technicznej i liczebnej armii niemieckiej mogła mieć nadzieję na zwycięstwo. Tę nadzieję pogłębiło przystąpienie tych państw do wojny 3 września 1939 r. Niestety, nie doszło do działań zbrojnych i Polska walczyła samotnie, a rankiem 17 września zaatakowana została od wschodu przez Armię Czerwoną. Została pobita przez dwóch wrogów, nie doczekawszy się pomocy. Jeszcze trwały ostatnie walki (5 października Polacy stoczyli bitwę pod Kockiem), kiedy sojusznicy, Niemcy i ZSRR, 28 września zawarli "Układ o granicach i przyjaźni". Zmieniono w nim nieco ustalenia z tajnego protokołu do układu Ribbentrop-Mołotow. Ziemie polskie między Bugiem a Wisłą dostały Niemcy, a w zamian zgodziły się na aneksję Litwy przez ZSRR. Polska jako państwo nigdy nie skapitulowała przed żadnym z agresorów, kapitulowały tylko poszczególne punkty oporu. Stan wojny więc trwał.

Niezwłocznie po agresji na Polskę dyplomacja sowiecka narzuciła państwom bałtyckim sojusze ograniczające ich suwerenność. Podpisane zostały układy o pomocy wzajemnej - 28 września z Estonią, 5 października z Łotwą i 10 października z Litwą. Państwa te musiały udostępnić Sowietom swoje bazy wojenne. Zaraz też Armia Czerwona rozlokowała się na ich terytoriach. Następnie przyszła kolej na Finlandię, wobec której Związek Sowiecki zgłosił żądania terytorialne: przesunięcie granicy na Przesmyku Karelskim, oddanie północnego portu Petsamo, wydzierżawienie na 30 lat półwyspu Hanko w Zatoce Fińskiej. Rząd fiński odrzucił żądania. Wówczas w ZSRR rozpętano antyfińską napastliwą kampanię propagandową, nazywając członków rządu fińskiego "poszukiwaczami awantur". Doszło do strzelaniny na granicy z Finlandią na Przesmyku Karelskim. Była to prowokacja sowiecka, jednak odpowiedzialność za incydent zrzucono na Finów. Stwierdzając, że rząd fiński "przebrał miarę", ZSRR rozpoczął wojnę 31 listopada 1939 r. Mimo iż grożono Finlandii "miażdżącym uderzeniem", Armia Czerwona została odparta i później z trudem łamała opór słabego przeciwnika, którego wojska dzielnie się broniły przez kilka miesięcy. Europa Zachodnia zareagowała potępieniem agresora, ZSRR został wykluczony z Ligi Narodów. Na pomoc Finlandii planowano wysłanie międzynarodowego korpusu ekspedycyjnego, ale przygotowania szły niemrawo i wcześniej wojna zakończyła się. W końcu lutego wojska sowieckie pod dowództwem generała S. Timoszenki przełamały fińskie linie obronne. 12 marca podpisano układ pokojowy w Moskwie. Finowie zostali zmuszeni do oddania ZSRR większości Przesmyku Karelskiego ze stolicą Karelii - Wyborgiem, ponadto zachodniej Karelii oraz kilku wysp w Zatoce Fińskiej. Półwysep Hanko został wydzierżawiony na 30 lat.

Pozostałe państwa skandynawskie poczuły się zagrożone, ponieważ nie tylko ZSRR zagrażał ich niepodległości, ale ze względów strategicznych i ekonomicznych (niemiecki przemysł metalurgiczny oparty był w dużej mierze na szwedzkiej rudzie żelaza) Półwyspem Skandynawskim interesowały się głównie Niemcy, chociaż w przemysł skandynawski był też mocno zaangażowany kapitał brytyjski. Wielka Brytania popierała dążenia Norwegii i Szwecji do zachowania neutralności.

Po wojnie z Polską, wyczerpana armia niemiecka gromadziła zapasy uzbrojenia, uzupełniała braki, szykując się do kolejnej agresji. Hitler postanowił zapobiec wejściu Anglików do Skandynawii i na Bałtyk. W tym celu opracował plan zajęcia Danii i Norwegii pod kryptonimem "Fali Weserubung". Niemcom zależało na uzyskaniu kontroli nad cieśninami duńskimi, zapewnieniu sobie dostaw rudy szwedzkiej i przygotowaniu dogodnych punktów strategicznych do przyszłej inwazji na Wyspy Brytyjskie.

Agresja na Danię i Norwegię rozpoczęła się 9 kwietnia 1940 r. Danię wojska niemieckie opanowały w ciągu jednego dnia, w zasadzie bez rozlewu krwi. Nieco dłużej trwało zdobywanie Norwegii, ponieważ początkowo armia norweska skutecznie odpierała ataki Wehrmachtu. Jednak wystąpienie miejscowych nazistów pod wodzą Vidkuna Quislinga znacznie przyspieszyło upadek Norwegii. Wielka Brytania wystąpiła czynnie przeciwko agresorom, ponieważ poważnie zostało zagrożone jej bezpieczeństwo. Flota angielska wysłana na wody norweskie zadała Niemcom spore straty. Następnie, w wyniku porozumienia angielsko-francuskiego, w połowie kwietnia do Norwegii wysłany został trzydziestotysięczny korpus ekspedycyjny. W skład korpusu wchodziła polska Brygada Strzelców Podhalańskich pod dowództwem generała Zygmunta Szyszki-Bohusza. Korpus nie zdołał przeciwstawić się Niemcom i w pierwszych dniach maja został wycofany. Największe sukcesy miała polska brygada walcząca pod Narwikiem. Ewakuacja nastąpiła związku z atakiem niemieckim na Francję. Król norweski Haakon VII z rodziną rząd ewakuowali się do Wielkiej Brytanii. W Norwegii powstał marionetkowy "ząd Quislinga, posłuszny okupantom niemieckim. Naziści norwescy nie mieli jednak żadnego wsparcia rodaków, więc Hitler zrezygnował z wyręczania się kolaborantami, odwołał Quislinga i ustanowił w Norwegii komisarza Rzeszy z nieograniczonymi uprawnieniami.

Trzecia Rzesza zdobyła dogodną pozycję do następnych podbojów - Wielkiej Brytanii i Związku Sowieckiego.

Jeszcze podczas trwania zmagań w Norwegii, 10 maja 1940 r. niemieckie dywizje pancerne uderzyły na Belgię, Holandię i Luksemburg, mimo że te państwa zadeklarowały swą neutralność w wojnie. Tą drogą Niemcy postanowili wtargnąć do Francji, unikając przełamywania ufortyfikowanej linii Maginota wzdłuż granicy francusko-niemieckiej. Pretekstem do ataku na kraje neutralne było rzekome zbombardowanie niemieckiego miasta Fryburg przez lotnictwo belgijskie i holenderskie. W rzeczywistości owego prowokacyjnego nalotu dokonała Luftwaffe.

Już 12 maja rozpoczęła się agresja hitlerowska na Francję, zgodnie z planem pod kryptonimem "Fall Gelb". Armia francuska była w stanie przeciwstawić się najazdowi, zwłaszcza że uzyskała pomoc brytyjską, ale wśród członków rządu (wicepremier Philippe Petain) i dowództwa (wódz naczelny Maxime Weygand) panowały nastroje kapitulanckie. Niektórzy politycy byli wręcz gotowi do kolaboracji z Hitlerem. Żołnierze Wehrmachtu łatwo posuwali się w głąb Francji. 11 czerwca rząd opuścił Paryż, a już 14 czerwca miasto zostało zajęte przez Niemców. Dwa dni później ustąpił premier Paul Reynaud, a jego miejsce zajął Petain, który natychmiast zwrócił się do dowództwa hitlerowskiego z propozycją przerwania walki. Miało to decydujący wpływ na rozkład armii francuskiej.

Jeszcze 10 czerwca do wojny przystąpiły Włochy, atakując Francję od południa. 22 czerwca zawarte zostało zawieszenie broni francusko-niemieckie w tym samym wagonie kolejowym w Compiegne, w którym Niemcy podpisywali kapitulację po klęsce w pierwszej wojnie światowej. 25 czerwca Francuzi podpisali zawieszenie broni z Włochami. Pokonana Francja została podzielona na dwie części (nie licząc terenów pogranicznych oddanych Włochom): północną z wybrzeżem atlantyckim i z Paryżem, pod okupacją niemiecką, i południową - z wybrzeżem Morza Śródziemnego, ze stolicą w Vichy, tzw. "wolną". Na czele kolaboranckich władz stali: Petain i Pierre Laval. "Wolna" Francja ponosiła koszty okupacji niemieckiej na północy.

Ci Francuzi, którzy postanowili kontynuować walkę z okupantami hitlerowskimi, udali się do Anglii, utworzyli tam ruch Wolna Francja i Francuski Komitet Narodowy z generałem Char lesem de Gaulle'em na czele.

W lipcu 1940 r. Hitler skierował do Londynu propozycję zawarcia pokoju, na co otrzymał odpowiedź ministra spraw zagranicznych Anthony Edena: "Nie zaprzestaniemy walki, dopóki wolność nie zostanie przywrócona". W Anglii oczekiwano ataku niemieckiego. W obawie, by okręty "wolnej" Francji, stacjonujące w portach nad Morzem Śródziemnym, nie dostały się w ręce niemieckie, Brytyjczycy zniszczyli je 3 lipca 1940 r. Była to akcja określona mianem "Katapulta".

W sierpniu rozpoczęła się bitwa powietrzna o Anglię, która trwała do końca października 1940 r. Zakończyła się klęską Niemców, których lotnictwo poniosło ciężkie straty. Do inwazji więc wysp przez wojska hitlerowskie nie doszło. W odwecie za zniszczone miasta angielskie, a zwłaszcza Londyn, RAF rozpoczęła naloty na miasta niemieckie. Załamanie się planów Hitlera wobec Wielkiej Brytanii było ważnym przełomem w wojnie.

Włochy w tym czasie podejmowały próbę zdobywania nowych terytoriów, wprowadzając w życie imperialne plany Mussoliniego. We wrześniu 1940 r. z terytorium Libii Włosi zaatakowali Egipt, który pozostawał pod zwierzchnictwem brytyjskim. Kontrofensywa brytyjska zmusiła niebawem wojska włoskie do wycofywania się w popłochu. W ciągu następnych miesięcy armia włoska została praktycznie zniszczona. Brytyjczycy posuwali się w kierunku Włoskiej Afryki Wschodniej, którą wyzwolili do początku czerwca 1941 r. Wolność odzyskała Etiopia. Na odsiecz Włochom w Afryce Północnej Hitler wysłał korpus pod dowództwem Erwina Rommla. W kwietniu 1941 r. Rommel zajął Libię. Wojna toczyła się ze zmiennym powodzeniem. W walkach przeciwko siłom niemiecko-włoskim wzięli również Polacy (Samodzielna Dywizja Strzelców Karpackich pod dowództwem gen. Stanisława Kopańskiego).

Jeszcze jesienią 1940 r. doszło do rozgraniczenia stref wpływów między Niemcami, Włochami i Japonią. Państwa te podpisały układ trójstronny - "pakt trzech" albo oś Berlin-Rzym-Tokio. Oto najistotniejsze fragmenty paktu: "Art. 1. Japonia uznaje i respektuje przywództwo Niemiec i Włoch w ustanowieniu nowego ładu w Europie. Art. 2. Niemcy i Włochy uznają i respektują przywództwo Japonii w ustanowieniu nowego ładu w Wielkiej Azji Wschodniej".

Ponadto trzy państwa zobowiązały się do udzielania sobie wzajemnej pomocy. Do "osi" przystąpiły wkrótce: Rumunia, Bułgaria, Chorwacja i Węgry.

28 października 1940 r. Włochy napadły na Grecję, która odmówiła współpracy z państwami "osi". Mussolini liczył na szybkie i łatwe sukcesy militarne, ale jego wojska spotkały się z silnym oporem Greków i ponosiły ogromne straty, zwłaszcza podczas walk w rejonach górskich.

6 kwietnia oddziały Wehrmachtu, przy wsparciu wojsk włoskich, zaatakowały Jugosławię, która uległa agresorom po jedenastu dniach obrony. Do klęski przyczyniła się postawa nacjonalistów chorwackich (ustasze), którzy proklamowali Niezależne Państwo Chorwackie. Równocześnie z atakiem na Jugosławię wojska niemieckie pospieszyły do Grecji na odsiecz Włochom. 23 kwietnia Grecja musiała podpisać kapitulację, rozpoczynającą okupację niemiecko-włoską. Wkrótce Niemcy opanowali Kretę, ważny punkt strategiczny na Morzu Śródziemnym.

W czerwcu 1941 r. Hitler zaatakował ZSRR, wprowadzając w czyn swój plan "Barbarossa". Dla wielu polityków i dowódców nie było to zaskoczeniem, natomiast Stalin zupełnie nie spodziewał się napaści ze strony sojusznika. Dotychczas prowadził podobną do hitlerowskiej politykę podboju słabszych państw. Latem 1940 r. ZSRR anektował Litwę, Łotwę i Estonię, przekształcając je w republiki sowieckie. Prawie równocześnie oderwał od Rumunii Besarabię i Północną Bukowinę. Dotychczas oficjalne stosunki niemiecko-sowieckie były dobre. Stalin nie dopuszczał do krytyki Niemiec. Cenzura czuwała, by nie publikowano doniesień o zbrodniach nazizmu. W prasie i w oficjalnych oświadczeniach sowieckich było natomiast wiele entuzjazmu dla sukcesów militarnych Trzeciej Rzeszy.


Newsletter



Wiadomość HTML?

Używamy informacji zapisanych za pomocą cookies w celach statystycznych i w celu dostosowania strony do indywidualnych potrzeb użytkowników. Ustawienia cookies mogą być kontrolowane za pomocą przeglądarki.

EU Cookie Directive Module Information