Komunikowanie międzykulturowe

Komunikowanie przez granice obejmuje wielość powierzchownych, ale i długo­trwałych kontaktów między ludźmi, pochodzącymi z różnych kultur. Konstatacja ta, podkreślana już wcześniej, trąci truizmem, ale jest punktem wyjścia do zrozu­mienia problematyki procesów dyfuzji kulturowych. Pojęcie „komunikowania mię­dzykulturowego" odnosi się do:

  • zjawisk i procesów porozumiewania się między ludźmi o odmiennym pochodze­niu kulturowym;
  • wiedzy o tych procesach.

Właściwości międzykulturowych interakcji wyjaśnia się w dwojaki sposób: w od­niesieniu do różnic kulturowych poszczególnych uczestników, determinujących ich wzajemne postawy i zachowania (cross-cultural communication) oraz całości proce­su, jaki odbywa się w ramach spotkania międzykulturowego, a także życia w warun­kach wielokulturowych przestrzeni narodowych i organizacji.

Kategoria międzykulturowości nie jest ostra znaczeniowo. Termin „międzykul- turowy" bywa używany „dla określenia końcowych punktów na kontinuum, wska­zuje na obecność co najmniej dwóch jednostek, które są kulturowo różne od siebie w tak ważnych atrybutach, jak stosunek do wartości, preferowane kody komunika­cyjne, oczekiwania żywione wobec ról społecznych". Różnice kulturowe wynikają z socjalizacji i członkostwa w określonych grupach społecznych. Wydaje się, że o komunikowaniu międzykulturowym możemy mówić tylko wtedy, gdy członkostwo w określonej wspólnocie kulturowej wpływa na nasz proces komunikacji i jesteśmy tego świadomi. Równie dobrze jednostki mogą jed­nak nie zdawać sobie sprawy z tych różnic, przypisując niedogodności i dyskomfort w komunikacji błędom językowym sensu stricto (komunikacyjno-semantycznym).

Człowiek potrzebuje wiedzy i umiejętności, aby radzić sobie z różnicami kulturo­wymi konstruktywnie. W czasie umiędzynarodowienia relacji ludzkich na wielu po­ziomach, w polityce, handlu, edukacji i środowisku organizacji multinarodowych, wiedza ta staje się kluczowa dla zarządzania organizacjami, przepływem informacji i wreszcie procesów decyzyjnych. Opis doświadczeń praktyków, jak i empiryczne badania dla potrzeb kształtowania owej wiedzy są zbierane i weryfikowane wśród antropologów, etnografów, psychologów, socjologów i językoznawców. Dorobek naukowy służy przede wszystkim sprawnej organizacji życia w sferze publicznej, ale jego poznanie pomaga zrozumieć całe spektrum spotkań międzykulturowych.

Krzywa akulturacji. Komunikowanie międzykulturowe jest w oczywisty sposób związane z dyfuzją kulturową oraz procesami akulturacji. Istotę komunikowania międzykulturowego w różnych fazach procesów dyfuzji wyjaśnia teoria krzywej akulturacji, którą rozwinął m.in. Geert Hofstede (2000) w ramach swoich badań nad znaczeniem kultury w organizacjach.

Kontakt z nową kulturą i jej przedstawicielami, zwłaszcza gdy nie rozumiemy języka, którym się posługują, niezależnie od wieku, wywołuje uczucie dyskomfor­tu i niepewności. Chcąc zaadaptować się do środowiska, staramy się wykorzystać dotychczasową wiedzę i doświadczenie wyniesione z rodzimych kontekstów, jed­nocześnie weryfikując ich skuteczność. Każda nowa sytuacja wywołuje określoną reakcję, która następnie zostaje zinternalizowana jako wzór zachowania w iden­tycznych lub podobnych warunkach. Komunikowanie międzykulturowe implikuje zatem nieustanne procesy uczenia się i dyfuzji poznawczych. Poszczególne reakcje w ramach komunikowania międzykulturowego Geert Hofstede zestawia w posta­ci krzywej akulturacji. Wyróżniamy cztery fazy (poziomy) akulturacji: euforia, szok kulturowy, akulturacja właściwa i stabilizacja.

• Faza euforii - to krótki okres pozytywnego podniecenia, związanego z podróżo­waniem i poznawaniem nowego kraju. Obserwujemy otoczenie i konfrontujemy wnioski z doświadczeniami wyniesionymi z własnej kultury, odkrywając nowe i nieznane dotąd treści, postawy i zachowania.

Faza szoku kulturowego - to dłuższy okres, gdy przybysz zaczyna prowadzić ży­cie w nowym otoczeniu i indywidualnie doświadczać kulturowych różnic. Nowe doświadczenia są niekiedy bolesne. Jeśli stają się one dominujące, szok kulturowy - zgodnie z definicją Kalervo Oberga - będziemy wtedy określać jako kontinuum negatywnych reakcji i depresji (cyt. za: Smith, Bond 1993, s. 1991). Szok kul­turowy oznaczać może stan frustracji i strachu, podyktowany niezrozumieniem nowego systemu społecznego. Może wywołać alienację lub zachowania konformistyczne. Faza szoku kulturowego, z racji swoich konsekwencji społecznych, czę­sto stanowi przedmiot badań. Czas trwania szoku kulturowego zależy od czasu pobytu za granicą. Obserwacje tego zjawiska w środowisku firm międzynarodo­wych wykazały, że może być powodem odwołania pracownika ze stanowiska oraz konfliktu z prawem. Hofstede wskazuje także na przypadki samobójstw w takich sytuacjach. Po powrocie pracownicy i migranci mogą przeżywać „powrotny szok kulturowy", będąc zmuszonymi do ponownego przystosowania się do swojego, dawniej naturalnego, środowiska (np. Polacy powracający z dłuższych wyjazdów zarobkowych do państw Europy Zachodniej). Często reakcją na szok kulturowy jest posługiwanie się negatywnymi stereotypami.

Faza właściwej akulturacji - jest okresem, gdy przybysz stopniowo dostosowuje się do środowiska, przechodząc wtórną socjalizację. Przyswaja wartości i uczy się zachowań. Pojawiające się zrozumienie i symptomy akceptacji otoczenia przy­wraca człowiekowi orientację w procesach komunikacji i zaufanie do siebie oraz innych. W tym momencie kształtują się pierwsze trwałe kontakty z otoczeniem.

Faza stabilizacji (bikulturacji) - jest etapem utrwalania nabytych wzorów oraz wiedzy, w czego efekcie jednostka świadomie bilansuje swoje uczestnictwo w no­wej kulturze i wyciąga wnioski na przyszłość. Jest to etap planowania i weryfi­kacji swoich możliwości, w którego trakcie jednostka „wraca do przeszłości" lub odcina się od niej, odzyskuje pewność siebie. Może to być etap sukcesu zawodo­wego lub rodzinnego. Mówimy, że staje się „tubylcem". Może być też wypełniony zachowaniami skrajnie konformistycznymi, które demontują strukturę tożsamo­ści człowieka.

Orientacja kulturowa. Uwarunkowania i przebieg poszczególnych faz w szcze­gółowy sposób opisuje teoria orientacji kulturowej George'a A. Bordena. Autor, czerpiąc z dorobku teorii osobowości oraz psychologii poznawczej, przeanalizo­wał występowanie zasad strukturalizacji wiedzy w stosunkach międzykulturowych i swoje spostrzeżenia zawarł w ramach tzw. aksjomatów teorii orientacji kulturo­wej. Aksjomaty wyjaśniają zmienne skutecznego i nieskutecznego komunikowania w środowisku międzykulturowym.

Aksjomat pierwszy - proces komunikacji wymaga wzajemnej intencji uczestni­ków do kontaktu i prowadzenia interakcji. Intencja nie jest celem, a psychicz­ną gotowością uczestników do kodowania, artykulacji i dekodowania znaczeń. Intencja pojawia się jako reakcja na bodźce zewnętrzne i wewnętrzne, związane z fizycznym kontekstem komunikacji oraz systemem percepcji, zbudowanym na wcześniejszych doświadczeniach i informacjach o kulturze drugiej strony. Bor­den słusznie akcentuje znaczenie intencji - służy ona bowiem przekroczeniu pierwszej - nazwijmy to - „mentalnej" bariery komunikacyjnej, pokonania nie­pokoju przed „nowym".



Newsletter



Wiadomość HTML?