Mezopotamia - Strona 5

Zachowali zatem najeźdźcy własną, bardzo prymitywną organizację plemienną oraz gospodarkę właściwą ludom półkoczowniczym (pasterstwo) zadowalając się ściąganiem danin z terroryzowanych miast. Najprawdopodobniej wiele ich grup w ogóle nie zamieszkało w miastach przemieszczając się po całym kraju w poszukiwaniu łupów i osiedlając się czasowo w obozach warownych w pobliżu ośrodków miejskich. Potwierdzałby to nieomal zupełny brak archeologicznych śladów bytności Gutejczyków w miastach. Niszczycielskie działania najeźdźców dotknęły w dużo większym stopniu północną część kraju - Akad. Nic zatem dziwnego, że to właśnie na południu prastare miasta sumeryjskie pierwsze otrząsnęły się z marazmu i odbudowały swą pozycję ekonomiczną z wolna uzyskując coraz większą swobodę polityczną.

Najszybciej i najpełniej odrodzenie nastąpiło w mieście-państwie Lagasz, które - jak się zdaje - nigdy nie zaznało stałej obecności Gutejczyków na swym terytorium. W połowie XXII w. p.n.e. do władzy doszła tu II dynastia, której najwybitniejszym przedstawicielem był "książę pobożny i pasterz sprawiedliwy" - Gudea (ok. 2144-2124 r. p.n.e.). Uznając formalnie zwierzchnictwo najeźdźców i opłacając się im wielkimi kontrybucjami, w rzeczywistości rozciągnął swe panowanie na sporą część południowego Sumeru, w tym na miasta Uruk, Ur, Eridu, Larsę i Zabalam. Korzystając zapewne z przyzwolenia Gutejczyków, zainteresowanych jedynie kontrybucjami, nawiązał ożywione stosunki handlowe z krajami znad Zatoki Perskiej, Syrią i Elamem, doprowadzając Sumer do ponownego rozkwitu gospodarczego. Działalność II dynastii z Lagasz była pierwszym zwiastunem nadchodzącego "renesansu sumeryjskiego" i zbliżającego się wraz z postępującym osłabieniem najeźdźców odzyskania niepodległości. Jednakże władcą, który około 2120 r. p.n.e. pokonał ostatniego króla Gutejczyków i według tradycji wypędził z kraju barbarzyńców, nie był jeden z następców Gudei, lecz Utu-hengal, król uniezależnionego Uruk, założyciel i jedyny przedstawiciel IV dynastii.

Okres neosumeryjski (2120-2005 r. p.n.e.) - monarchia III dynastii z Ur

Przodownictwo Uruk nie trwało jednak długo. Już kilka lat później, w 2113 r. p.n.e. niejaki Ur-Nammu, kuzyn lub namiestnik Ur z ramienia Utu-hengala, przejął władzę i założył III dynastię z Ur. Ur-Nammu był Sumerem, swą stolicą uczynił sumeryjskie miasto Ur, bogiem opiekuńczym zaś sumeryjskiego boga księżyca Nannara - Suena (akadyjski Sin), jednakże państwo przezeń utworzone swą ideologią, ustrojem i systemem społeczno-gospodarczym sięgało w równym stopniu do tradycji Sumeru, jak i monarchii akadyjskiej. Uważał się za spadkobiercę Gilgamesza, Mes-ane-pady, ale też Sargona Akadyjskiego i Naram-Sina. Nieprzypadkowo jego pełna tytulatura królewska brzmiała: "król potężny, król Ur, król Sumeru i Akadu". Potrzeba nawiązania do dualistycznej tradycji i minionej wielkości Sumeru i Akadu, przy jednoczesnym podkreśleniu ciągłości przejmowania władzy królewskiej pochodzącej od bogów przez wszystkich władców aż do samego Ur-Nammu, musiała być szczególnie ważna w chwili faktycznego odradzania się dwunarodowej monarchii po okresie upadku i chaosu z czasów gutejskich. Zapewne zatem z polecenia Ur-Nammu sporządzono pierwszą wersję Sumeryjskiej listy królów jako programowego tekstu ideologicznego.

Główną zasługą tego władcy było odtworzenie ogólnokrajowych struktur administracyjnych, odbudowa i rozbudowa stanowiącego podstawę rozwoju ekonomicznego systemu irygacyjnego oraz kodyfikacja prawa jako aktu wieńczącego restaurację porządku społecznego zgodnego z tradycyjnym prawem zwyczajowym. O podbojach Ur-Nammu wiadomo niewiele. Usunął Utu-hengala i pokonał głównego rywala, Nam-haniego z Lagasz, podporządkował sobie cały Sumero-Akad oraz przejął wpływy i kontakty handlowe po następcach Gudei.

Właściwym jednak twórcą potęgi państwa III dynastii z Ur, królem-zdobywcą, o którego czynach i podbojach układano hymny pochwalne, był jego syn i następca - Szulgi. Podczas swego długiego, bo czterdziestoośmioletniego panowania (2095-2048 r. p.n.e.) podbił prawie całą Mezopotamię i zachodni Elam, w łupieżczych wyprawach przekraczał niejednokrotnie Zagros docierając do krain na płaskowyżu irańskim, penetrował wybrzeża Zatoki Perskiej. Najcięższe i najzacieklejsze walki toczył w północnym i środkowym Kurdystanie o kontrolę nad północnymi szlakami handlowymi oraz o dostęp do surowców pozyskiwanych z głębi Iranu i gór Azerbejdżanu. Jego wpływy sięgały Syrii, Armenii i doliny Indusu. Szulgi doprowadził do perfekcji system zarządu prowincjami i ziemiami podbitymi stosowany niegdyś przez władców akadyjskich.

Ogromne imperium, utworzone i w pełni zorganizowane w ciągu niespełna 25 lat podbojów składało się niejako z trzech terytoriów w różnym stopniu związanych i uzależnionych od centrum. Rdzeniem państwa był Sumero-Akad podzielony na prowincje zarządzane przez administrację królewską, na której czele w każdej prowincji stał cywilny namiestnik, ensi. Niezależnie od niego sprawy wojskowe, dowództwo lokalnego garnizonu oraz nadzór nad prywatnymi majątkami panującego leżały w gestii dostojników wojskowych, zagina. Drugą strefę terenu imperium stanowiły podbite obszary północnej Mezopotamii i zachodniego Elamu (Suzjany), na których król pozostawił u władzy lojalnych przedstawicieli lokalnych dynastii (np. w Mari, Asyrii i Suzie). Zobowiązani oni byli do płacenia regularnych kontrybucji, utrzymywania królewskich garnizonów oraz wspierania polityki zagranicznej władcy z Ur. Wreszcie na trzecią, największą strefę składały się krainy stanowiące obszar wpływów politycznych i penetracji gospodarczej Szulgiego, obejmujące większość Kurdystanu oraz rejony centralne płaskowyżu irańskiego (np. kraina Szimaszki). Tu władca pozyskiwał sojuszników, tworzył system państw zależnych, ale też tłumił bunty niepokornych i wreszcie stąd nadchodziły ogromne łupy i pozyskane drogą handlu surowce. Szulgi dbał też o podniesienie prestiżu władcy, powracając do polityki Naram-Sina ubóstwiania osoby panującego, któremu po śmierci wznoszono sanktuaria i kaplice w świątyniach ważnych bogów lokalnych i ogólnopaństwowych.

Świetność monarchii III dynastii z Ur, w której najpełniej rozwinęły się charakterystyczne dla Sumero-Akadu elementy ustroju państwowego oraz porządku społeczno-gospodarczego, przetrwała jednak zaledwie 20 lat od śmierci jej twórcy. Już jego bezpośredni następcy borykali się z kosztownym w utrzymaniu, niewydolnym i zbyt scentralizowanym systemem administracyjnym, z coraz większym trudem utrzymując w posłuchu rozległe obszary peryferyjne oraz powstrzymując napierające na granice państwa wrogie ludy - Amorytów, Hurytów i Elamitów. Szczególnie groźni byli ci pierwsi, już od kilkudziesięciu lat penetrujący pokojowo ziemie królestwa. Najpierw odpadły kraje ościenne z północnej Mezopotamii i gór Zagros, zajęte przez Amorytów i Huiytów, jednak prawdziwa katastrofa nastąpiła za panowania Ibi-Suena (2029-2005 r. p.n.e.). Już na początku jego rządów najeźdźcy amoryccy przerwali główny pas umocnień zwany "murem przeciw Amorytom" wdzierając się do samego Sumero-Akadu. Nie pomogły ani próby pozyskania poszczególnych przywódców amoryckich przez ofiarowanie im nieraz bardzo wysokich funkcji urzędniczych (do namiestników prowincji włącznie), ani też zaciąganie do armii królewskiej całych, bardziej skłonnych do współpracy plemion.

Od piątego roku panowania Ibi-Suena, gdy Amoryci zajęli leżącą blisko stolicy Larsę, system administracji prowincjonalnej poszedł w rozsypkę. Poszczególni namiestnicy nierzadko pochodzenia amoryckiego wypowiadali posłuszeństwo z własnej woli lub pod presją nowo przybyłych pobratymców, a władza króla Ur nad pozostałymi prowincjami z miesiąca na miesiąc stawała się coraz bardziej iluzoryczna. Szczególne znaczenie miało odstępstwo niejakiego Iszbi-Erry, namiestnika Isin i Nippur. W tej sytuacji potężny najazd Elamitów w 2005 r. p.n.e., którzy najwyraźniej współpracując z semickimi Amorytami zajęli stolicę, dopełnił jedynie dzieła upadku królestwa. Ostatni król sumeryjski został uprowadzony i słuch po nim zaginął. Wraz z nim w bezpowrotną przeszłość odeszła cała epoka w dziejach Mezopotamii, skończył się czas Sumerów.

Wydaje się, że współcześni mieli świadomość dokonującego się przełomu, a w pełnych tragizmu i nostalgii wierszach oddaje go spisany nieco później Lament nad upadkiem Ur. Zmiany, choć głębokie, nie oznaczały jednak ani upadku ekonomicznego kraju, ani nawet zahamowania rozwoju wspaniałej cywilizacji Sumero-Akadu. Amoryci przejęli ją wraz z językiem akadyjskim, a w piśmiennictwie także sumeryjskim, i wnosząc własne elementy doprowadzili do kolejnego rozkwitu. Okres starobabiloński, który teraz nastał, wydał tak wspaniałych władców jak słynny Hammurabi z Babilonu.

Mezopotamia w i połowie ii tysiąclecia p.n.e (okresy starobabiloński i staroasyryjski). Czasy zmiennych hegemonii

Po upadku imperium III dynastii z Ur w całej Mezopotamii powstało wiele zwalczających się niekiedy zaciekle państewek amoryckich bądź huryckich (w jej części północno-wschodniej). W Sumero-Akadzie ich ośrodkami stały się dawne miasta prowincjonalne: Isin, Larsa, Uruk, Kazałlu, Kisz czy Babilon, rządzone teraz przez poszczególne rody - dynastie amoryckie. Natomiast w środkowej i północnej Mezopotamii, poza starymi ośrodkami jak Mari, Aszur czy Esznunna, w których przez pewien okres utrzymywali się u władzy przedstawiciele dawnych semickich dynastii lokalnych, kultywujący podobnie jak panujący na południu tradycje z poprzedniego okresu, nowe księstwa (w większości amoryckie) miały często charakter typowych państewek plemiennych z ludnością koczowniczą lub półkoczowniczą, co znacznie utrudniało stabilizację sytuacji politycznej.

W Babilonii inicjatywa należała na początku do Isin. Lokalny namiestnik, wiarołomny Iszbi-Erra jeszcze za panowania Ibi-Suena (ok. 2017 r. p.n.e.) uniezależnił się i podporządkował sobie Nippur oraz rejon dolnego biegu Eufratu, co dawało mu ideologiczną i strategiczną przewagę nad pozostałymi przywódcami amoryckimi. Po kilku latach wypędził garnizon elamicki z Ur i uznał się prawo-witym spadkobiercą ostatniego króla Sumerów; zapoczątkował II dynastię z Isin. Państwo przez niego utworzone objęło większą część Babilonii. Do pewnego stopnia rzeczywiście był kontynuatorem tradycji monarchii z Ur, o czym świadczyć może chociażby tytulatura królewska jego samego i jego następców, w której spotykamy takie określenia jak "król potężny, król kraju", "król potężny, król Ur, król Sumeru i Akadu" lub "król potężny, król czterech stron świata". Termin "król Isin" pojawił się w niej dopiero przy trzecim przedstawicielu dynastii i wcale nie odgrywał kluczowej roli. Iszbi-Erra i jego następcy pieczołowicie odbudowali Ur i jego zniszczone świątynie, utrzymali identyczną strukturę administracyjną, a język sumeryjski, jakkolwiek powoli przestawał być językiem mówionym, pozostał jeszcze przez dziesięciolecia głównym językiem administracji i kancelarii królewskiej. Hegemonia Isin skończyła się wraz z panowaniem Lipit-Isztara (1934-1924 r. p.n.e.), piątego przedstawiciela dynastii i autora kodeksu praw.

W początkach XIX w. p.n.e. w wyniku kolejnej fali migracyjnej w większości miast Babilonii oraz w Esznunnie do władzy doszły nowe rody amoryckie. Wkrótce okazało się, iż najsilniejsze z nich opanowały Larsę, Esznunnę i Babilon. W Babilonii do wyjątkowego znaczenia doszła Larsa, której amoryccy władcy podporządkowali sobie całą południową część kraju i przez całe stulecie z powodzeniem odgrywali rolę hegemona wyprawiając się od czasu do czasu nawet poza Babilonię. To właśnie jeden z nich, Rim-Sin (1822-1763 r. p.n.e.) stanął do decydującej walki o panowanie nad Babilonią z nowym, silnym konkurentem - Babilonem.

Nieco inaczej potoczyły się wydarzenia w północnej i środkowej Mezopotamii, o której dziejach po raz pierwszy dysponujemy dokładniejszymi informacjami. Początkowo prawdziwy rozkwit przeżywała wówczas Esznunna. Odzyskała niezależność jeszcze na samym początku panowania Ibi-Suena i stała się stolicą królestwa Warum, obejmującego całą dolinę rzeki Dijali. W połowie XIX stulecia p.n.e. jej władcy na blisko pół wieku zdominowali dużą część północnej i środkowej Mezopotamii docierając w swych podbojach do Aszur i na zachodzie do rzeki Chabur. Kres hegemonii Esznunny położyło dopiero powstanie w końcu XIX w. p.n.e. silnego państwa staroasyryjskiego. Jego twórca, Szamszi-Adad I (1813-1781 r. p.n.e.), wywodził się z rodu królewskiego z leżącego nad środkowym Eufratem miasta Terka. Ten zdolny i przedsiębiorczy przywódca z pozycji uciekiniera ze swego rodzimego miasta (po jego zajęciu przez sąsiednie Mari), szukającego schronienia i pomocy w Babilonie, potrafił w ciągu kilkunastu lat pozyskać wiele koczowniczych plemion amoryckich z rejonu Dżeziry i przy ich pomocy ogniem i mieczem wywalczyć sobie rozległe imperium, obejmujące całą północną i środkową Mezopotamię.


Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79