Konserwatyzm

Nazwa "konserwatyzm" jest polskim odpowiednikiem łacińskiego conseroare oznaczającego zachowywanie, pozostawianie bez zmian. Jej rozległy sens obejmuje zarówno rozumienie potoczne, jak i rozumienie polityczne.

Potoczne rozumienie konserwatyzmu utrwaliło się w średniowieczu. Od około XIV wieku tych, którzy mają troszczyć się o zachowywanie dobrego stanu murów miejskich nazywa się konserwatorami (conservatores). Do zachowywania zupełnie czegoś odmiennego - pokoju społecznego - powoływani są od niepamiętnych czasów angielscy sędziowie pokoju (custodes paces). Rozległy zakres czasowy i przestrzenny posiada nazywanie procesu zachowywania produktów w stanie przydatnym do spożycia konserwowaniem, a sam produkt konserwą.

Polityczne rozumienie konserwatyzmu nawiązuje w różny sposób do jego rozumienia potocznego. Na początku XIX wieku nazwa "konserwatysta" była w Stanach Zjednoczonych epitetem podkreślającym niski poziom znajomości spraw społecznych. We Francji została po raz pierwszy użyta w 1820 roku przez pismo "Le Conservateur", wydawane przez R. de Chateaubrianda, propagujące idee restauracji monarchizmu i klerykalizmu. W Wielkiej Brytanii nazwa pojawiła się w 1830 roku na łamach czasopisma "Quarterly Review" na oznaczenie Partii Torysów. Rozpowszechniła się w Europie w latach poprzedzających Wiosnę Ludów przy wyrażaniu obaw przed rewolucją, demokracją i industrializacją.

Gdy potoczny sens konserwatyzmu dotyczy przede wszystkim konserwatyzmu naturalnego, często nieświadomego, to jego sens polityczny głównie konserwatyzmu konwencjonalnego, jak najbardziej świadomego. W potocznym sensie wszyscy jesteśmy po trosze konserwatystami, szczególnie po sutym obiedzie. Przy poszukiwaniu politycznego sensu konserwatyzmu przyjmowane są różne konwencjonalne założenia i kryteria klasyfikacyjne. Wśród tych za-łożeń badawczych konkurują ze sobą trzy sposoby ukazywania konserwatyzmu politycznego: w przekrojach krajowych, w ujęciach chronologicznych i w prezentacjach konceptualnych. Pierwszy sposób prowadzi do wyodrębniania konserwatyzmu brytyjskiego, francuskiego, niemieckiego, amerykańskiego, polskiego i innych krajów, w których istniał. Drugi sposób skłania do chronologicznego uporządkowania wiedzy o konserwatyzmie według kryteriów przedmiotowych, podmiotowych, czy też ich połączeń. Wreszcie sposób trzeci polega głównie na koncepcji badacza konstruującego z idei i ideologii konserwatyzmu jego doktrynę.

Niezależnie od sposobu ukazywania sensu konserwatyzmu politycznego sam jego sens wyjaśniany jest przynajmniej pięciorako, jako ideologia: arystokratyczna, pragmatyczna, sytuacyjna, naturalna i właśnie polityczna.

Konserwatyzm arystokratyczny był reakcjonistyczną doktryną profeudalnych ugrupowań arystokracji, sformułowaną po rewolucji francuskiej 1789 roku, wyrażającą jej obawy przed zagrożeniami ze strony prokapitalistycznej burżuazji. Jako taki historyczny fenomen przetrwał w szczątkowych postaciach do około 1914 roku.

Konserwatyzm pragmatyczny jest również naznaczony piętnem określonego czasu historycznego, ale może wyrażać interesy jakiejkolwiek siły społecznej. Przejawia się poprzez absorbowanie tych wszystkich treści, innych ideologii politycznych, które składają się na etos politycznego sprzeciwu wobec zmian społecznych.

Konserwatyzm sytuacyjny, w odróżnieniu od konserwatyzmu pragmatycznego, nie chce się wiązać z żadną ideologią i sam nie pretenduje do miana ideologii. Jest kurczową obroną każdego porządku społecznego, któremu rzuciło wyzwanie coś z zewnątrz niosące zmiany, reformy, rewolucje. Może to być konserwatyzm zarówno skrajnej lewicy, jak i skrajnej prawicy.

Konserwatyzm naturalny charakteryzuje nie tyle stosunek do określonych porządków społecznych, ile pewną dyspozycję człowieka. Polega ona na naturalnej awersji do zmian, niechęci do nieznanego i jednocześnie niechęci poznawania tego nieznanego. Własne doświadczenie wynosi jako źródło poznawania ponad cudzy opis teoretyczny.

Konserwatyzm polityczny jest zespołem idei tworzących wyraźną ideologię, którą najpełniej wyraził Edmund Burke. Ideologia polityczna konserwatyzmu sprzeciwiała się kolejno filozofii oświecenia, rewolucyjnemu jakobinizmowi, utylitaryzmowi, liberalizmowi i socjalizmowi.

W oparciu o kryterium stosunku do zmian społecznych mówi się o konserwatyzmie status quo, konserwatyzmie reakcyjnym i konserwatyzmie reformistycznym. Natomiast kryterium treści jest podstawą dla rozróżniania konserwatyzmu formalnego od konserwatyzmu materialnego.

Konserwatyzm formalny obejmuje zespół idei zawieszonych w ponadczasowej próżni historycznej i oderwanych od konkretnych sił społecznych. Jako najszersze rozumienie konserwatyzmu "w ogóle", oznacza gotowość posługiwania się tym, co jest, zadowolenie z tego, co aktualnie istnieje, a nie z tego, co było w przeszłości lub będzie możliwe w przyszłości. Zakłada przeciwstawianie tego, co znane - temu, co nieznane, tego, co wypróbowane - temu, co niewypróbowane, stopniową i ostrożną przemianę - nagłej radykalnej zmianie, tego, do czego ludzie przywykli - zaskoczeniu, tego, co leży najbliżej i jest widoczne - temu, co oddalone i utopijne.

Konserwatyzm w sensie formalnym nie mówi, co jest warte zachowania i w czyim interesie. Nie precyzuje założeń konkretnego ładu społeczno-politycznego i nie zmierza do formułowania jego programów. Odznaczając się wąskim empiryzmem, jest wyrazem zasiedziałego temperamentu społeczno-politycznego, odwołującego się do przyzwyczajeń i doświadczenia. Nie mówiąc wprost, co i dla kogo należy zachowywać, rozważa najlepsze formy i sposoby zachowywania (artes consewandi) tego czegoś i dla kogoś. Może się odnosić do instytucji politycznych, ale i produktów spożywczych, obyczajów i obrzędów, ale i norm prawnych, poprawności językowej, ale i przyrody, symboli narodowych, ale i uprzedzeń etnicznych bądź rasowych. Nie posiadając zwartej teorii, wyraża się w ludzkich postawach i sposobach myślenia - przywiązaniu do utartych wzorów zachowania, przyzwyczajeniach, upodobaniach, kultach, obyczajach, obrzędach, stylach, fascynacji, nostalgii i sentymentach.

W sferze ustrojowych instytucji politycznych formalnemu pojęciu "konserwatyzm" bliskie jest pojęcie konserwatyzmu strukturalnego (organizacyjnego). To ostatnie obejmuje różne rodzaje struktur politycznych: państwowych, rządowych, partyjnych, abstrahując od ich interesów i spełnianych przez nie funkcji. Zgodnie z konserwatywnymi interpretacjami prawidłowości funkcjonowania struktur politycznych miałyby one wykształcać w sobie jakby szczególny wewnętrzny instynkt samozachowawczy obciążający je rutyną, ociężałością i statycznością. Narastanie tych cech miałoby postępować w ślad za coraz większym stopniem zorganizowania struktur politycznych. Zewnętrznym przejawem konserwatyzmu strukturalnego miałby być opór struktur politycznych wobec konieczności zmian społecznych. Teoretycznym odzwierciedleniem takiego rozumowania jest paremia: "wczorajsza idea jest dzisiejszym ruchem, a dzisiejszy ruch będzie jutrzejszą biurokracją", Konserwatyzm w znaczeniu materialnym natomiast przejawia się w ściśle określonych ideach wyrażających skonkretyzowane przekonania ideologiczne. Nie uzewnętrznia się jedynie, jak konserwatyzm w sensie formalnym, w metodach, praktykach, postawach i sytuacyjnym rozsądku. To, że ktoś chce coś zachować, nie czyni go jeszcze konserwatystą w sensie materialnym - treściowym. Sens ten objawia się dopiero wtedy, kiedy możemy stwierdzić, co chce zachować, jakimi środkami i dla jakich celów. Jeśli stwierdzimy, że zachowywane treści należą do ideologii prawicowych, to bez względu na stosowane środki można zakładać wysokie prawdopodobieństwo istnienia konserwatyzmu w znaczeniu materialnym. Jako ideologia elit społecznych konserwatyzm broni bogactwa, władzy i statusu socjalnego uprzywilejowanych.

Omawiając różne sposoby wyjaśniania i pojmowania konserwatyzmu należy zamknąć je najbardziej chyba spopularyzowaną klasyfikacją. W oparciu o kryterium przewodniej idei wyróżnia się tutaj pięć rodzajów konserwatyzmu: tradycjonalistyczny, romantyczny, paternalistyczny, liberalny i Nowej Prawicy.

Konserwatyzm tradycjonalistyczny ogniskuje swoje rozważania wokół idei tradycji. Jest najbliższy najgłębszej wymowie myśli Burke'a. Odrzuca rozumowanie teoretyczne o polityce, polegając na rozumowaniu praktycznym. Społeczeństwu, i jego emanacji państwu, nadaje cechy organiczne i duchowe. Konstytucję regulującą ustrój polityczny uznaje nie za jednorazowy, wyspekulowany artefakt normatywny, lecz osadzoną w długotrwałym doświadczeniu społecznym kumulację aprobowanych instytucji. Zmiana, jeśli już musi nastąpić, nie jest rezultatem intencjonalnego myślenia racjonalnego, lecz wyrasta w sposób oczywisty i naturalny z przekonań społeczności. Hierarchia, autorytet i przywództwo są również fenomenami oczywistymi i naturalnymi. Posłuszeństwo władzy i prawu objawia się w sposób tak naturalny jak głód człowieka łaknącego chleba. Oczywistość i naturalność rozwiązań politycznych określiła i utrwaliła tradycja.

Konserwatyzm romantyczny jest przede wszystkim typowy dla większości myślicieli niemieckich, chociaż występuje również w myśleniu niektórych konserwatystów angielskich. Charakteryzuje go romantyczna nostalgia za wyidealizowaną wiejską, pasterską, najczęściej też feudalną przeszłością. Często jest to kojarzone z wizją utopijną przeobrażonego w przyszłości społeczeństwa dzisiejszego. Ogólna wymowa konserwatyzmu romantycznego jest antyindustrialna, wyraża sprzeciw wobec alienacji i dehumanizacji człowieka mechanistyczną kulturą przemysłową. Odrzuca on z obrzydzeniem mentalność merkantylistyczną i ekonomię liberalizmu klasycznego. Podobnie jak konserwatyzm tradycjonalistyczny, broni naturalnej hierarchii, w wyższym jednak stopniu polega na rozumie człowieka i w niepowtarzalny sposób faworyzuje formy życia prostego, religijnego i przenikniętego sentymentami społecznymi.

Konserwatyzm paternalistyczny przypisuje elitom społecznym, szczególnie arystokracji, cechy ojcowskiej opiekuńczości wobec całego społeczeństwa. Podkreśla, że idea elitaryzmu, utożsamiana z arystokratyzmem, wyraża zobowiązanie ujmowane hasłem noblesse oblige. Ukazując odpowiedzialność elit, przesyca ją treściami humanitaryzmu, obcego liberalnemu indywidualizmowi. Ekonomika zachowuje przy tym prymat nad polityką, a troska o zaspokojenie potrzeb socjalnych nad troską o inne sprawy. W ten sposób konserwatyzm paternalistyczny zbliża się wyraźnie do liberalizmu socjalnego.

Konserwatyzm liberalny to nic innego jak liberalizm konserwatywny. Gdy jednak w przypadku liberalizmu konserwatywnego liberalizm nabiera cech konserwatyzmu poprzez uporczywe podtrzymywanie go nawet wtedy, kiedy minął już okres jego świetności, to w przypadku konserwatyzmu liberalnego tylko wówczas może się objawiać jego świetność. Gdy w liberalizmie konserwatywnym przymiot konserwatyzmu petryfikuje liberalizm, to w konserwatyzmie liberalnym przymiot liberalizmu nadaje konserwatyzmowi dynamiki.



Newsletter



Wiadomość HTML?

Polecane

Serwis informacyjno-społecznościowy dla Polaków mieszkających w Wielkiej Brytanii. www.informacje.co.uk to baza bezpłatnych ogłoszeń drobnych, bieżące informacje z Polski, z Wielkiej Brytanii i całego świata. Zawiera również serwisy tematyczne: Kościół, Po Pracy, Forum, Blog.

Logowanie

Najnowsze posty

Więcej »

Używamy informacji zapisanych za pomocą cookies w celach statystycznych i w celu dostosowania strony do indywidualnych potrzeb użytkowników. Ustawienia cookies mogą być kontrolowane za pomocą przeglądarki.

EU Cookie Directive Module Information