Pierwsze rewolucje mieszczańskie w Europie nowożytnej

Z rewolucjami zawsze był w historii kłopot. Nie tylko dlatego, że gwałtownością swojego przebiegu zaburzały one dotychczasowy bieg rzeczy i wprowadzały w różnych dziedzinach życia radykalne zmiany. Również dlatego, że wywoływały, i wywołują nadal, ożywioną dyskusję historyków na temat samego ich pojęcia, podobieństw i różnic ich charakteru, mechanizmów przebiegu, "głębokości". Definicje są wąskie (czysto polityczne) i szersze - wprowadzające do pojęcia rewolucji także inne płaszczyzny procesu dziejowego. Wrócimy do tego zagadnienia w rozdziale o rewolucji przemysłowej.

Kryterium zaliczania danego konfliktu politycznego do kategorii rewolucji jest często jego podobieństwo do rewolucji francuskiej z końca XVIII wieku czy rewolucji rosyjskiej lat 1917-1921. Dla "naszych" stuleci są to jednak wydarzenia późniejsze. Trzeba zatem przyjąć pojęcie szersze i być może niezupełnie zgodzić się z badaczem tej problematyki Charlesem Tilly, że "rewolucja to zmiana u steru rządów w państwie, dokonana z użyciem siły, kiedy to przynajmniej dwa ugrupowania wysuwają przeciwstawne roszczenia do władzy, a każde z nich ma za sobą znaczącą liczbę obywateli gotowych poprzeć ich żądania. [...] W warunkach rewolucji aparat państwowy przestaje normalnie funkcjonować; zaciera się podział na rządzących, rządzonych i pretendentów, a następnie zmieniają się kryteria przynależności do którejś z tych grup". Jest to definicja bardzo współczesna (występują w niej obywatele), uwypuklająca kryteria polityczne i społeczne. Zgoda, odgrywały one istotnie znaczącą rolę w dwóch rewolucjach wczesnonowożytnej Europy: niderlandzkiej i angielskiej, które określa się (co również jest przed-miotem dyskusji) jako mieszczańskie (burżuazyjne). Rozpatrując je należy jednak wziąć pod uwagę również inne czynniki - choćby wyznaniowe i ekonomiczne - oraz fakt, że obie te rewolucje mają swoją specyfikę.

Sytuacja w Niderlandach. Holendrzy wobec habsburskiej polityki represji

Siedemnaście prowincji niderlandzkich zajmowało w Europie XVI wieku szczególne miejsce. Położone nad dolnym brzegiem Renu i na wybrzeżach Morza Północnego były miejscem krzyżowania się szlaków handlowych, odmiennych kultur i wpływów politycznych. Już od średniowiecza należały do najbardziej rozwiniętych gospodarczo terenów Europy. U progu czasów nowożytnych w Niderlandach kwitł handel. Na północy związany był on z morzem, z rybołówstwem, budową okrętów, z importem zboża; wielkim portem i ośrodkiem wymiany towarowej stała się Antwerpia. Południe - Flandrię - cechował rozwój wytwórczości rzemieślniczej, szczególnie sukiennictwa. Na wysokim poziomie stało wydajne rolnictwo.

Znamienna była struktura społeczna Niderlandów, z zacierającymi się, czy płynnymi, granicami stanowymi (co nie oznaczało braku kontrastów i konfliktów w tej mierze). Rządy sprawowała szlachta (i arystokracja), jako że silne i bogacące się mieszczaństwo nie bardzo włączało się do życia politycznego. Szlachta, wzorem burżuazji, coraz częściej zajmowała się inwestowaniem w gospodarkę rolną (osuszanie ziemi, budowa tam, hodowla) korzystając z wolnego rynku najmu, ponieważ zależność poddańcza chłopów zanikała.

Ziemie niderlandzkie zostały zjednoczone w XV wieku przez książąt Burgundii; w wyniku koligacji dynastycznych w końcu tego stulecia były już w rękach domu austriackiego, a na początku XVI wieku stały się częścią hiszpańskiego władztwa Habsburgów. Od roku 1463 zbierały się tam Stany Generalne, a prowincje zachowywały pewną autonomię polityczną, społeczną (przywileje stanowe), gospodarczą i sądowniczą. Reprezentantem władzy hiszpańskiej był generalny namiestnik Niderlandów. Sytuacja zaczęła się zmieniać podczas rządów Karola V (1516 - 1556), któremu zależało co prawda na gospodarczym rozwoju tych ziem, ale który starał się ograniczyć ich samorządność. Rozwój wypadków zaogniło szerzenie się w Niderlandach reformacji. Nowa wiara znalazła zwolenników szczególnie na północy, w myśl równania: silne miasta + słaba szlachta = reformacja, które sprawdza się w geografii protestantyzmu w Niderlandach (Ch. Tilly). Katolicki Habsburg z pozycji monarchy polecił zdecydowanie występować przeciw reformacji. W połowie XVI wieku biskupi niderlandzcy mieli praktycznie władzę inkwizycyjną, a dekrety cesarza nakazywały eksterminować heretyków i ich popleczników. Syn Karola, Filip II, który przejął Niderlandy w 1556 roku wraz z posiadłościami hiszpańskimi, zaostrzył jeszcze politykę wobec tych ziem. Uczynił z nich garnizon licznej armii hiszpańskiej, eksploatował kraj gospodarczo, wzmógł prześladowania religijne. Skutek był oczywisty: rosnące w latach sześćdziesiątych niezadowolenie Stanów Generalnych, opozycji arystokratycznej (Wilhelm Orański, hrabia Egmont, admirał hrabia Hoorn), szlachty i mieszczaństwa z hiszpańskiego panowania, z absolutystycznych form sprawowania władzy. Wybuchły gwałtowne rozruchy ludowe (1566), skierowane głównie przeciw Kościołowi katolickiemu. Rozpoczął się otwarty konflikt, zwany przez współczesnych historyków rewolucją w Niderlandach.

Niderlandzka rewolucja mieszczańska

Filip II zdecydował spacyfikować buntujący się kraj siłą. Wprowadzona do Niderlandów armia hiszpańska pod wodzą księcia Alby, nowego ich namiestnika, zaprowadziła rządy krwawego terroru i represji (1567-1573). Jedni zostali straceni (Egmont, Hoorn), inni uszli z kraju (Wilhelm Orański), ale Niderlandy, zamiast siłą zostać poddane Hiszpanii, zerwały się w roku 1572 do powstania zbrojnego przeciw Filipowi II. By zrozumieć jego istotę, trzeba zauważyć, że Holendrów połączyły teraz w oporze trzy czynniki: polityczny - walki z hiszpańskim najeźdźcą, wyznaniowy (szczególnie w prowincjach północnych) - kalwinizm stał się elementem konsolidacji tożsamości Holendrów ponad podziałami społecznymi oraz narodowy - kształtującego się poczucia wspólnoty interesów w obliczu tego samego wroga. Ci, których wcześniej Hiszpanie nazwali pogardliwie żebrakami - gezami, toczyli teraz walkę z Hiszpanią na morzu (gezowie morscy), wspomagając również powstańców na lądzie; w prowincjach północnych działania partyzanckie prowadzili z sukcesem tak zwani gezowie leśni. Stany wyzwolonych tam ziem ogłosiły Wilhelma Orańskiego namiestnikiem Niderlandów (1572). Ten przedstawiciel niderlandzko-niemieckiego arystokratycznego rodu, wychowany na dworze w Brukseli w katolicyzmie, wrócił z Niemiec do kraju i przyjął kalwinizm. Tymczasem silny opór Holendrów i niepowodzenia armii hiszpańskiej spowodowały, że Filip II odwołał księcia Albę (1573); w Niderlandach złagodzono represje, ale powstanie na północy trwało. Jak w każdej rewolucji uwidoczniły się różnice interesów poszczególnych grup ludności. Warstwy zamożniejsze, szlachta i mieszczaństwo, zaczęły obawiać się zbyt radykalnych społecznie haseł rewolucji, jej pogłębienia. Prowincje południowe, zasadniczo katolickie, niechętne rozszerzającemu się nieprzejednanemu kalwinizmowi, mimo prób współpracy z Północą, wolały porozumienie z Hiszpanią (1577). Nie utrzymała się o rok wcześniejsza tak zwana pacyfikacja gandawska, która pod hasłami wspólnej walki z Hiszpanami połączyła katolików i protestantów z obu części Niderlandów. Prowincje południowe, za cenę utrzymania przywilejów i pewnej autonomii, pozostały pod panowaniem Filipa II (pokój w Arras, 1579), mimo że i tam opór przeciw Hiszpanii trwał i dopiero w połowie lat osiemdziesiątych utwierdziła ona swe władztwo w tej części Niderlandów.

Reakcją siedmiu prowincji północnych (i kilku miast Południa) była unia w Utrechcie (1579); mianowały one stadhouderem (namiestnikiem) Wilhelma Orańskiego. Dokonał się w ten sposób brzemienny w historyczne konsekwencje podział kraju na dwie części (późniejszą Belgię i Holandię). Uznaje się, że ten moment zamknął fazę rewolucji w Niderlandach i otworzył tam nowy okres - regularnej wojny wyzwoleńczej, walki o niepodległość. W roku 1581 Stany Generalne Północy zdetronizowały Filipa II i ogłosiły niepodległość. Insurgentom na północy nieobce były tęsknoty monarchiczne, ale nie znaleziono odpowied-niego kandydata na koronowanego władcę kraju - nie był nim też stadhouder (zamordowany zresztą z poduszczenia Hiszpanii trzy lata później). Północne Niderlandy przybrały postać swoistej federacji autonomicznych prowincji i miast-państw, z władzą wykonawczą koordynującą i reprezentacyjną, a nie rządzącą. Był to więc w gruncie rzeczy typ republiki. Długo jeszcze musiała ona walczyć z Hiszpanią o utrzymanie niepodległości. Dużą rolę odegrała tu klęska Wielkiej Armady hiszpańskiej (1588) zadana jej przez Anglię i równoczesna wojna monarchii Filipa II z Francją. Dopiero w 1609 roku rozejm między walczącymi stronami przyniósł faktyczne uznanie przez Hiszpanię niepodległości Niderlandów. I to wtedy dopiero - na początku XVII wieku - rozpowszechniła się w Europie nazwa kraju: Zjednoczone Prowincje. Zauważa się (między innymi A. Wyczański), że swą niepodległość, a wcześniej możliwość kontynuowania wojny wyzwoleńczej, Holendrzy zawdzięczali również swej nieustającej, wszechstronnej aktywności gospodarczej - na morzu i na lądzie, prowadzonemu intensywnie handlowi, efektywnemu rolnictwu, produkcji sukna i ceramiki, rozwijającej się hodowli. Zjednoczone Prowincje stanowiły nową, wyjątkową jakość na mapie kontynentu. Po zwycięskiej rewolucji powstało pierwsze niefeudalne państwo, które obaliło silną władzę monarszą i w którym rządy sprawowała wczesnokapitalistyczna elita społeczna składająca się ze zróżnicowanych warstw ludności: mieszczan, szlachty i arystokracji, kupców, bankierów, przedsiębiorców, bogatych chłopów. To właśnie w Niderlandach powstał model europejskiej rewolucji burżuazyjnej. W poszczególnych prowincjach ukształtowały się specyficzne formy władzy (na ich skomplikowaną naturę zwraca uwagę L. Bazylow), ale w większości z nich najznaczniejszą rolę odgrywało zamożne mieszczaństwo. W Stanach Generalnych dominującą pozycję zapewniła sobie najbogatsza Holandia, niemniej w wielu prowincjach silna była rola polityczna książąt z domu orańskiego, popieranych przez szlachtę (oranżystów). A wyrugowana z Niderlandów Hiszpania dopiero po wojnie trzydziestoletniej, w 1648 roku, uznała formalnie niepodległość Zjednoczonych Prowincji.

Rewolucja w Anglii

Rewolucja angielska zajmuje szczególne miejsce w dziejach powszechnych, uznawana jest za jeden z przełomowych momentów w historii. Jej przebieg, a także formy były odzwierciedleniem procesów przejścia od stosunków feudalnych do kapitalistycznych, tym różniących się od rewolucji mieszczańskiej w Niderlandach, że prowadziły od silnej władzy monarszej do ustroju monarchii konstytucyjnej. Jako zjawisko bardzo złożone należy przy tym do zagadnień wzbudzających od dawna żywe zainteresowanie badaczy, których analizy ciągle odkrywają jego nowe aspekty, i wywołują polemiki. Zależnie od punktu widzenia uwypukla się zwłaszcza czynniki gospodarcze, społeczne, polityczne, wyznaniowe itd. Wystarczy przypomnieć na przykład, że w marksistowskiej koncepcji periodyzacji dziejów wedle formacji społeczno-ustrojowych rewolucja angielska oznaczała punkt wyjścia nowej epoki - czasów nowożytnych.

Sytuacja przedrewolucyjna

Zacznijmy od uwagi generalnej. Przemiany społeczne i gospodarcze w Anglii początku XVI wieku były bardziej zaawansowane niż w Niderlandach. Ale Królestwo Jakuba I, łączące Anglię, Szkocję i Irlandię, nie było pod tym względem jednakowo rozwinięte. Części południowe i wschodnie kraju, gęściej zaludnione, bardziej zurbanizowane, rozwijały w rolnictwie i gospodarce pozarolniczej wczesnokapitalistyczne formy produkcji. Na północy i zachodzie utrzymywały się jeszcze stosunki feudalne. Te kontrasty odegrały istotną rolę w procesie rewolucji. Siłą napędową przemian w Anglii była aktywność dobrze prosperującego, bogacącego się średniego ziemiaństwa, wspomnianej już na tych kartach nowej szlachty - gentry - i zamożnych chłopów - yeomanów. Prężnie rozwijały się różne formy gospodarki związane z ziemią, górnictwem, metalurgią, tkactwem, sukiennictwem, z morzem, handlem, operacjami bankowymi itd. Społeczeństwo różnicowało się majątkowo, ale przez to cechowało się dużą mobilnością - o usytuowaniu człowieka w strukturze społecznej decydowało powodzenie materialne, a nie pochodzenie; bariera stanowa między mieszczaństwem a właścicielami ziemskimi praktycznie zanikła.


Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79