System polityczny Ukrainy

Zasady konstytucyjne ustroju Ukrainy

Podstawy ustroju konstytucyjnego współczesnej Ukrainy zostały sformułowane w połowie lat 90., zaś brak długotrwałych tradycji własnej państwowości spowodował, że wzory zostały zaczerpnięte z krajów demokracji ustabilizowanej. Jednak tragiczne doświadczenia okresu totalitaryzmu i pierwsze lata transformacji odcisnęły piętno na własnych poszukiwaniach. Z tych powodów, w Konstytucji na pierwszy plan wysunięto zasadę państwa: 1) suwerennego i niepodległego, 2) demokratycznego, 3) prawnego, 4) socjalnego, 5) o trójpodziale władzy, 6) unitarnego i 7) republikańskiego (art. 1-6).

Zasada państwa suwerennego i niepodległego. W prawie konstytucyjnym Ukrainy suwerenność jest przypisywana narodowi i państwu. W tym przypadku chodzi o suwerenność państwa, która rozciąga się na całe terytorium Ukrainy (art. 2). Jednak to w imieniu narodu Rada Najwyższa, wyrażając jego suwerenną wolę, opiera się na wielowiekowej historii tworzenia państwowości ukraińskiej i realizując prawo narodu ukraińskiego do samookreślenia, uchwaliła Ustawę Zasadniczą.

Owa zasada pojawiła się jeszcze w Deklaracji o suwerenności państwowej z 16 lipca 1990 r. oraz w Akcie ogłoszenia niepodległości z 24 sierpnia 1991 r. Suwerenność państwową w deklaracji zdefiniowano jako zwierzchnictwo, niezależność, niepodzielność i pełnię władzy Republiki w jej granicach oraz niepodległość i równoprawność w stosunkach międzynarodowych. Została ona potwierdzona 1 grudnia 1991 r. w ogólnokrajowym referendum, uzyskując około 90% poparcia biorących udział w głosowaniu. "Ochrona suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy, zapewnienie jej ekonomicznego i informacyjnego bezpieczeństwa jest podstawową funkcją państwa i sprawą całego narodu ukraińskiego" (np. obowiązek pełnienia zasadniczej służby wojskowej i płacenia podatków). Państwo realizuje tę funkcję za pośrednictwem wojska i innych służb mundurowych. Z kolei zapis, że na terytorium państwa nie dopuszcza się rozmieszczenia obcych baz wojskowych ma zapobiec możliwościom ingerencji zewnętrznej, czyli próbom ograniczania suwerenności i niepodległości (art. 17). Jednak w przypisach końcowych UZ mówi się o możliwości czasowego stacjonowania obecnie istniejących baz wojskowych (Flota Czarnomorska) na warunkach dzierżawy, zgodnie z umowami międzynarodowymi Ukrainy.

Z tą zasadą współbrzmi zasada państwa unitarnego. Nie zważając na fakt, że w granicach Ukrainy znajduje się Autonomiczna Republika Krym (ARK), jest ona państwem unitarnym. ARK nie posiada statusu państwa czy na przykład republiki w składzie Federacji Rosyjskiej, a jedynie pewne atrybuty państwowości w postaci konstytucji, zatwierdzanej przez parlament ukraiński, i własnych symboli (godła, flagi i hymnu). Terytorium autonomii jest nieodłączną częścią Ukrainy, na które rozciąga się suwerenność państwa ukraińskiego. Autonomia posiada jedynie samodzielność, granice której wyznacza Konstytucja i ustawodawstwo Ukrainy, w rozwiązywaniu spraw przekazanych do jej kompetencji (art. 1-4). W Konstytucji autonomii konsekwentnie unikano sformułowań typu "państwowy", nawet w kwestii językowej. Zatem językiem państwowym na terytorium autonomii jest język ukraiński, a językowi rosyjskiemu nadano jedynie status języka oficjalnego (art. 10-13).

Zasada państwa demokratycznego opiera się na stwierdzeniu, iż "suwerenem i jedynym źródłem władzy jest naród", który sprawuje ją bezpośrednio oraz za pośrednictwem organów władzy państwowej i samorządowej (art. 5). W preambule UZ mówi się o narodzie ukraińskim jako obywatelach Ukrainy wszystkich narodowości. Uzupełnieniem owego przepisu jest art. 38, traktujący o swobodach politycznych obywateli, takich jak prawo do: zarządzania sprawami państwa, udziału w referendach oraz wyborach krajowych i samorządowych (czynne i bierne prawo wyborcze). Obywatele korzystają na równych zasadach z prawa dostępu do służby państwowej oraz w organach władzy samorządowej. Prawem suwerena jest zmiana ustroju konstytucyjnego (art. 5). Do narodu należy także prawo do zasobów naturalnych znajdujących się w granicach państwa, którymi zarządzają w jego imieniu organy władzy państwowej i samorządowej (art. 13).

Najwyższa władza suwerena przejawia się w udziale narodu w referendum i wolnych wyborach, a także w innych formach demokracji bezpośredniej (art. 69). Kwestiom tym w UZ poświęcono niewiele miejsca.

Referendum z inicjatywy narodu ogłasza prezydent na podstawie wniosku 3 min obywateli, pod warunkiem, że zebrano po 100 tys. podpisów w co najmniej 2/3 regionach (art. 72). Naród decyduje także w drodze referendum ogólnokrajowego, które zarządza Rada Najwyższa, o zmianach terytorialnych państwa (art. 73). Głosowaniu w referendum podlega projekt konstytucji, zakładający zmiany w zasadach ogólnych (Rozdział I), w kwestiach wyborów i referendów (Rozdział III) oraz naruszający dotychczasowe zasady wprowadzenia zmian do UZ (Rozdział XIII). W innych kwestiach nowelizacji UZ dokonuje parlament większością kwalifikowaną 2/3 izby (art. 155,156). Szczegółowo sprawy reguluje Ustawa o referendach ogólnokrajowych i terenowych z 3 VII 1991 r., znowelizowana rok później. Konstytucja nie dopuszcza przeprowadzenia referendum nad projektami ustaw w sprawie podatków, budżetu i amnestii (art. 74).

Konstytucja Ukrainy ustala jedynie podstawowe zasady prawa wyborczego. W literaturze przedmiotu wyróżnia się cztery: powszechność, równość, bezpośredniość i tajność. W ukraińskiej UZ do podstawowych zasad odniesiono także wolność (art. 71). Jedynie zasada powszechności w ujęciu pozytywnym znalazła w UZ szersze wytłumaczenie. Czynne prawo wyborcze przysługuje wszystkim dorosłym obywatelom, którzy w dniu głosowania ukończyli 18 lat. Owego prawa są pozbawieni obywatele ubezwłasnowolnieni prawomocnym wyrokiem sądu (art. 70). Z kolei bierne prawo wyborcze przysługuje obywatelom od 35 roku życia, w przypadku wyborów prezydenckich, i od 21 roku życia, w przypadku wyborów parlamentarnych (art. 76 i 103). Podstawowe zasady prawa wyborczego znalazły także swoje odzwierciedlenie w rozdziale traktującym o samorządzie lokalnym, w którym jednak nie rozwinięto zasady powszechności (art. 141). Daje to podstawy do stwierdzenia, iż bierne prawo wyborcze do organów władzy samorządowej przysługuje obywatelom od 18 roku życia, co znalazło swoje uzasadnienie w Ustawie o wyborach deputowanych rad terenowych z 16 XII 1999 r. Kwestie związane z techniczno-organizacyjnymi i politycznymi normami przeprowadzenia kampanii wyborczej, sposobem obliczania głosów i podziału mandatów, a także warunki jego utraty regulują przepisy systemu wyborczego.

Zasadę państwa demokratycznego określa m.in. norma konstytucyjna ustanawiająca pluralizm polityczny, ekonomiczny i ideologiczny. Państwo zakazuje cenzury oraz gwarantuje swobodę działalności politycznej, niezabronionej ustawodawstwem. Kontynuacją owej negacji jest stwierdzenie, iż żadna ideologia nie może być obowiązującą (art. 15). Jest to wyraźne przekreślenie tradycji radzieckiej o przewodniej roli partii komunistycznej (art. 6 Konstytucji ZSRR). Nowelizacja Konstytucji USRR z dnia 24 października 1990 r. zniosła identycznie brzmiący artykuł, zastępując go nowym o partiach politycznych, organizacjach i ruchach społecznych, zaś obywatelom przyznano prawo do zrzeszania się w nich w celu realizacji swoich interesów (art. 7 i 49). Fakt ten miał miejsce dopiero po uchwaleniu związkowej Ustawy o stowarzyszeniach społecznych z 9 października 1990 r. Świadczy to o tym, iż liberalizacja systemu politycznego na Ukrainie odbywała się wówczas w wytyczonych przez centrum granicach. Ustawę o stowarzyszeniach obywateli, która regulowała funkcjonowanie zarówno organizacji społecznych, jak i partii politycznych,

Kijów uchwalił dopiero po odzyskaniu niepodległości, dnia 16 czerwca 1992 i.m Dopiero prawie dziesięć lat później uchwalono odrębną Ustawę o partiach politycznych.

Szczegółowe regulacje, dotyczące funkcjonowania innych organizacji społecznych, są zawarte m.in. w Ustawie o związkach zawodowych, prawach i gwarancjach działalności z 15 września 1999 r.; Ustawie o dobroczynności i organizacjach dobroczynnych z 16 września 1997 r.; Ustawie o organizacjach społecznych zrzeszających młodzież i dzieci z 1 grudnia 1998 r.

W tym miejscu należy wspomnieć, iż w 1993 r. Rada Najwyższa ARK uchwaliła odrębną Ustawę o stowarzyszeniach obywateli, która zezwalała m.in. na tworzenie i działalność krymskich partii politycznych, zarejestrowanych w departamencie prawnym Rady Ministrów ARK. Korzystając ze swoich konstytucyjnych uprawnień, prezydent wydał rozporządzenie uchylające akt normatywny autonomii. Sąd Konstytucyjny Ukrainy podzielił stanowisko prezydenta stwierdzając, iż nie jest ona zgodna z krajową Ustawą o stowarzyszeniach obywateli, której art. 9 wyraźnie mówi o ogólnokrajowym statusie partii politycznych, a także z Konstytucją Ukrainy, która w art. 92 ustanawia wyłączność ustawodawstwa krajowego w kwestii regulowania zasad tworzenia i działalności partii politycznych oraz innych organizacji społecznych.

Za uzupełnienie zasady pluralizmu ideologicznego można uważać art. 34 i 35 UZ, gwarantujący obywatelom prawo do wolności myśli i słowa, do swobodnego wyrażania swoich poglądów i przekonań, a także do swobodnego wyboru światopoglądu i wyznania. Kościół i organizacje religijne na Ukrainie są oddzielone od państwa, a żadna religia nie może być uznana za dominującą. Stąd możemy również wyprowadzić zasadę państwa świeckiego. Kwestie wyznaniowe reguluje Ustawa o wolności sumienia i organizacjach religijnych z 23 kwietnia 1991 r., wielokrotnie nowelizowana.

W ukraińskiej UZ, w odróżnieniu na przykład od polskiej, nie znajdujemy jednoznacznego stwierdzenia, że ład ekonomiczny jest oparty na zasadach gospodarki rynkowej, czy nawet społecznie zorientowanej gospodarki rynkowej. W ramach pluralizmu ekonomicznego państwo zapewnia ochronę wszystkich form własności, a UZ gwarantuje równość wobec prawa wszystkim podmiotom własności oraz społeczny charakter gospodarki (art. 13).

Zasadę państwa demokratycznego wyznaczają również gwarancje praw i wolności człowieka. Zrywając z tradycją "fizjologii społecznej", UZ już na wstępie ogłasza jednostkę, jej życie i zdrowie, honor i godność, nietykalność i bezpieczeństwo za najwyższe wartości społeczne. Istotą działalności państwa i jego obowiązkiem jest zapewnienie jednostce praw i wolności człowieka (praw materialnych i proceduralnych). Należy podkreślić, iż Konstytucja czyni państwo odpowiedzialnym przed jednostką (art. 3).

Członkostwo Ukrainy w Organizacji Narodów Zjednoczonych (1945 r., członek założyciel) oraz w Radzie Europy (1995 r., stały członek) zobowiązuje ją do ratyfikowania najważniejszych konwencji międzynarodowych w zakresie ochrony praw politycznych i obywatelskich, gospodarczych, społecznych i kulturalnych. Zgodnie ze standardami międzynarodowymi UZ gwarantuje obywatelom realizację ich praw fundamentalnych: niezbywalne prawo do życia (art. 27); wolności ograniczonej prawami i wolnością innych ludzi (art. 23); zakazu tortur, okrutnego i poniżającego traktowania (art. 28); uznania podmiotowości prawnej człowieka i równości wobec prawa (art. 24); zakazu samowolnego zatrzymania lub wygnania z kraju (art. 25,29); życia prywatnego (art. 30-32); odwoływanie się do sądów, niezawisłego i bezstronnego sądu (art. 55). W ukraińskiej UZ nie ma bezpośredniej normy zakazującej niewolnictwa, natomiast jest zapis, iż wszyscy ludzie są wolni i równi w swojej godności i prawach (art. 21). W tym przypadku chodzi o godność osoby ludzkiej, a nie o godność osobistą (honor), o której jest mowa w art. 3 UZ.

Swobody polityczne były już wymieniane w niniejszym rozdziale, ale warto jeszcze raz przypomnieć, że UZ gwarantuje obywatelom prawo do: wolności opinii i swobody jej wyrażania, gromadzenia się i stowarzyszania się, a także uczestnictwa w życiu publicznym. Należy jeszcze nadmienić o prawie do swobodnego zbierania, gromadzenia, wykorzystywania i rozpowszechniania informacji (art. 34).

Z kolei swobody obywatelskie zapisane w UZ to prawo do: swobodnego poruszania się i wyboru miejsca zamieszkania; opuszczenia i powrotu do własnego kraju (art. 33) azylu (art. 26); posiadania obywatelstwa (art. 25); wolności myśli, sumienia i wyznania (art. 35); własności (art. 41); zawierania małżeństw i posiadania rodziny. Warto podkreślić, iż w ukraińskiej UZ znalazła się definicja małżeństwa. Podobnie jak w polskiej Konstytucji, jest to dobrowolne porozumienie mężczyzny i kobiety, którzy mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie i rodzinie (art. 51).

Prawa człowieka drugiej generacji (gospodarcze, społeczne i kulturalne) gwarantowane przez UZ pozwalają realizować m.in. zasadę państwa socjalnego. Państwo gwarantuje swoim obywatelom przede wszystkim prawo do prowadzenia działalności gospodarczej (art. 42). Prawo do pracy i ochrony warunków pracy, a także do otrzymania odpowiedniego wynagrodzenia, które nie może być niższe od minimum określonego w ustawie (art. 43). Należy wspomnieć, iż państwo nie zapewnia każdemu obywatelowi pracy, jak było to w warunkach realnego socjalizmu, lecz tworzy warunki do pełnego urzeczywistnienia owego prawa. Innymi słowy obowiązkiem państwa jest prowadzenie polityki zmierzającej do pełnego zatrudnienia. W celu ochrony swoich interesów ekonomicznych i socjalnych, pracownikom przysługuje prawo do zrzeszania się w związki zawodowe (art. 36) i strajku (art. 44). Prawo do ubezpieczeń społecznych jest określone w UZ jako prawo do opieki socjalnej, realizowane poprzez powszechne państwowe ubezpieczenia społeczne (art. 46). Każdemu przysługuje prawo do godnego poziomu życia, w tym prawo do mieszkania i pomocy medycznej (art. 47-49). Ukraina w art. 53 UZ zapewnia swoim obywatelom prawo do bezpłatnej nauki w państwowych placówkach szkoły podstawowej, średniej i wyższej (w drodze konkursu). Szczegółowo kwestie edukacji reguluje Ustawa o oświacie z 23 V 1991 r., obowiązująca obecnie w redakcji z 1996 r. Dokumenty międzynarodowe mówią o zapewnieniu obywatelom prawa do bezpłatnej nauki, przynajmniej na poziomie podstawowym. Możemy więc powiedzieć, iż Ukraina "z nadwyżką" wywiązuje się ze swoich zobowiązań. Konstytucja gwarantuje także swobodę twórczości literackiej, artystycznej i naukowej oraz ochronę własności intelektualnej (art. 54). Zatem państwo realizuje prawo obywateli do swobodnego uczestnictwa w życiu kulturalnym, w oparciu o Ustawę o kulturze z 14 II 1992 r., dokumencie wielokrotnie nowelizowanym.


Najnowsze komentarze

Newsletter



Wiadomość HTML?

Używamy informacji zapisanych za pomocą cookies w celach statystycznych i w celu dostosowania strony do indywidualnych potrzeb użytkowników. Ustawienia cookies mogą być kontrolowane za pomocą przeglądarki.

EU Cookie Directive Module Information