Konferencja w Teheranie - uczestnicy, przebieg, postanowienia

Po bardzo trudnym dla Wielkiej Koalicji roku 1942 i bezskutecznym domaganiu się przez Józefa Stalina od zachodnich aliantów otwarcia drugiego frontu, czego dotyczył ostry w tonie list Stalina do Churchilla z 23 lipca 1942 r., w styczniu i lutym 1943 r. Armia Czerwona, rozbiwszy wojska niemieckie w okolicach Stalingradu, przeszła do generalnej ofensywy. Miało to ogromne znaczenie psychologiczne dla dalszych losów wojny, ale także bardzo wzmocniło pozycję ZSRR w Wielkiej Koalicji.

W kwietniu 1943 r. doszło do ujawnienia przez Niemców zbrodni w Katyniu . Wystąpienie przez rząd polski w Londynie do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o przeprowadzenie dochodzenia w tej sprawie wyzyskał Stalin jako pretekst do zerwania 25 kwietnia 1943 r. stosunków dyplomatycznych motywując swoje stanowisko tym, że jak napisano w nocie rządu ZSRR do ambasadora polskiego w Moskwie - "wykorzystując oszczerczy falsyfikat [polski rząd] chce wymusić ustępstwa terytorialne kosztem radzieckiej Ukrainy, Białorusi i Litwy" . Rosjanie nie tylko nie przyznali się do zbrodni, obciążając nią "niemiecko-faszystowskich oprawców", ale jeszcze obrócili całą sprawę przeciwko Polsce, uznając polskie żądanie przeprowadzenia dochodzenia przez MCK za "naruszające wszelkie zasady i normy przyjęte w stosunkach między dwoma państwami sojuszniczymi" - jak pisał 21 kwietnia 1943 r. Stalin do Churchilla.

W ten sposób do spornej w stosunkach polsko-radzieckich sprawy wyprowadzenia do Iranu wiosną 1942 r. armii polskiej generała Andersa i do utrzymującego się napięcia wokół kwestii przyszłej granicy polsko-radzieckiej doszła zbrodnia katyńska, najbardziej bulwersująca z ludzkiego punktu widzenia. Wszystko to spowodowało, że tzw. sprawa polska stała się jedną z poważnych przyczyn rozbieżności w łonie Wielkiej Trójki, co paradoksalnie nie zjednywało Połakom sympatii również u zachodnich aliantów.

Późną jesienią 1943 r., w dniach od 28 listopada do 1 grudnia, odbyła się w Teheranie pierwsza z trzech konferencji Wielkiej Trójki, czyli szefów rządów Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego, które określiły warunki współpracy w prowadzeniu wojny oraz porządek międzynarodowy w powojennej Europie. Historycy oceniają, że konferencja w Teheranie była apogeum zgodnej współpracy Wielkiej Trójki.

W momencie rozpoczęcia konferencji, w której uczestniczyli prezydent Stanów Zjednoczonych, Franklin D. Roosevelt, premier Wielkiej Brytanii, Winston Churchill oraz premier Związku Radzieckiego, Józef Stalin, w sojuszu z Niemcami pozostawały następujące państwa: Japonia, Włochy - a ściśle od 13.X. 1943 r. rząd Mussoliniego, gdyż rząd królewski gen. Piętro Badoglio był w stanie wojny z Niemcami - jak również Bułgaria, Rumunia, Węgry i Finlandia. Losy wojny nie były jeszcze przesądzone, ale inicjatywę przejęła Wielka Koalicja.

Na konferencji w Teheranie omawiano głównie zagadnienia wojskowe i europejskie sprawy polityczne. Nie miała ona ustalonego porządku obrad, wymiana poglądów była raczej swobodna. W przyjętej deklaracji trzy mocarstwa potwierdziły wolę kontynuowania współpracy podczas wojny w celu zniszczenia sił niemieckich (ataki na Niemcy będą bezwzględne i coraz bardziej intensywne) i przywrócenia pokoju. Obiecywano, że będzie to pokój aprobowany przez większość narodów, który na szereg pokoleń oddali groźbę wojny. Zapowiadano po wojnie współpracę wielkich i małych narodów, które pragną usunięcia tyranii, niewolnictwa, ucisku i nietolerancji. Ponadto omawiano sprawę otwarcia drugiego frontu, co nastąpiło 6 czerwca 1944 r.

W kwestii granic powojennej Polski ustalono, na wniosek Churchilla, że na zachodzie granica przebiegać będzie na Odrze, (ale nie Nysie Łużyckiej), a na wschodzie wzdłuż linii Curzona. Na uwagę zasługuje fakt, że przywódcy trzech mocarstw określili wschodnią granicę Polski bez konsultacji z polskim rządem w Londynie, co wyraźnie pozostawało w sprzeczności z zasadami wyrażonymi w Karcie Atlantyckiej. Mołotow nie omieszkał przypomnieć, że linię Curzona jako wschodnią granicę Polski wymyślili Brytyjczycy jeszcze przed konferencją wersalską, kończącą I wojnę światową. Stalin z kolei argumentował, że osoby narodowości polskiej, które znajdą się na wschód od tej linii, będą mogły być przesiedlone. Churchill i Roosevelt zwracali uwagę na znaczenie Polski jako sojusznika w walce z Niemcami. Ich celem było przywrócenie stosunków dyplomatycznych ZSRR z polskim rządem emigracyjnym. Trzej przywódcy opowiedzieli się za powstaniem niezależnej i silnej Polski.

O ustaleniach między trzema mocarstwami, dotyczących wschodniej granicy, Polski premier Mikołajczyk dowiedział się dopiero 13 października 1944 r. podczas rozmów w Moskwie, które odbyły się zaledwie w dziesięć dni po upadku powstania warszawskiego. "Premier został z kretesem oszukany - nie tyle przez Sowietów, którzy byli brutalnie szczerzy, ile przez zachodnich aliantów" - pisze Norman Davies". Mikołajczyk liczył, że uda mu się osiągnąć w Moskwie jakiś konkretny dla Polski kompromis, gdyż uzyskał w tej sprawie zapewnienie o poparciu ze strony Amerykanów i Brytyjczyków, tymczasem sprawa została przesądzona w Teheranie.

Na konferencji omawiano przedstawioną przez Roosevelta koncepcję uniwersalnego systemu zbiorowego bezpieczeństwa oraz utworzenia nowej organizacji międzynarodowej, czyli późniejszej ONZ, w której "czterej policjanci", tzn. USA, ZSRR, Wielka Brytania i Chiny, stać będą na straży światowego pokoju. Jak napisał Henry Kissinger: "Powodem, dla którego Roosevelt w Teheranie z taką ostrożnością przedstawiał amerykańskie cele polityczne, było to, że za swoje główne zadanie uznawał realizację koncepcji Czterech Policjantów".

W kwestii Niemiec przeważała idea ich zdecydowanego osłabienia po wojnie poprzez rozczłonkowanie. Roosevelt przedstawił propozycję utworzenia na obszarze Niemiec pięciu państw, a Churchill - dwóch. Stalin odnosił się sceptycznie do koncepcji rozczłonkowania Niemiec. Trzej szefowie rządów potwierdzili konieczność surowego ukarania niemieckich przestępców wojennych".

Źródło: S. Parzymies, Stosunki międzynarodowe w Europie 1945-2004, Warszawa 2004.

Newsletter



Wiadomość HTML?

Używamy informacji zapisanych za pomocą cookies w celach statystycznych i w celu dostosowania strony do indywidualnych potrzeb użytkowników. Ustawienia cookies mogą być kontrolowane za pomocą przeglądarki.

EU Cookie Directive Module Information