Hellenizacja kultury rzymskiej

W okresie wielkich podbojów Rzym zetknął się bezpośrednio z kulturą grecką i uległ w znacznej mierze jej wpływom. Hellenizacja Rzymu wyrażała się zarówno w formach zewnętrznych np. w wielkim napływie dzieł sztuki greckiej, które stanowiły znaczną część łupów zwycięskich wodzów, jak i w przenikaniu wpływów filozofii, nauki, religii, wzorców myślenia i obyczajów, na których wykształciła się ostatecznie rzymska humanista. Zwycięzca spod Pydny, Lucjusz Emiliusz Paulus, przywiózł do Rzymu bibliotekę królów macedońskich, na której kształcili się jego synowie. Najwybitniejszy z nich, Scypio Emilianus, wytworzył wokół siebie cały krąg grecko-rzymskiej elity kulturalnej. Należeli do niej historyk Polibiusz i filozof Panajtios, wybitny poeta Enniusz oraz komediopisarz Terencjusz Afer. Ta hellenizacja obyczajów budziła oburzenie Katona, ale i on nawet musiał się pod koniec życia nauczyć języka greckiego.

Do Rzymu przyjeżdżali coraz częściej wybitni uczeni greccy. Duże wrażenie wywołała zwłaszcza wizyta trzech ateńskich filozofów: akademika Karneadesa, perypatetyka Kritolaosa i stoika Diogenesa, których publicznym dyskusjom przysłuchiwało się w Rzymie wiele osób (155 r. p.n.e.). Dyskusja ta wywołała zachwyt zwolenników kultury greckiej, zgorszyła zaś Katona i obrońców mores maiorum.

W epoce wielkich podbojów rozpoczął się również okres intensywnego budownictwa w Rzymie, rozwój architektury i sztuk plastycznych. W tym czasie Rzymianie zaczęli stosować w budownictwie zamiast dość miękkiego tufu twardszy rodzaj kamienia wapiennego, żółtawy trawertyn z okolic Tibur. O ile dawniej dopasowywano do siebie kształtem kamienie z tufu, odpowiednio układane, do łączenia bloków z trawertynu Rzymianie stosowali zaprawę sporządzoną z wapna, wody i popiołu wulkanicznego (pucolana). Posłużyła ona jako podstawa rzymskiego budownictwa cementowego, tzn. z płynnej masy i drobnych kamyków. Wprowadzenie do budownictwa cementu dało możliwość zastosowania śmiałych rozwiązań architektonicznych, przede wszystkim łuku jako podstawy konstrukcji.

W III w. prywatne domy były jeszcze na ogół dość skromne zachowując swój klasyczny układ z atrium jako ośrodkiem, zaczęły się jednak stopniowo rozbudowywać pod wpływem hellenistycznym. Na początku III w. p.n.e. pojawił się nowy typ budynków mieszkalnych, wielopiętrowe kamienice czynszowe insulae, w których mieszkała uboga ludność rzymska. Parter zajmował zwykle w miarę zamożny właściciel domu. Jego mieszkanie było skanalizowane i miało doprowadzoną wodę. Mieszkańcy wyższych pięter insuli musieli chodzić po wodę do publicznych ujęć wody sprowadzanej przez akwedukty z wyższych okolic. Znacznie bardziej okazałe były w tym czasie budowle publiczne. W końcu III w. powstaje cyrk Flaminiusza, a w II w. buduje się bazyliki (basilica), budynki, w których odbywały się sądy, różne zebrania polityczne, a także zawierano transakcje handlowe. Pierwsza tego typu budowla została wzniesiona w 184 r. z inicjatywy cenzora Katona, nazywała się basilica Porcia, nieco później powstały basilica Aemilia i basilica Sempronia. Luksusowe domy nobilitas w Rzymie i okolicy zaczęto budować na wielką skalę w I w. p.n.e.

W okresie wielkich podbojów rozpoczął się napływ do Rzymu posągów i dzieł sztuki, które wodzowie rzymscy setkami wywozili z Grecji i innych państw hellenistycznych. Rzeźba rzymska rozwijała się jednak w sposób samodzielny. Rzymianie zasłynęli ze swych posągów mężczyzn odzianych w togi (wzorem może tu być etrusko-rzymski posąg mówcy z II w. p.n.e.) oraz stali się mistrzami rzeźby portretowej, której geneza jest dyskusyjna. Celem rzymskich rzeźbiarzy było oddanie rysów indywidualnych postaci, nie zaś tworzenie typów idealnych, jak to czynili artyści greccy. Pewien wpływ na rozwój rzeźby portretowej wywarły zapewne maski pośmiertne, zwyczajem arystokracji rzymskiej było bowiem niesienie masek przodków w kondukcie pogrzebowym. Rzymianie rozwinęli również przejęty od Etrusków styl kontynuacyjny w malarstwie. O wysokim poziomie sztuki malarskiej w końcu III w. p.n.e. świadczą freski odnalezione w grobowcu na wzgórzu Eskwilińskim, które przedstawiają sceny wojenne. Tak więc również w zakresie sztuk plastycznych Rzymianie byli nie tylko uczniami Greków, rozwinęli oryginalne cechy kultury, która wyrosła ze spuścizny staroitalskiej i etruskiej.

W okresie schyłku republiki rozpoczęło się dzieło przebudowy Rzymu i pojawiła się architektura monumentalna. Użycie jako budulca trawertynu i cementu, a wreszcie wypalanej cegły umożliwiło wznoszenie potężnych budowli, w których stosowano na wielką skalę łuk i różne formy sklepień. Przykładem monumentalnych budowli, które powstały dzięki nowym elementom techniki, były zwłaszcza słynne wielkie świątynie Fortuny w Praeneste i Herkulesa w Tibur.

Znaczny rozwój architektury rzymskiej przypada na okres Sulli, który wzniósł wiele budowli w samym Rzymie i innych miastach. Pompejusz po powrocie ze Wschodu zbudował w stolicy pierwszy kamienny teatr. Nową epokę w urbanistyce Rzymu zapoczątkował Cezar, który snuł bardzo śmiałe plany zasadniczej przebudowy miasta. Trwałym śladem jego krótkiej działalności pozostała częściowa przebudowa Forum Romanum i wzniesienie nowego rynku, Forum Juliusza, na którym marmurową świątynię boskiego Cezara zbudowano w okresie II triumwiratu. W tej epoce powstały także w Rzymie wspaniałe prywatne i publiczne ogrody. Mistrzami w ich urządzaniu stali się Lukullus, Cezar i Sallustiusz.

W I w. p.n.e. bardzo rozwinęła się rzeźba rzymska, zwłaszcza portretowa. Przedstawiano w niej osobistości ważne politycznie, toteż Rzymianie celowali szczególnie w wyobrażaniu głów groźnych, pełnych majestatu starców. Portret rzymski przyswoił pełnię zdobyczy rzeźby hellenistycznej, osiągając jednocześnie dużą oryginalność, która wyrażała się zwłaszcza w realizmie i umiejętności uchwycenia indywidualnych cech postaci.

Źródło: M. Jaczynowska, D. Musiał, M. Stępień, Historia starożytna, Warszawa 2002.

Newsletter



Wiadomość HTML?