Kształtowanie stosunków politycznych i obronnych w Europie po II wojnie światowej: Układ Poczdamski, Plan Marshalla, Doktryna Trumana, NATO, Rada Europy

Druga wojna światowa przyniosła ogromne straty materialne i ludzkie. Po jej zakończeniu przywódcy zwycięskiej koalicji chcieli stworzyć ramy prawne i instytucjonalne, które nie pozwoliłyby na powtórzenie się tak ogromnej tragedii.

Najważniejszym zadaniem było zdemilitaryzowanie Niemiec i niedopuszczenie do ponownego odrodzenia się niemieckiego nacjonalizmu, który był główną przyczyną II wojny światowej. Początkowo podzielono Niemcy na 4 strefy okupacyjne – francuską, brytyjską, amerykańską i radziecką. Później Niemcy miały zostać Zjednoczone, jednak jak już wiemy, zostały one całkowicie zjednoczone dopiero po ponad 40 latach.

Postanowienia konferencji w Poczdamie

W połowie lipca 1945 roku zwołano trzecią z kolei konferencję Wielkiej Trójki – konferencję w Poczdamie. Na jej zakończenie przyjęto uchwałę składającą się z czternastu części. I część zawierała informacje dotyczące przebiegu konferencji. Druga dotyczyła utworzenia Rady Ministrów Spraw Zagranicznych, składającej się z przedstawicieli Wielkiej Brytanii, USA, ZSRR, Chin i Francji. Jej celem miało być „prowadzenie dalszych koniecznych prac przygotowawczych w związku z zawarciem pokoju”. Mimo utworzenia tego ciała, traktat pokojowy z Niemcami tak naprawdę do dziś nie został zawarty, jednak najważniejsze kwestie zostały w ciągu następnych dziesięcioleci uregulowane w innych traktatach i umowach. Rada miała też zająć się przygotowaniem traktatów pokoju z Włochami, Bułgarią, Rumunią, Węgrami oraz Finlandią.

Części od III do VII dotyczyły Niemiec. Podkreślono, że nie leży w zamiarach sprzymierzonych zniszczenie narodu niemieckiego lub obrócenie go w niewolników, lecz doprowadzenie, na drodze demokratycznej i pokojowej, do rodziny narodów świata. Przyjęto postanowienia odnośnie floty niemieckiej oraz ścigania przestępców wojennych, a także odnośnie miasta Królewiec, które ostatecznie zostało włączone do Związku Radzieckiego.  Część VIII została poświęcona Austrii, która także podzielona była na strefy okupacyjne, a w 1955 roku zobowiązała się do neutralności.

Część IX poświęcona była sprawom Polski. Cofnięto uznanie rządowi polskiemu w Londynie i uznano Rząd Tymczasowy Jedności Narodowej, który w krótkim czasie stał się marionetką Moskwy. Związek Radziecki zobowiązał się, że zaspokoi polskie żądania odszkodowawcze wobec Niemiec ze swojej części odszkodowań, co nie było zbyt korzystne dla Polski.  Określono też polską granicę zachodnią na Odrze i Nysie Łużyckiej, która obowiązuje do dziś.

Pozostałe części uchwały przyjętej na zakończenie konferencji poczdamskiej dotyczyły terytoriów powierniczych oraz kwestii przyjęcia do ONZ Bułgarii, Finlandii, Rumunii, Włoch, Węgier oraz Hiszpanii[1].

Plan Marshalla

Zarówno w krajach Europy Wschodniej, jak i Zachodniej, panowało po II wojnie ubóstwo i bezrobocie. We Francji i w Włoszech bliscy dojścia do władzy byli komuniści, którzy wspierani byli przez Kreml. Bazowali oni na niezadowoleniu społecznym i zyskiwali popularność i przychylność dzięki hasłom populistycznym. Waszyngton i rządy państw zachodnioeuropejskich zdawały sobie sprawę, że jeśli nie zlikwiduje się ubóstwa i nie odbuduje gospodarek, droga do Atlantyku dla Związku Radzieckiego stanie otworem.

Piątego czerwca 1947 roku amerykański sekretarz stanu George Marshall przedstawił na Uniwersytecie Harvarda amerykański program „odbudowy Europy”, zwany Planem Marshalla[2]. Zakładał on udzielenie pomocy wszystkim krajom europejskim, te jednak miały najpierw zorganizować się i wspólnie przyjąć pomoc od USA. Planowi temu przyświecały dwa cele – polityczny i gospodarczy. W pierwszym przypadku chodziło o odbudowę gospodarczą państw Europy Zachodniej, aby mogły skutecznie bronić się przed zagrożeniem komunistycznym, zarówno zewnętrznym, jak i wewnętrznym. W drugim przypadku chodziło o stworzenie europejskiego rynku dla Stanów Zjednoczonych, który obawiały się nadprodukcji, gdyż po wojnie przechodziły rozkwit gospodarczy.

Organizatorami przygotowania państw europejskich do przyjęcia pomocy od USA zostały Francja i Wielka Brytania. W dniach 27 czerwca-3 lipca 1947 roku odbyła się w Paryżu konferencja, w której wzięli udział ministrowie spraw zagranicznych Francji, Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego. Delegacja ZSRR chciała, aby pomoc była udzielana poszczególnym krajom oddzielnie, poza tym nie chciała ujawniać danych dotyczących własnej gospodarki, a było to konieczne, jeśli chciało się przyjąć pomoc, gdyż musiała być ona odpowiednio rozdzielona pomiędzy poszczególne kraje.

12 lipca 1947 r. odbyła się w Paryżu zorganizowana przez Francję i Wielką Brytanię konferencja przedstawicieli krajów zainteresowanych Planem Marshalla w celu wypracowa­nia programu współpracy gospodarczej. Skierowano zaproszenie do 22 krajów europejskich, poza Hiszpanią. Na zaproszenie odpowiedziało pozytywnie 16 na­stępujących krajów: Austria, Belgia, Dania, Francja, Grecja, Holandia, Irlandia, Islandia, Luksemburg, Norwegia, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Turcja, Wielka Brytania, Włochy. Kraje satelickie ZSRR, poza Czechosłowacją, która począt­kowo odpowiedziała pozytywnie na zaproszenie, i sam ZSRR nie wyrazili goto­wości udziału w konferencji, podobnie jak Finlandia. Przedstawiciele 16 państw, uczestniczących w konferencji paryskiej, w odezwie skierowanej 14 lipca 1947 r. do narodów Europy Środkowej i Wschodniej podkreślali, że drzwi nadal pozostają otwarte dla wszystkich, którzy zechcą skorzystać z Planu Marshalla[3].

Konferencja miała na celu wypracowanie wspólnego stanowiska krajów uczestniczących w amerykańskim programie pomocy. Obecny na otwarciu konferencji przedsta­wiciel Stanów Zjednoczonych zaproponował państwom uczestniczącym podję­cie działań, które w ciągu maksimum czterech lat uzdrowiłyby ich gospodarki, gwarantując wzrost produkcji, zrównoważenie budżetów, ograniczenie restrykcji dewizowych i handlowych, a w ciągu dziesięciu lat doprowadziłyby do zupełne­go zniesienia taryf celnych między nimi. Chodziło więc o to, aby kraje europej­skie wyraziły gotowość do wspólnych działań antykryzysowych.

Propozycję tę poparły jednak tylko trzy kraje Beneluksu związane już od 1944 r. unią celną, formalnie potwierdzoną 14 marca 1947 r. W tym czasie Wielka Bry­tania i Francja nie były zainteresowane programem integracji europejskiej propo­nowanym przez Stany Zjednoczone, zwłaszcza z udziałem Niemiec. Francja wpraw­dzie godziła się na unię celną, ale proponowała rozłożenie jej realizacji na kilka lat. Wielka Brytania, rządzona przez Partię Pracy, czyniła wszystko, aby osłabić dominację Związku Radzieckiego w Europie Środkowej i Wschodniej, ale jednocześnie starała się hamować rozwój amerykańskiej hegemonii w zachodniej części kontynentu. Inne państwa też miały zastrzeżenia. Ostatecznie jednak z udziałem Amerykanów osiągnięty został kompromis i 22 września 1947 r. Komitet Europejskiej Współ­pracy Gospodarczej przekazał rządowi Stanów Zjednoczonych czteroletni pro­gram odbudowy gospodarki europejskiej. Zakładał on przywrócenie w tym okre­sie produkcji rolnej i przekroczenie produkcji przemysłowej z 1938 r., osiągnię­cie wewnętrznej równowagi finansowej, rozwój integracji gospodarczej, rozwój eksportu prowadzący do likwidacji deficytu dolarowego, a wszystko to dzięki amerykańskiej pomocy finansowej i gospodarczej w wysokości 19,3 mld USD. Uczestnicy konferencji powołali Komitet Europejskiej Współpracy Gospodar­czej (CEEC). 16 kwietnia 1948 r. Komitet przekształcił się w Organizację Europejskiej Współpracy Gos­podarczej (OEEC). W dniu powstania organizacji włączono do niej trzy zacho­dnie strefy okupacyjne Niemiec, a w 1949 r. ich miejsce zajęła RFN. W 1960 roku OEEC przekształciło się OECD (Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, skupiającą najbogatsze państwa świata). Ostatecznie Plan Marshalla odniósł sukces, a państwa zachodnioeuropejskie weszły na drogę rozwoju. Państwa satelickie ZSRR pod presją Moskwy nie skorzystały z Planu, przez co do dziś między Europą Wschodnią i Zachodnią istnieją spore różnice w rozwoju gospodarczym i standardzie życia[4].

Doktryna Trumana

Wyżej opisany Plan Marshalla można uznać za instrument realizacji Doktryny Trumana, która zakładała powstrzymywanie radzieckiej ekspansji w kierunku zachodnim i południowo zachodnim. Za Doktrynę Trumana uznano przemówienie orędzie wygłoszone do obu izb Kongresu 12 marca 1947 roku[5]. Harry Truman apelował w nim o udzielenie finansowej pomocy Grecji i Turcji, które borykały się z komunistyczną partyzantką i były w fatalnej sytuacji gospodarczej.

Kongres zgodził się na udzielenie pomocy gospodarczej obu tym krajom. Grecja otrzymała 250 mln dolarów, Turcja zaś 150 mln dolarów.

Można stwierdzić, że Doktryna Trumana stała się trwałą zasadą polityki zagranicznej USA w czasie Zimnej Wojny. Oznaczała ona ostateczne zerwanie z odradzającą się po wojnie polityką izolacjonizmu USA[6].

Tworzenie instytucji integracyjnych

Od Unii Zachodniej do NATO

Państwa zachodnioeuropejskie, szczególnie Francja, obawiały się po wojnie ponownego odrodzenia agresji niemieckiej. Zdawały sobie też sprawę z zagrożenia, jakie stanowił Związek Radziecki. Integracja wydawała się najsłuszniejszym działaniem zwiększającym bezpieczeństwo poszczególnych krajów.

4 marca 1947 r. Francja i Wielka Brytania we francuskim mieście Dunkierka podpisały Traktat o sojuszu i wzajemnej pomocy, zwany potocznie Traktatem z Dunkierki. Był on pierwszym po wojnie paktem dotyczącym bezpieczeństwa. Dunkierka była symbolem współdziałania obu krajów w wojnie przeciwko Niemcom w maju i czerwcu 1940 r. Należy dodać, że dwa główne mocarstwa zachodnioeuropejskie, Francja i Wielka Brytania, długo pozostawały po II wojnie światowej podzielone na tle sprzeczności interesów na Bliskim Wschodzie i w Niemczech, a sojusz wojskowy z Dunkierki był pierwszą próbą zmiany tej sytuacji.

Na początku 1948 roku minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Ernest Bevin zaproponował włączenie do sojuszu brytyjsko-francuskiego krajów Bene­luksu. Przyczyną tych działań było rosnące przeświadczenie, że wobec konsolidowania się Bloku Wschodniego, jego ideologicznej agresywności, zwłaszcza po utworzeniu Kominformu i w obliczu komunistycznego przewrotu w Pradze, de­mokracje zachodnioeuropejskie powinny połączyć swe wysiłki w celu przeciw­stawienia się komunistycznemu zagrożeniu.

Traktat Brukselski składał się z preambuły i dziesięciu artykułów. Zawarto go na 50 lat. Mimo że przewidywał współpracę gospodarczą, spo­łeczną i kulturalną między stronami, w istocie był porozumieniem dotyczącym zbiorowej samoobrony. Zgodnie z artykułem czwartym traktatu jego sygnatariusze zobowiązywali się do wzajemnej pomocy i poparcia wszystkimi będącymi w ich dyspozycji środkami, z wojskowymi włącznie, w przypadku gdyby jeden z nich stał się przedmiotem agresji zbrojnej na terenie Europy. Do realizacji Traktatu Bruksel­skiego powołana została Rada Konsultatywna. Następnie jego sygnatariusze utwo­rzyli organizację pod nazwą Unia Zachodnia. Powołano przewidziane traktatem organy wojskowe, działające już w czasie pokoju, w tym przede wszystkim międzysojuszniczy sztab generalny z siedzibą w Fontainebleau pod Paryżem.

Zawarcie Traktatu Brukselskiego było spełnieniem przez państwa Europy Za­chodniej wcześniej sformułowanego przez Stany Zjednoczone warunku, od którego uzależniały udzielenie tym państwom pomocy wojskowej, jakim było stworzenie wspólnego, europejskiego systemu obrony. Podobnie jak w przypadku przyjęcia pomocy w ramach Planu Marshalla, również przyjęcie amerykańskiej pomocy wojskowej miało dokonać się w sposób zorganizowany. Dlatego też kiedy - po podpisaniu Traktatu Brukselskiego - ministrowie spraw zagranicznych Francji i Wielkiej Brytanii, Georges Bidault i Ernest Bevin, wystąpili do amerykańskiego sekretarza stanu George'a Marshalla z inicjatywą nawiązania europejsko-amerykańskiej współpracy wojskowej, a nawet włączenia Stanów Zjednoczonych do Traktatu Brukselskiego, Stany Zjednoczone pozytywnie odniosły się do tej inicjatywy. Tym bardziej, że w końcu marca 1948 r. rozpoczęła się ustanowiona przez ZSRR i trwająca do czerwca tegoż roku tzw. mała blokada Berlina, po której na­stąpiła duża blokada, zakończona dopiero w maju 1949 r. Wszystko więc przema­wiało za tym, aby ustanowiona została ścisła współpraca wojskową pomiędzy Europą Zachodnią i Stanami Zjednoczonymi[7].

Od maja 1948 r. zaczęto rozważać możliwość zawarcia porozumienia wojsko­wego przez Stany Zjednoczone i Kanadę z państwami należącymi do Unii Zachodniej. Według konstytucji USA porozumienie takie wymagało jednak aprobaty dwóch trzecich członków senatu przed ratyfikacją przez prezydenta. Zawarcie porozumienia nie leżało w tradycji amerykańskiej polityki zagranicznej przeciw­nej zawieraniu sojuszy wojskowych w czasie pokoju. Projekt uchwały zezwalającej rządowi amerykańskiemu na zawarcie sojuszu wojskowego w czasie pokoju zgłosił w senacie przewodniczący komisji spraw zagranicznych, republikański se­nator, Arthur Vandenberg. Rezolucja Vandenberga została przyjęta przez senat amery­kański 11 czerwca 1948 r., czyniąc z zawierania sojuszy wojskowych w czasie pokoju uprzywilejowany instrument amerykańskiej polityki zagranicznej i bez­pieczeństwa w okresie zimnej wojny.



Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79