Mezopotamia - Strona 8

Ostatnim władcą z tego okresu, który usiłował powstrzymać upadek, a nawet na krótko przywrócił świetność Asyrii był znakomity strateg i polityk, Tiglatpilesar I (1115-1077 r. p.n.e.). Pomimo bardzo skomplikowanej sytuacji politycznej swą ekspansję skierował przede wszystkim na północ i zachód, starając się wzorem poprzedników ustabilizować ekonomikę kraju poprzez opanowanie już nie tylko szlaków handlowych, ale też najbardziej odległych źródeł wielu ważnych surowców. Korzystając z ogólnego zamieszania w wyniku coraz większych migracji Aramejczyków, Chaldejczyków i ludów indoeuropejskich oraz osłabienia bądź eliminacji większości dotychczasowych potęg, przeprowadził wiele udanych, błyskawicznych wypraw wojennych poza terytorium Mezopotamii północnej, którą jako pierwszą opanował w ciągu kilku początkowych lat panowania.

Najpierw uderzył na zamieszkujących górskie obszary pogranicza Anatolii, Armenii i Mezopotamii Hurytów i Urartów docierając aż do wybrzeży Morza Czarnego i rozprawiając się również z napierającymi z północnego zachodu Frygami. Następnie - pomimo ciągłych i zaciekłych walk z usiłującymi wedrzeć się do Mezopotamii koczownikami aramejskimi i chaldejskimi - ruszył na Syrię. Inskrypcje króla wymieniają większość znaczących miast oraz księstw syryjskich, pokonanych i zmuszonych do płacenia kontrybucji. Oporne miasta były zdobywane i łupione. Tiglatpilesar I dotarł nawet do Fenicji, gdzie przyjął hołdy poddaństwa oraz ogromne trybuty od bogatego Byblos, Sydonu i Arados. Asyryjskiego najazdu nie ustrzegła się również Babilonia. Wielu wyprawom Tiglatpilesara I towarzyszyły deportacje dużych grup miejscowej ludności.

Najwyraźniej celu poczynań króla nie stanowiły podboje tak odległych krajów, co w ówczesnej sytuacji nie było przecież możliwe, a jedynie zdobycie ogromnych łupów, opanowanie szlaków handlowych wraz z uzyskaniem dostępu do źródeł strategicznych surowców, a także zastraszenie ludów ościennych i umocnienie prestiżu militarnego Asyrii. Działania te były z jednej strony desperacką nieco próbą ratowania ekonomiki kraju, z drugiej zaś przez zniechęcenie potencjalnych najeźdźców miały zapewnić krajowi spokój w tym bardzo niebezpiecznym okresie migracji aramejskich. I chociaż wyprawy Tiglatpilesara I nie przyniosły trwałych zdobyczy terytorialnych, a państwo wkrótce otoczone zostało wrogimi plemionami Aramejczyków, niewykluczone jest, że to właśnie dzięki nim Asyria uniknęła - w przeciwieństwie do Babilonii - inwazji koczowników na własne, rdzenne ziemie.

Ustrój, społeczeństwo i gospodarka Mezopotamii

Ustrojem państw mezopotamskich podobnie jak na całym starożytnym Bliskim Wschodzie była monarchia bez względu na to, czy dotyczyło to małych miast-państw, księstw plemiennych, czy tym bardziej wielkich imperiów. Nawet jeśli dostrzegamy w najwcześniejszych tekstach z okresu wczesnodynastycznego pewne elementy demokratyczne jak rada starszych i wiec wojowników w micie Gilgamesz i Aga z Kisz, to z pewnością jeszcze w okresie formowania się władzy świeckiej sprowadzone one zostały do roli niewiele znaczących ciał doradczych. Później, od czasów Sargona Akadyjskiego, kiedy ideologia władzy monarszej w pełni się ukształtowała, praktycznie w ogóle nie słyszymy o radzie królewskiej, a tym bardziej o przejawach demokracji bezpośredniej. Z chwilą całkowitej emancypacji świeckiej władzy króla, który zachował jedynie część kompetencji kapłańskich, stał się on wybrańcem bogów sprawującym swą władzę z ich woli i polecenia, niekoniecznie nawet ze swego urodzenia.

Jak zaświadcza główny tekst ideologiczny, Sumeryjska lista królów, "władza królewska" (nam-lugal) została zesłana z nieba i kolejni panujący przejmowali ją po sobie. Mimo osadzenia postaci króla w realiach wszechogarniającej religii oraz ogromnej roli ideologicznej i ekonomicznej świątyń, byłoby jednak zupełnym nieporozumieniem nazywać ustrój państw mezopotamskich "teokracją". Król oczywiście był teoretycznie najwyższym kapłanem, ale jego kontakt z bogiem miał charakter osobisty, poza wszelkimi ramami instytucjonalnymi (świątyniami). Istota jego władzy nad poddanymi była świecka, chociaż mógł uchodzić za ulubieńca, wybrańca, a nawet syna bogów. Nie zmienia tego nawet ubóstwienie żyjącego monarchy, które wprowadził Naram-Sin, a które jednak zanikło jako całkowicie obce mentalności Babilończyków po upadku III dynastii z Ur. Nazywanie tego ustroju "teokracją" jest zatem takim samym błędem, jakim byłoby dopatrywanie się jej we władzy Augusta czy Domicjana.

Inny charakterystyczny rys leżący u podstaw wczesnego ustroju i społeczeństwa Mezopotamii, jej dwunarodowość, została wyraźnie określona po dojściu do władzy Akadów. Po okresie tytularnego "nacjonalizmu" Sargona już jego wnuk, Naram-Sin, koronując się na króla w sumeryjskiej świątyni Enlila w Nippur potwierdził równoprawny dualizm monarchii. Gdy po upadku imperium zostało odbudowane przez sumeryjskich królów z Ur, nawiązywali oni do wspólnej tradycji dwóch ludów przyjmując tytuł "królów Sumeru i Akadu". Ta konwencja przetrwała do podboju perskiego.

We wszystkich społeczeństwach mezopotamskich z różnych okresów (Sumerów, Akadów, Kasytów, Babilończyków i Asyryjczyków) daje się zauważyć podobny podział na warstwę panującą, pozostałą ludność wolną, choć o bardzo różnym statusie społecznym i ekonomicznym oraz zupełnie marginalnie występujących (praktycznie dopiero od II tysiąclecia p.n.e.) niewolników, nieco liczniejszych dopiero w I połowie I tysiąclecia p.n.e. Warto przy tym pamiętać, iż nie było może poza okresem kasyckiego "feudalizmu" żadnych formalnoprawnych ram definiujących bądź tym bardziej zamykających pozostałej ludności dostęp do najwyższych urzędów, gwarantujących przynależność do warstwy rządzącej. Sprawy te regulowało życie codzienne, obyczaje i indywidualna pozycja majątkowa danej jednostki. Wielość podmiotów politycznych, częste zmiany hegemona lub panującej dynastii ułatwiały jedynie awanse społeczne i deklasacje. Wszystko to powodowało, że mimo bardzo żywotnego ustroju rodowego i silnej pozycji arystokracji rodowej warstwa panująca ze swej istoty miała raczej charakter urzędniczo-rodowo-kapłański, a znaczenie jej poszczególnych przedstawicieli mierzyło się bardziej ich aktualną pozycją urzędniczą w hierarchii struktur władzy niż samym pochodzeniem. Inna sprawa, że najczęściej intratne i znaczące funkcje państwowe i kapłańskie otrzymywali ludzie z odpowiednim, arystokratycznym pochodzeniem. Jednak zawsze było to decyzją władcy, a nie prawem przyrodzonym.

Dużą rolę w społeczeństwach mezopotamskich (zwłaszcza w Sumerze i Akadzie) w każdym aspekcie ich życia odgrywały świątynie i kapłani. Cieszyli się oni naturalnym prestiżem i autorytetem, który poparty realną potęgą ekonomiczną w sposób oczywisty predestynował ich do grupy decydującej o życiu całego społeczeństwa. Wielkie majątki świątynne, obejmujące pola uprawne, pastwiska, stada zwierząt, zakłady rzemieślnicze wraz personelem w nich zatrudnionym na stałe lub wynajmowanym czasowo, pomimo wielu okresów ich bezpośredniego podporządkowania administracji królewskiej (np. monarchia III dynastii z Ur, Hammurabi) stanowiły stały element składowy rzeczywistości społecznej i ekonomicznej Mezopotamii. Dysponując ogromnym kapitałem kapłani prowadzili operacje finansowe na wielką skalę organizując handel dalekosiężny na rachunek swojej świątyni lub własny. Pomimo swej potęgi i oczywistego zaangażowania w sprawy państwowe nigdy jednak, nawet najpotężniejsi kapłani Marduka lub boga Aszura, nie pokusili się o bezpośrednie sięgnięcie po władzę, tak jak miało to miejsce w Egipcie.

Pomimo wielu drobnych różnic, wynikających ze specyfiki społecznej różnych okresów i obszarów, za najbardziej typowe, wręcz modelowe, a przy okazji najlepiej poznane uchodzić może społeczeństwo starobabilońskie. Dlatego też na jego przykładzie można przedstawić problematykę poświęconą szerokim kręgom zwykłej ludności Mezopotamii. Wyróżniamy wśród niej trzy grupy: wolnych, pełnoprawnych obywateli (awilurn), tzw. ludzi królewskich (muszkeriów) oraz niewolników (wardum). Typowa pozycja tych ostatnich raczej nie wymaga komentarza poza stwierdzeniem, że nie było ich wielu i żyli w warunkach raczej niewolnictwa domowego, a nie produkcyjnego. Warto również odnotować uznawane przez prawo przypadki małżeństw niewolników z kobietami wolnymi oraz automatyczne, bez formalnej adopcji uzyskiwanie wolności przez niewolnice i ich wspólne z panem dzieci, zaraz po jego śmierci. Wolni obywatele awilum obejmowali zarówno wszystkich przedstawicieli warstwy panującej - wysokich urzędników państwowych, dowódców i oficerów w armii, wyższych rangą kapłanów, arystokrację rodową i bogaczy, jak też całe rzesze ludności miejskiej i wiejskiej, bogatych chłopów, rzemieślników i zwykłą biedotę. Jest wielce znamienne i potwierdza rozważania o płynnym statusie warstwy panującej, że Kodeks Hammurabiego tylko w pojedynczych przypadkach (uszkodzeniach ciała) dostrzega różnice w obrębie grupy awilów.

Właściwe jednak zrozumienie specyfiki społeczeństwa starobabilońskiego, a nawet szerzej wszystkich społeczeństw mezopotamskich lub zgoła bliskowschodnich zależy od prawidłowego zdefiniowania i umiejscowienia tej drugiej grupy - "pośredniej". Starobabilońscy muszkenowie, zwani nie przypadkiem "ludźmi królewskimi" byli ludźmi z zagwarantowaną wolnością osobistą czyli po prostu wolnymi, którzy jednak po utracie środków do życia, w obawie przed zaprzedaniem się w niewolę, udali się na służbę dla króla (państwa). W zamian za pełnioną służbę (zawód) lub na zasadzie zwykłej dzierżawy otrzymywali działki ziemi państwowej gwarantujące utrzymanie się. Z biegiem czasu, gdy ich sytuacja się polepszyła, mogli po przewidzianym umową okresie wrócić do własnego gospodarowania lub wystąpić o dalsze działki i obowiązki do wypełniania. Byli zatem uzależnieni ekonomicznie od króla, co mogło niekiedy oznaczać dużo lepsze rozwiązanie niż zaciąganie lichwiarskich pożyczek u sąsiada. Nie dysponując własną ziemią nie należeli do żadnej wspólnoty obywatelskiej awilów i stracili status pełnoprawnych obywateli, jednak nie wolność osobistą. Jeśli im się powiodło, mogli ponownie nabyć ziemię prywatną i odzyskać utracony status.

Źródło: M. Jaczynowska, D. Musiał, M. Stępień, Historia starożytna, Warszawa 2002.



Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79