Mezopotamia

Warunki naturalne i krainy historyczne

Mezopotamia, czyli Międzyrzecze od greckiego meso-potamios - "(kraj) między rzekami", to nizinny w większości obszar w dorzeczu Eufratu i Tygrysu. Od północy i wschodu naturalne granice Mezopotamii stanowiły pasma górskie Taurusu Armeńskiego i Zagrosu. Na południu dochodziła ona do Zatoki Perskiej, przy czym linia brzegowa od III tysiąclecia p.n.e. do dnia dzisiejszego znacznie się przesunęła z powodu powiększenia się delty. Dość powiedzieć, że w czasach Sumerów obie rzeki, chociaż płynące obok siebie, miały osobne ujścia, a położone obecnie około 250 km od wybrzeża Ur było miastem portowym. Zachodnią granicę Mezopotamii wyznaczał Eufrat, chociaż zwłaszcza dla jego środkowego i dolnego biegu obszary na przeciwległym brzegu aż po granice pustyń i półpustyń pozostawały związane z jej terenami. Na tak szeroko pojmowaną Mezopotamię składały się trzy krainy geograficzne, znacznie różniące się między sobą ukształtowaniem terenu i warunkami klimatycznymi.

Północną i północno-wschodnią część, leżącą na północ i wschód od Tygrysu, stanowiło dość wąskie pasmo mocno pofałdowanych wyżyn i przedgórzy Zagrosu oraz Taurusu Armeńskiego, z niewielkim tylko obszarem nizinnym wokół gór Dżebel Hamrin, na południe od Dolnego Zabu, ciągnące się od górnego biegu Tygrysu (włącznie z rejonem gór Tur Abdin na przeciwległym brzegu rzeki) lekko wygiętym łukiem aż po środkowy bieg rzeki Dijali. Cały ten obszar, odpowiadający mniej więcej środkowej części Kurdystanu, miał dość chłodny klimat i największą dla całej Mezopotamii ilość opadów atmosferycznych, które w dużym stopniu zaspokajały potrzeby miejscowego rolnictwa.

Największa część Mezopotamii, jej północne i środkowe obszary, to bardzo urozmaicony, od północy pofałdowany i wyżynny, stopniowo przechodzący ku południowi w coraz bardziej równinny i nizinny rejon arabskiej Dżeziry, stepu, w którym jedynym źródłem wody poza szeroko rozbudowanym dorzeczem Chaburu są rzeki okresowe z największą Wadi Tartar. Ze względu na niewielkie opady atmosferyczne, koncentrujące się w dolinach rzek rolnictwo uzależnione było w dużym stopniu od irygacji. Dżezira natomiast jako doskonały obszar dla intensywnego pasterstwa nomadycznego stanowiła zawsze atrakcyjną siedzibę dla wszystkich ludów koczowniczych i półkoczowniczych, napływających do Mezopotamii.

Wreszcie południowe obszary Mezopotamii tworzyły rozległą, całkowicie płaską dolinę aluwialną Eufratu, Tygrysu i częściowo Dijali, poprzecinaną licznymi odnogami i starorzeczami. W części wschodniej i nad samą Zatoką Perską liczne jeziora, zalewy i bagna porosłe trzciną i niewielkimi gajami palmowymi składały się na specyficzny krajobraz delty wielkich rzek. Ryby od dawna były stałym składnikiem pożywienia mieszkańców tych terenów, trzcina i glina zaś służyły za najpowszechniejsze materiały budowlane.

Od południowego wschodu graniczył z Mezopotamią Elam, który dzielił się na dwie krainy, Suzjanę i Elam właściwy, zwany przez Sumerów "Elamem górzystym". Suzjana bezpośrednio sąsiadująca z Mezopotamią południową w części północnej wyżynna i sięgająca Zagrosu, na południu przechodziła w podobną do mezopotamskiej nizinę aluwialną. Dwie rzeki, Kercha i Karun stanowiły o jej systemie wodnym. Dziś tereny Suzjany tworzą część irańskiej prowincji Chuzestan. Elam właściwy, przez wiele dziesięcioleci utożsamiany z Suzjaną i jej górskimi okolicami, w rzeczywistości obejmuje rozległe obszary południowo-zachodniego Iranu. Wraz z pasmami Zagrosu ciągnie się on daleko na południowy wschód sięgając krańców wybrzeży Zatoki Perskiej oraz irańskiej prowincji Fars. Klimat Elamu był znacznie surowszy od klimatu Suzjany i Mezopotamii, a opady atmosferyczne są tu prawie trzykrotnie obfitsze.

Uświadomienie sobie odmienności warunków klimatycznych i ukształtowania terenu poszczególnych obszarów Mezopotamii i Elamu pozwala lepiej zrozumieć różnice w ich rozwoju ekonomicznym i społecznym, które pomimo jedności kulturowej całego tego rejonu można zaobserwować zwłaszcza w epokach wcześniejszych. One też wpłynęły na ukształtowanie się z biegiem czasu wielu odrębnych krain historycznych. Ich nazwy na przestrzeni tysiącleci dość często zmieniały się wskutek migracji ludnościowych bądź innych przełomowych wydarzeń historycznych i błędem byłoby np. posługiwanie się dla III tysiąclecia p.n.e. nazwami właściwymi dla geografii historycznej epok późniejszych bez względu na to, w jakim stopniu są one rozpowszechnione w potocznym nazewnictwie tych obszarów.

Należy zatem wymienić dla Mezopotamii następujące krainy historyczne: Sumer, Akad, Babilonię, Asyrię, Mitanni i Chaldeę. Cały obszar Mezopotamii południowej od początku epoki historycznej aż do panowania Sargona Akadyjskiego tworzył krainę zwaną od dominującego wówczas ludu Sumerem. Przez pozostałą część III tysiąclecia p.n.e. region ten określano jako Sumero-Akad lub Sumer i Akad, dla podkreślenia dualizmu etnicznego i językowego, przy czym Akadem nazywano północną część Sumeru z okresu poprzedniego. Od najazdu Amorytów (początek II tysiąclecia p.n.e.), względnie od momentu powstania państwa Hammurabiego, który w połowie XVIII w. p.n.e. uczynił Babilon stolicą całego Sumero-Akadu, kraj ten aż po epokę hellenistyczną nazywano najczęściej Babilonią, chociaż miejscowe źródła odnoszą raczej tę nazwę do samego miasta lub państwa zachowując termin Sumero-Akad dla określenia krainy. W I połowie I tysiąclecia p.n.e., po osiedleniu się plemion chaldejskich w południowej części Babilonii nazywano ją Chaldeą (Kaldu). W tekście pojawią się też dwa inne określenia odnoszące się do południowej Mezopotamii - Karduniasz, nazwa Babilonii w czasach kasyckich (II połowa II tysiąclecia p.n.e.) oraz Kraj Nadmorski jako czasowe określenie południowej części Babilonii w II tysiącleciu p.n.e.

W początkach II tysiąclecia p.n.e. na terenach północno-wschodniej Mezopotamii, w widłach Tygrysu i Górnego Zabu ukształtowała się Asyria, której rdzenne ziemie rozciągały się również nieco dalej w dół Tygrysu, aż do ujścia Dolnego Zabu. Babilonia i Asyria, pomimo częstej wrogości i nieco odmiennego składu etnicznego ludności, należały do jednego kręgu kulturowego i językowego sumeroakadyjskiej cywilizacji Mezopotamii współtworząc ją i wzajemnie na siebie oddziałując. Pod ich przemożnym wpływem pozostawała cała geograficzna Mezopotamia, a zwłaszcza nie wymienione dotychczas tereny północne nad środkowym i górnym Eufratem i Chaburem, chociaż powstałe tu w połowie II tysiąclecia p.n.e. huryckie państwo Mitanni reprezentowało w równym stopniu tradycje mezopotamskie jak i rodzime, huryckie.

Niezaprzeczalnie mezopotamski, a w sensie kulturowym "babiloński" charakter miały natomiast państewka znad środkowego biegu Eufratu, wśród których najdłuższą historią chlubiło się Mari (dzisiejsze Tell Hariri), przez blisko 1000 lat najpotężniejsza metropolia tego obszaru. Tereny te określano w zależności od okresu historycznego różnymi nazwami, jednak żadna z nich nie związała się z nimi na stałe. W niniejszym opracowaniu będą często nazywane opisowo rejonem środkowego Eufratu. Podobnie będzie z rejonem Dijali, równie starą i odgrywającą ogromną rolę w historii Mezopotamii krainą w widłach Dijali i Tygrysu, należącą od początku III tysiąclecia p.n.e. do sumero-akadyjskiego kręgu cywilizacyjnego. Pomimo istnienia tu jednego dominującego ośrodka politycznego, Esznunny, w źródłach mezopotamskich nie utrwaliła się jednolita nazwa tych ziem jako krainy historycznej. Takie określenia jak Warum bądź Tuplijasz występowały tylko sporadycznie.

Dużo prościej można podzielić na krainy historyczne obszar Elamu. Zasadniczo pokrywał się on z Suzjaną i Elamem właściwym. Należy jednak pamiętać, iż w ciągu kilkutysiącletniej historii tych ziem również tu występowała wiele państewek, księstw i potężnych królestw, których władcy wywodzili się często z rejonów ościennych, nadających swą nazwę poszczególnym częściom Elamu. W kontekście Elamu, jego części lub okolic występować będą zatem takie nazwy jak Awan, Anszan, Szimaszki czy Marchaszi.


Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79