Mezopotamia - Strona 2

Źródła pisane

Pod względem stanu zachowania źródeł Mezopotamia wydaje się najbardziej uprzywilejowanym rejonem nie tylko starożytnego Bliskiego Wschodu, ale całego świata starożytnego nie wyłączając Grecji i Rzymu. Zawdzięczamy to używanemu przez ludy posługujące się pismem klinowym materiałowi pisarskiemu - glinie. Tabliczki gliniane - nawet nie wypalane, a jedynie suszone w słońcu - w odpowiednio suchych i osłoniętych od czynników atmosferycznych miejscach przetrwały całe tysiąclecia i w tym sensie nie mają sobie równych wśród stosowanych przez inne kręgi kulturowe materiałów piśmiennych - papirusu, pergaminu, drewna, skóry czy tym bardziej papieru. Zaowocowało to nie tylko zachowaniem się dużej liczby źródeł, ale też wpłynęło w zasadniczy sposób na ich wzajemne proporcje.

Najbardziej charakterystyczną cechą mezopotamskiego materiału źródłowego jest przetrwanie setek tysięcy dokumentów z "życia codziennego" czyli różnego rodzaju tekstów gospodarczych, administracyjnych, umów handlowych, kontraktów, spisów, raportów, aktów małżeństwa, adopcji, dokumentów sądowych, a nawet tekstów szkolnych, listów prywatnych itp. Możemy zatem poznać autentyczne życie Sumerów, Babilończyków i Asyryjczyków, a nie w takiej formie, w jakiej oni lub ich następcy mogliby nam je przekazać. Z wyjątkiem niektórych zbiorów papirusowych dla Egiptu hellenistycznego i rzymskiego tego rodzaju teksty przetrwały do naszych czasów w relatywnie niewielkiej liczbie i zazwyczaj było to wynikiem świadomej działalności potomnych (np. wielokrotne przepisywanie). Zawsze istnieje zatem niebezpieczeństwo ingerencji w stan zachowania zbioru wyjściowego, selekcji i zniekształcenia tekstu.

Tymczasem dokumenty z "życia codziennego" z Mezopotamii, Elamu, Syrii przetrwały w swych oryginalnych wersjach i poza nielicznymi wyjątkami trudno zakładać, iż zawartość archiwów była w jakiś stopniu poddawana selekcji, co najwyżej likwidowano dokumenty bezwartościowe lub zdezaktualizowane. Jednak nawet wtedy można je było często odnaleźć na wysypiskach śmieci z danej epoki. Drugim powodem tak wspaniałego stanu zachowania tego rodzaju źródeł jest popadnięcie w zapomnienie prastarych państw Mezopotamii, porzucenie dawnych miast, które opuszczone jeszcze w starożytności stały się wkrótce po-krytymi kurzem, piaskiem i gliną sztucznymi wzgórzami, zwanymi po arabsku tellami. Uchroniło to wiele całych archiwów przed rozproszeniem lub zniszczeniem, a telle Mezopotamii do dnia dzisiejszego stanowią potencjalne kopalnie nowych tekstów.

Jedynym warunkiem dostępności tych źródeł jest stan zaawansowania prac wykopaliskowych i - co może się wydawać paradoksalne - stan publikacji już odkrytych tekstów, które niejednokrotnie zalegają całymi tysiącami w muzealnych magazynach i od ubiegłego wieku nawet nie zostały zinwentaryzowane. Pomimo tego do dnia dzisiejszego opublikowane zostały setki tysięcy mezopotamskich dokumentów z "życia codziennego" i to właśnie one są podstawą badań nad dziejami krajów nad Eufratem i Tygrysem. Badania te mają szansę być pełniejsze, dokładniejsze i mniej narażone na zniekształcenia przez źródła o charakterze propagandowym i oficjalnym, z założenia niejako przeznaczane "dla potomności". Są także wśród nich całe zbiory tekstów niezwykle cennych z historycznego punktu widzenia, np. te dotyczące "życia codziennego" władców i ich najbliższych współpracowników. W zachowanych archiwach pałacowych w Mari, Aszur i wielu innych stolicach odnajdujemy nie tylko teksty administracyjne, lecz także zbiory kancelarii królewskich z traktatami międzynarodowymi, korespondencją między władcami oraz najbardziej sekretne raporty ambasadorów, szpiegów i wywiadowców.

Ważnym uzupełnieniem wymienionych zbiorów są wszelkie źródła o charakterze ściśle historycznym lub chronologicznym. Chociaż mieszkańcy Mezopotamii nie odczuwali potrzeby spisywania swych dziejów w antycznym i współczesnym rozumieniu pojęcia historii, to jednak powstało tu wiele tekstów o szerszym przeznaczeniu niż tylko przekazanie informacji o osiągnięciach danego władcy lub dynastii. Rozwinięta tradycja obejmowania przez każdego kolejnego króla władzy pochodzącej od bogów oraz zwykłe potrzeby liczenia czasu nakazywały spisywanie list panujących, zaopatrzonych często w elementarną wiedzę o wydarzeniach.

Generalnie mezopotamskie źródła o charakterze ściśle historycznym lub historyczno-chronologicznym podzielić można na kilka kategorii: kroniki, roczniki, inskrypcje królewskie, listy władców, wykazy urzędników eponimicznych, "listy lat".

Wszystkie one mogą mieć formę inskrypcji oficjalnych (pomników) lub zwykłych tabliczek glinianych, różniących się od siebie znacznie pod względem objętości i wartości źródłowej.

Wśród blisko 40 kronik największe i najcenniejsze to asyryjska Kronika synchronistyczna, opisująca konflikty graniczne Asyrii i Babilonii od połowy II tysiąclecia do IX w. p.n.e. oraz seria kronik neobabilońskich, zawierająca bezcenne informacje o okolicznościach upadku Asyrii oraz dziejach Babilonii chaldejskiej do podboju perskiego. Roczniki, będące formą niezwykle rozbudowanych inskrypcji królewskich, relacjonujących w układzie chronologicznym kolejne osiągnięcia danego władcy, są kategorią specyficznie asyryjską i pojawiły się dopiero w końcu XIV w. p.n.e. Najwspanialszymi z zachowanych są roczniki Tiglatpilesara I, Aszur-nasir-apli II, Tiglatpilesara III i Sargona II.

Najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną pod względem tematyki, objętości i formy kategorią źródeł historyczno-chronologicznych są inskrypcje królewskie, pochodzące ze wszystkich epok i obszarów Mezopotamii; od schematycznych, kilkuwyrazowych napisów w rodzaju: "Dla Inanny, Aga, król Ummy" (XXVI w. p.n.e.), których wartość polega na potwierdzeniu istnienia takiego władcy, aż po obszerne opisy osiągnięć królów w formie zbliżonej do roczników lub tekstów na wpół literackich (np. cylindry Gudei z XXII w. p.n.e.). Odnajdujemy wśród nich inskrypcje o charakterze fundacyjnym, wotywnym, opisowo-historycznym lub wręcz hymnicznym. Pierwsze dłuższe inskrypcje królewskie o treści historycznej pochodzą z XXV w. p.n.e. z sumeryjskiego miasta-państwa Lagasz i opisują jego walki z sąsiednią Ummą. Pewne prawidłowości można dostrzec w różnicach między inskrypcjami królewskimi z Asyrii i Babilonii. Pierwsze są generalnie dłuższe i skupione na osiągnięciach politycznych władców, podbojach i wojnach, drugie natomiast, zazwyczaj krótsze, relacjonują przeważnie ich działania gospodarcze, budowlane i społeczne. W tym sensie kodeksy praw władców babilońskich są również formą inskrypcji królewskich.

Spośród wielu list królów, zawierających wykazy władców i lata ich panowania, największą sławę zdobyły dwie: Sumeryjska lista królów oraz Asyryjska lista królów. Pierwsza dlatego, że w części początkowej jako jedyna informuje nas o najstarszych sumeryjskich władcach z III tysiąclecia p.n.e. oraz przedpotopowych półbogach i herosach, panujących po kilkanaście tysięcy lat od stworzenia świata i zesłania "władzy królewskiej" na ziemię. Stała się tym samym ważnym tekstem ideologicznym i pierwowzorem koncepcji biblijnych. Druga natomiast jako najlepiej zachowany i najobszerniejszy przykład listy królów podaje wszystkich władców Asyrii, pozwalając uporządkować historię polityczną tego kraju oraz sąsiedniej Babilonii i Syrii. Ciekawym, choć słabo zachowanym przykładem takich tekstów jest Synchronistyczna lista królów, zawierająca w dwóch paralelnych kolumnach panujących równocześnie królów Asyrii i Babilonii.

Specyficznie asyryjskim rodzajem źródeł chronologicznych są wykazy eponimicznych (pełniących funkcję przez jeden rok) urzędników limmu. Niektóre z nich przy imionach limmu podają najważniejsze wydarzenie danego roku. W jednym z takich wykazów, zwanym Kanonem eponimów, znajduje się przy imieniu limmu Bur-Sagale notatka o pełnym zaćmieniu słońca z 15 czerwca 763 r. p.n.e., co pozwoliło uporządkować chronologię I tysiąclecia p.n.e. dla całego starożytnego Bliskiego Wschodu. Podobny charakter chronologiczny mają tzw. listy lat, sporządzane wyłącznie w Babilonii i to głównie w I połowie II tysiąclecia p.n.e. Są to wykazy określeń rocznych, czyli urzędowo ustalanych nazw lat służących administracji i całemu społeczeństwu do datowania wszelkiego rodzaju dokumentów z danego roku. Nazwą roku była informacja o najważniejszym wydarzeniu, zwykłe osiągnięciu króla w roku poprzednim w zakresie polityki zagranicznej lub działalności wewnętrznej, mająca formę pojedynczego zdania w rodzaju: "Rok, w którym Hammurabi, król Babilonu zniszczył Esznunnę wielkimi masami wody" (38 rok panowania Hammurabiego, czyli 1755 r. p.n.e.).

Osobną kategorię źródeł stanowią kodeksy i zbiory praw, z których najbardziej znane są Kodeks Hammurabiego (jedyny zachowany prawie w całości i w oryginale), Kodeks Lipit-Isztara z Isin (XX w. p.n.e.) i najstarszy z zachowanych Kodeks Ur-Nammu z Ur (XXI w. p.n.e.). Wszystkie one składają się z trzech części: historyczno-religijnej (prolog), normatywnej i religijno-etycznej (epilog). Warto pamiętać, że mezopotamskie kodeksy praw nie są niczym innym jak wykazem wyroków wydanych przez najwyższego sędziego - króla, pełniącym funkcje zbioru precedensów, służących za wzór sędziom w całym kraju.

W obliczu ogromu miejscowego materiału klinowego pomocniczą rolę odgrywają zazwyczaj powstałe dużo później zewnętrzne źródła opisowe, z których najważniejsze to Biblia oraz przekazy historyków i badaczy greckich lub hellenistycznych. Niewątpliwie najcenniejszym wśród tych ostatnich musiało być dzieło kapłana Marduka z III w. p.n.e., Berossosa, zatytułowane Babyloniaka i opisujące w trzech księgach dzieje Babilonii. Niestety zachowały się tylko jego niewielkie fragmenty, cytowane przez innych autorów. Podobny los spotkał Persika (Historia Persji) Ktezjasza z Knidos (ok. 440-380 r. p.n.e.), który wiele uwagi poświęcił również historii Asyrii i Babilonii. Zachowana natomiast relacja Herodota z Halikarnasu (V w. p.n.e.) ze słynnymi wzmiankami o cudach Babilonu Nabuchodonozora II pomimo wielu cennych informacji stanowi w dużo większym stopniu obraz wyobrażeń Greków o tym prastarym i tajemniczym kraju, oparty na mitach i legendach, niż wiarygodny przekaz historyczny. Fragmentaryczne wzmianki o Mezopotamii znajdują się ponadto w dziełach Strabona i Diodora Sycylijskiego.

Zupełnie inaczej wygląda stan zachowania źródeł elamickich. Niedostatek badań archeologicznych, w większości skupiających się na epokach bardzo wczesnych lub okresie medo-perskim, skutkuje niewielką liczbą odnalezionych źródeł dla Elamu III i II tysiąclecia p.n.e. Wszystko to sprawia, że historię tego kraju w dużo większym stopniu poznaje się za pośrednictwem tekstów mezopotamskich i dlatego podana ich charakterystyka odnosi się w pewnym sensie również do Suzjany i Elamu.


Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79