Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Nacjonalizm PDF Print Email
N
DATE_FORMAT_LC2

Nacjonalizm - postawa i ideologia uwydatniająca odrębność narodową. Nacjonalizmem możemy określić zarówno ruch społeczny walczący o autonomię narodową i terytorialną danego etnosu, jak i przede wszystkim pewną ideologię kształtującą postawę społeczno-ekonomiczną ludzi, która przedkłada interesy i cechy własnego narodu nad interesy innych narodów, a nieraz i ponad wszystkie inne wartości. Idea nacjonalizmu stawia interesy narodowe przed wszystkimi innymi kwestiami społecznymi i ekonomicznymi oraz przed dobrem innych etnosów. Nacjonalizm zakłada, że zobowiązania wobec własnego narodu zwalniają jego członków nawet od przestrzegania norm moralnych w stosunku do innych narodów, a w państwach wieloetnicznych postuluje istnienie przywilejów dla tworzącej go większości narodowej.

Krańcowe formy braku tolerancji wobec innych narodów i grup etnicznych, niskie ich oceny, pogarda i wrogość znane są jako szowinizm. Nacjonalizm, jak kameleon, może przystosowywać się do różnych ideologii, środowisk społecznych i terytorialnych, do autorytarnego kolektywizmu (nazizm, komunizm, skrajnie prawicowe i lewicowe ruchy społeczne), a nawet do ruchów demokratycznych, walczących o sprawiedliwość społeczną.

Podstawowym postulatem nacjonalizmu jest prawo do "samookreślenia", rozpatrywane jako naturalne prawo każdego narodu do samorządności. Według Gellnera (1983), nacjonalizm jest zjawiskiem wynikającym nie tylko z samej industrializacji i modernizacji, ale z ich nieregularnego podziału. Powstanie w XIX wieku w Europie Zachodniej ideologii nacjonalistycznej doprowadziło do nowego określenia granic państw europejskich i pojawienia się państw narodowych. Po I i II wojnie światowej ruchy nacjonalistyczne są głównym czynnikiem "politycznego przebudzenia" Trzeciego Świata. Przybierają one formę:

  • nacjonalizmu państwowego - utrwalającego władzę państwa narodowego,
  • nacjonalistycznych mitów i ikonograficznych sztamp - wykorzystywanych w polityce wewnętrznej i zewnętrznej w celu stworzenia "jedności nacjonalistycznej",
  • nawoływania do "obrony narodowych interesów",
  • nacjonalizmu mniejszości - roszczeń przygranicznych etnosów, żądających oddzielenia i przyłączenia do ich państwa etnicznego,
  • nacjonalizmu antykolonialnego - kiedy ludność kolonii odrzuca ucisk kolonialny i uzależnienie od metropolii,
  • nacjonalizmu gospodarczego - dążenia do uzyskania lub utrzymania kontroli nad zasobami naturalnymi i formowanie polityki gospodarczej poprzez odwoływanie się do kategorii potrzeb narodowych.

Oczekiwania, że globalizacja i modernizacja doprowadzą do osłabienia nacjonalizmu, nie sprawdziły się. Nawet wysoko rozwinięte i demokratyczne kraje mogą stać się areną konfliktów nacjonalistycznych. Byłe komunistyczne kraje o strukturze federacyjnej (ZSRR, Jugosławia i Czechosłowacja) rozpadły się w dużym stopniu pod wpływem wewnętrznych konfliktów nacjonalistycznych.

Nacjonalizm etniczny przejawia się głównie:

  • w podkreśleniu roli "znaczników narodowych" - języka, religii, wspólnej przeszłości etnosu, wspólnego pochodzenia, które prowadzą do określenia etniczno-terytorialnej tożsamości wspólnoty, poszukującej bezpieczeństwa w warunkach ucisku politycznego i ekonomicznego ze strony innych etnosów;
  • w problemach etnicznych wpisujących się w procesy rozwoju, przy czym jedne obszary (i nacje) uzyskują pierwszeństwo przed innymi (model centrum-peryferie), co wpływa na podział pracy i uprzywilejowanie pozycji wybranych etnosów, a to z kolei doprowadza do odpowiedniej etniczno-nacjonalistycznej mobilizacji innych, peryferyjnych grup;
  • w przewodniej roli inteligencji etnicznej w "odkrywaniu" i upolitycznianiu narodu oraz w akcentowaniu jego problemów i dążeń.

Na tej podstawie można wyróżnić dwa rodzaje nacjonalizmu:

  1. Nacjonalizm agresywny, dążący do podporządkowania słabszych narodów i państw. Ten rodzaj nacjonalizmu, który w zasadzie jest szowinizmem, w ocenach społeczeństw demokratycznych ma konotację negatywną.
  2. Nacjonalizm uzależnionych, uciskanych narodów pozbawionych wolności życia politycznego lub odczuwających, że jest ono zagrożone. Ten rodzaj nacjonalizmu ma charakter pozytywny, ponieważ jest on środkiem mobilizacji przeciwko obcemu zagrożeniu i niesprawiedliwemu podziałowi korzyści płynących z międzynarodowych stosunków i uzależnień.

Granica pomiędzy nacjonalizmem a patriotyzmem jest trudna do określenia. Nacjonalizm jest zjawiskiem normalnym i pozytywnym, gdy jego źródłem jest duma z cech własnego narodu, jego osiągnięć kulturowych i ekonomicznych oraz stanowi podstawę miłości do ojczyzny, natomiast kiedy przyjmuje on formę szowinizmu, należy go potępić i odrzucić.

Źródło: M. Baczwarow, A. Suliborski, Kompendium wiedzy o geografii politycznej i geopolityce, Warszawa 2003.