Akt końcowy KBWE - implikacje

Nowy impuls społecznym protestom przeciwko rządom komunistycznym w krajach Europy Środkowej i Wschodniej dał proces KBWE i wieńczący go Akt końcowy, a zwłaszcza zawarty w nim tzw. trzeci koszyk, czyli postanowienia dotyczące ludzkiego wymiaru stosunków między państwami uczestniczącymi w konferencji. Kraje "realnego socjalizmu" przyjęły w ten sposób na siebie, jeśli nawet nie prawne, to moralno-polityczne zobowiązania do respektowania praw człowieka w zamian za akceptację przez Zachód polityczno-terytorialnego status quo w Europie i przyznanie szerszych możliwości współpracy gospodarczej.

W swojej książce Wielkie bankructwo, poświęconej narodzinom i śmierci komunizmu w XX wieku, Zbigniew Brzeziński napisał: "W przyśpieszeniu procesu więdnięcia komunizmu szczególnie ważną rolę odgrywa potężne wręcz oddziaływanie hasła praw człowieka. Prawa człowieka to najbardziej porywająca idea' polityczna naszego czasu. Jej głoszenie przez Zachód już zdołało zepchnąć do defensywy wszystkie bez wyjątku reżimy komunistyczne (...). Głoszenie praw człowieka nie tylko zepchnęło do defensywy istniejące reżimy komunistyczne, lecz w oczach świata posłużyło do oddzielenia komunizmu od demokracji".

Korzystny był oczywiście widoczny wpływ Aktu końcowego KBWE na rozwój współpracy gospodarczej Wschód-Zachód. W latach 1975-1980 wzrosły ogólne obroty handlowe między Wschodem i Zachodem. Dwukrotnie zwiększyła się kooperacja przemysłowa. Na ten okres przypadają próby nawiązania współpracy między państwami Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej oraz Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Do końca lat siedemdziesiątych nie wyszły one jednak poza ramy wzajemnych kontaktów dwóch organizacji, EWG i RWPG. Odbyło się kilka spotkań przedstawicieli Sekretariatu RWPG i Komisji EWG, w Moskwie w lutym 1975 r., w Luksemburgu w lutym 1976 r. i w Warszawie w lutym i listopadzie 1976 r. oraz w Moskwie w maju 1978 r. EWG, która nie chciała formalnie uznać RWPG za jedynego partnera współpracy, opowiadała się za porozumieniami z jej poszczególnymi członkami, starając się zawrzeć z nimi tzw. umowy typowe. W 1980 r. uzgodniono, że RWPG i EWG będą mogły zawierać porozumienia w zakresie swych kompetencji z każdym państwem członkiem drugiej organizacji.

Największe kontrowersje w drugiej połowie lat siedemdziesiątych budziły jednak pozaekonomiczne formy kontaktów ogólnoeuropejskich, związane z realizacją trzeciego koszyka Aktu końcowego KBWE.

Wyjątkowość zawartych tam ustaleń polegała na tym, że zostały one uzgodnione i przyjęte przez przedstawicieli państw, których cele polityczne i systemy wartości były nie tylko rozbieżne, ale wręcz przeciwstawne, i którym analitycy stosunków międzynarodowych nie dawali żadnych szans porozumienia w tych kwestiach. Tajemnica powodzenia KBWE tkwiła jednak w tym, że jej uchwały, zwłaszcza dotyczące trzeciego koszyka, wyrażały równowagę interesów państw w niej uczestniczących w ówczesnym stanie stosunków międzynarodowych w Europie. Za uznanie polityczno-terytorialnego status quo w Europie państwa zachodnie uzyskały w Akcie końcowym KBWE prawo wglądu do problematyki praw człowieka w europejskich krajach komunistycznych.

Prawdą jest, że aż do 1989 r. prawa człowieka nie były w państwach komunistycznych przestrzegane. Świadomość jednak, że Zachód popiera walkę ruchów dysydenckich o przestrzeganie praw człowieka, przyczyniła się do intensyfikacji tych działań, a w konsekwencji do upadku niedemokratycznego systemu władzy. Rządy europejskich krajów komunistycznych, podpisując Akt końcowy KBWE sądziły, że uda im się ukryć przed Zachodem realizację trzeciego koszyka, jeśli przywołają zasadę nieingerencji w sprawy wewnętrzne, jedną z głównych zasad Karty Narodów Zjednoczonych. Tymczasem wystąpienia w obronie praw człowieka były uprawomocnione w świecie zachodnim i dysydenci w krajach komunistycznych mogli liczyć na jawne poparcie z zewnątrz swych działań.

Weryfikacja realizacji postanowień Aktu końcowego KBWE w odniesieniu do wszystkich jego koszyków, w tym do koszyka trzeciego, odbywała się na zwoływanych okresowo spotkaniach przeglądowych KBWE. W czasie trwania zimnej wojny odbyły się trzy takie spotkania: od 4 października 1977 r. do 9 marca 1978 r. w Belgradzie, od 11 listopada 1980 r. do 9 września 1983 r. w Madrycie oraz od 4 października 1986 r. do 19 stycznia 1989 r.w Wiedniu.

Spotkanie belgradzkie KBWE było areną ścierania się sprzecznych interpretacji i ocen dotyczących praw człowieka. W czasie debaty ujawniły się tu głębokie różnice poglądów na temat realizacji VII zasady z Deklaracji Zasad Aktu końcowego KBWE. Delegacje państw zachodnich, zwłaszcza USA, udzielały poparcia dysydentom z państw komunistycznych . Te ostatnie domagały się realizacji Aktu końcowego KBWE w całości i oskarżały państwa NATO, że chcą rozmawiać tylko o realizacji trzeciego koszyka. Tymczasem, jak pisał Zbigniew Brzeziński, ówczesny doradca prezydenta USA ds. bezpieczeństwa narodowego "poprzez KBWE utrzymywaliśmy publiczny nacisk na Sowietów i ich satelitów, aby postępowali zgodnie z postanowieniami porozumień z Helsinek" . Wymóg, że komunikat ze Spotkania Belgradzkiego trzeba było przyjąć na zasadzie konsensusu, powodował, że nie znalazła się w nim nawet wzmianka o naruszeniu praw człowieka w krajach komunistycznych. A kwestia ta była głównym przedmiotem debaty, jak stwierdził szef delegacji amerykańskiej Arthur Goldberg.

Spotkanie Madryckie KBWE w 1980 r. koncentrowało się na wojskowych aspektach bezpieczeństwa oraz na prawach człowieka. Jego obradom w znacznej mierze nadawały ton interwencja ZSRR w Afganistanie oraz wprowadzenie stanu wojennego w Polsce.

Wprowadzenie stanu wojennego w Polsce 13 grudnia 1981 r. zaskoczyło Zachód, który spodziewał się, że dojdzie tu teraz albo do radykalnej zmiany systemu politycznego, albo do interwencji radzieckiej. Nie przewidywano trzeciej możliwości, wewnętrznego rozwiązania siłowego. Dlatego też po 13 grudnia 1981 r. Stany Zjednoczone, a za nimi ich sojusznicy przyjęli tezę o "interwencji pośredniej". Tuż po wprowadzeniu stanu wojennego dały się zauważyć różnice w podejściu USA i innych państw zachodnich do sytuacji w Polsce. Państwa zachodnioeuropejskie, zwłaszcza RFN, zachowywały powściągliwość w ocenach . Jednakże 5 stycznia 1982 r. doszło do spotkania prezydenta USA Ronalda Reagana, z kanclerzem RFN Helmutem Schmidtem, co doprowadziło do zbliżenia stanowisk, jeśli chodzi o ocenę stanu wojennego w Polsce.

Deklarację na temat wydarzeń w Polsce przyjęła 11 stycznia 1982 r. Rada Sojuszu Północnoatlantyckiego na sesji ministerialnej. Zgodnie z zawartą tam decyzją nadano jednej z sesji spotkania KBWE w Madrycie charakter "sesji specjalnej", poświęconej wyłącznie rozwojowi sytuacji w Polsce. Zamiarem Stanów Zjednoczonych, którego nie udało się im zrealizować, było sprowadzenie debaty w Madrycie do krytycznej oceny sytuacji w Polsce po 13 grudnia 1981 r. i zakończenie na tym obrad Spotkania Madryckiego - z uzasadnieniem, że trwanie stanu wojennego w Polsce uniemożliwiło dalsze prowadzenie rokowań nad Dokumentem końcowym. Spotkanie nie zostało jednak przerwane.

Celem państw zachodnich było przywrócenie sytuacji w Polsce do stanu sprzed 13 grudnia 1981 r. W związku z tym Zachód sformułował trzy warunki: zniesienie stanu wojennego, zwolnienie internowanych, wznowienie negocjacji między rządem, Kościołem i "Solidarnością". Jednocześnie Zachód ogłosił wobec Polski i ZSRR sankcje gospodarcze, którym towarzyszyły naciski polityczne oraz działania propagandowe. Kraje komunistyczne stały na stanowisku, wyrażonym w komunikacie ze spotkania przywódców Polski i ZSRR, L. Breżniewa i S. Kani, jeszcze 4 marca 1981 r., że wspólnota socjalistyczna jest nienaruszalna, a jej obrona jest sprawą nie tylko każdego państwa, lecz całej socjalistycznej koalicji. Wpisywało się to w pełni w logikę tzw. doktryny Breżniewa.

W przyjętym 6 września 1983 r. Dokumencie końcowym Spotkania Madryckiego uczestnicy m. in. wyrazili swe zdecydowanie popierania i zachęcania do skutecznego korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności. Zgodzili się również na zwołanie 7 maja 1985 r. do Ottawy spotkania ekspertów na temat przestrzegania praw człowieka i podstawowych wolności. W części Dokumentu dotyczącej współpracy humanitarnej i informacyjnej państwa uczestniczące zobowiązały się do: życzliwego rozpatrywania spraw "kontaktów i regularnych spotkań na podstawie więzi rodzinnych, łączenia rodzin i małżeństw między obywatelami różnych państw.

Do ostrych kontrowersji na tle interpretacji praw człowieka doszło przy ustalanu porządku dnia rozpoczętego 8 maja 1985 r. spotkania ekspertów w Ottawie nt. poszanowania w ich państwach praw człowieka i podstawowych wolności. Państwa zachodnie dążyły do dyskusji nad tak istotnymi kwestiami, związanymi z prawami i wolnościami człowieka w krajach Układu Warszawskiego, jak swobody religijne i kulturalne, emigracja Żydów radzieckich, mniejszość turecka w Bułgarii, "grupy helsińskie". Państwa Układu Warszawskiego zgłosiły natomiast ponad 20 inicjatyw dotyczących m. in.: prawa do życia w pokoju, prawa do pracy i wypoczynku, opieki lekarskiej, zabezpieczenia na starość, bezpłatnego kształcenia i poszanowania swobód zbiorowości (ale nie indywidualnych osób). Propozycje te nie weszły jednak do porządku-dziennego spotkania w Ottawie. Podczas spotkania delegacje zachodnie przyjmowały przedstawicieli "grup helsińskich" i różnych stowarzyszeń praw człowieka z krajów socjalistycznych, którzy mówili o naruszeniach tych praw w ich krajach.

Spotkanie Wiedeńskie 1986 r. skoncentrowało się na kwestiach ochrony praw człowieka. W paragrafie 11 Dokumentu końcowego mówi się, że państwa uczestniczące "będą szanować prawa człowieka i podstawowe wolności łącznie z wolnością myśli, sumienia, religii lub przekonań każdego bez względu na różnice rasy, płci, języka lub religii". Paragrafy od 12 do 24 mówią o tym, jakie środki państwa zamierzają przedsięwziąć, aby zrealizować zapisy paragrafu 11. Będą to działania w zakresie ustaw, umów międzynarodowych, propagowania praw i swobód, gwarancji ich realizacji, nauczania praw człowieka w szkołach, gwarancji swobód religijnych. W sumie chodziło o to wszystko, czego w krajach komunistycznych dotąd nie było.

Uczestnicy Spotkania Wiedeńskiego KBWE w 1986 r. podjęli również decyzję dotyczącą zwołania Konferencji w sprawie Ludzkiego Wymiaru KBWE "w celu osiągnięcia dalszego postępu w odniesieniu do poszanowania wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności, jak również w odniesieniu do kontaktów między ludźmi i innych spraw humanitarnych". W ramach Konferencji w sprawie Ludzkiego Wymiaru KBWE odbyły się trzy spotkania: od 30 maja do 23 czerwca 1989 r. w Paryżu, od 5 czerwca do 29 lipca 1990 w Kopenhadze oraz od 10 września do 4 października 1991 r. w Moskwie. Pierwsze z tych spotkań, w Paryżu, przebiegało w tym samym czasie co pierwsze na wpół demokratyczne wybory w powojennej Polsce, co też wywarło pozytywny wpływ na atmosferę spotkania. Zdominowane przez spór węgiersko-rumuński, dotyczący praw mniejszości węgierskiej w Siedmiogrodzie, nie przyniosło ono jednak konkretnych ustaleń.

Zwołane w rok później Spotkanie Kopenhaskie zakończyło się przyjęciem Dokumentu końcowego, w którym odnotowano "fundamentalne zmiany polityczne, jakie zaszły w Europie od czasu pierwszego spotkania Konferencji w sprawie Ludzkiego Wymiaru w Paryżu w 1989 r." W liczącym 45 punktów Dokumencie końcowym z Kopenhagi uczestniczące w spotkaniu państwa potwierdziły wolę poszanowania praw człowieka, zasad demokracji oraz rządów prawa i praw osób należących do mniejszości narodowych, jak też przyjęły mechanizmy zapewniające ich realizację". Znaczenie praw człowieka wyeksponowane zostało również w Paryskiej Karcie Nowej Europy, którą państwa uczestniczące w KBWE przyjęły 21 listopada 1990 r. na konferencji w Paryżu. Moskiewskie Spotkanie w ramach Konferencji w sprawie Ludzkiego Wymiaru KBWE wypracowało Dokument końcowy, w którym uznano prawa człowieka za podstawę porządku międzynarodowego, poszerzono mechanizm kontrolny przestrzegania praw człowieka w ramach KBWE, a państwa uczestniczące uznały instytucje ludzkiego wymiaru KBWE za zjawisko równoległe do systemów globalnego (ONZ) i regionalnego (Rady Europy) ochrony praw człowieka.

Byłoby jednak uproszczeniem twierdzić, że tylko bądź głównie działania zewnętrzne doprowadziły do rozkładu "realnego socjalizmu" i zmian politycznych w Europie. Przede wszystkim przyczyniły się do tego protesty społeczeństw tych krajów przeciwko utrzymywaniu "niereformowalnego" systemu, jak też będące ich następstwem próby częściowych reform. Należy podkreślić, że w ciągu roku, jaki minął od wyborów w Polsce w czerwcu 1989 r., dokonały się w Europie Środkowej epokowe zmiany, które zyskały miano Jesieni Ludów 1989 i których wynikiem był upadek dyktatorskich rządów na Węgrzech, w NRD. CSRS, Bułgarii i Rumunii.

Poza Bułgarią i NRD w pozostałych krajach komunistycznych próby zmiany radzieckiego modelu rozwoju i osłabienia radzieckiej hegemonii podejmowane były dość wcześnie. Były to jednak na ogół działania o ograniczonym charakterze. W Rumunii polityce rozluźnienia więzów z ZSRR i Układem Warszawskim realizowanej przez Ceaucescu towarzyszyło jednak umacnianie dyktatury wewnętrznej. Na Węgrzech pewien dobrobyt, a tym samym zadowolenie społeczeństwa zapewnić miały wdrażane w ograniczonym zakresie reformy. W Czechosłowacji po stłumieniu Praskiej Wiosny reżim komunistyczny należał do najbardziej ortodoksyjnych, a w opozycji pozostała tylko nieliczna grupa intelektualistów, sygnatariuszy Karty 77.

W Polsce ruch protestu zwany "Solidarność" inspirowany i kierowany przez intelektualistów, uzyskał szeroką akceptację społeczną, łącząc hasła niezależności narodowej z rewindykacjami o charakterze socjalnym. "Solidarność" cieszyła się poparciem Kościoła katolickiego, czemu sprzyjał wybór w październiku 1978 r. polskiego kardynała, Karola Wojtyły na papieża i jego wizyta w Polsce w 1979 r.

Podejmowane próby porozumienia między rządem i "Solidarnością" w latach 1980-1981 zakończyły się niepowodzeniem. Zachód dostrzegał w Solidarności, nie bez powodu, siłę zdolną doprowadzić do zmian politycznych w Europie Środkowej i Wschodniej. Wprowadzenie 13 grudnia 1981 r. stanu wojennego w Polsce zahamowało jednakże proces zmian.

Po okresie represji wobec "Solidarności" w czasie stanu wojennego, połączonych z jej delegalizacją, a także po sankcjach Zachodu wobec Polski i zawieszeniu z nią stosunków, w listopadzie 1985 r. gen. Wojciech Jaruzelski złożył roboczą wizytę w Paryżu, otwierając tym fazę normalizacji stosunków Polski ze światem zachodnim. Nowy etap w historii Polski rozpoczął na wiosnę 1989 r. Okrągły Stół rządu i opozycji.

"Kontraktowe" wybory parlamentarne w Polsce w czerwcu 1989 r., w których społeczeństwo zanegowało ustrój komunistyczny, zakończyły się oddaniem władzy opozycji w sposób parlamentarny, co świat przyjął z aprobatą i zdumieniem. W efekcie w Sejmie "Solidarność" uzyskała w sumie 46% mandatów, PZPR 38%, aZSL 16%.

Realizowany w tym samym czasie w Związku Radzieckim przez Michaiła Gorbaczowa program reform oraz przykład zmian dokonanych w Polsce przyspieszyły procesy demokratycznych przeobrażeń w pozostałych krajach komunistycznych. Rosło znaczenie opozycji, która zyskiwała coraz szersze poparcie i popularność. W tej sytuacji komunistyczne rządy decydowały się albo na reformy i dopuszczenie opozycji do współrządzenia, jak na Węgrzech, bądź na terror policyjny, jak w NRD i CSRS.

Węgry wkroczyły w ostatnią fazę rozbratu z komunizmem 23 listopada 1989 r., zaczynając od zmiany nazwy państwa na Republika Węgierska. W referendum 26 listopada 1989 r. ustalono termin powszechnych i wolnych wyborów na 25 marca 1990 r. W wyborach zwyciężyło opozycyjne dotąd Forum Demokratyczne, zdobywając 165 miejsc w parlamencie. Związek Demokratów zdobył 82 miejsca, a Węgierska Partia Socjalistyczna, powstała z przekształcenia Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej, 33 miejsca. Premierem został szef Forum Demokratycznego, József Antall.

W Rumunii zmiany ustrojowe nastąpiły w wyniku zbrojnego przewrotu dokonanego przez niechętną Nicolae Ceaucescu część armii i aparatu partyjnego. Sygnałem do zmian było skazanie na śmierć i rozstrzelanie komunistycznego dyktatora. U władzy, usankcjonowanej w wolnych wyborach 13 czerwca 1990 r., pozostali jednak komuniści.

W Czechosłowacji pod wpływem masowych demonstracji antyrządowych 10 grudnia 1989 r. ukonstytuował się rząd porozumienia narodowego z udziałem opozycji skupionej w Forum Obywatelskim. Zgromadzenie Narodowe, wraz z przedstawicielami opozycji, 29 grudnia 1989 r. wybrało na prezydenta Vaclava Havla, jednego z twórców Karty 77. Jeszcze w lutym 1990 r. dokonano radykalnych reform w sądownictwie i w aparacie bezpieczeństwa. W dniach 8 i 9 czerwca 1990 r. odbyły się wolne wybory, w których wzięło udział 97% obywateli. Wybory przyniosły zwycięstwo Forum Obywatelskiemu i Stowarzyszeniu przeciw Przemocy. Komuniści uzyskali tylko 15% mandatów.

W NRD, po zburzeniu muru berlińskiego 9 listopada 1989 r., 18 marca 1990 r. odbyły się wolne wybory parlamentarne. Partie konserwatywne (CDU, SDU i Przełom Demokratyczny uzyskały 47,8%, a komuniści nieco ponad 16% głosów. W sierpniu 1990 r. Izba Ludowa NRD zdecydowaną większością głosów przyjęła ustawę o przystąpieniu NRD do RFN na warunkach zachodnioniemieckiej konstytucji. W tej sprawie podpisany został w Berlinie 31 sierpnia 1990 r. układ między RFN i NRD. Ostatecznie w wyniku zjednoczenia Niemiec 3 października 1990 r. na podstawie układu moskiewskiego z 12 września 1990 r. o ostatecznej regulacji w odniesieniu do Niemiec, NRD przestała istnieć.

W Bułgarii 9 listopada 1989 r. pod naciskiem liberałów partyjnych ustąpił ze stanowiska wieloletni sekretarz generalny BPK Todor Żiwkow. 16 stycznia 1990 r. rozpoczął się Okrągły Stół komunistów z opozycją. Wolne wybory, które odbyły się 10 i 17 czerwca 1990 r., przyniosły zwycięstwo komunistom występującym jako Bułgarska Partia Socjalistyczna (47%). Unia Sił Demokratycznych, złożona z około 40 niezależnych partii i grup politycznych, uzyskała 37% głosów. Kolejne wybory rozpisane w 1991 r. odsunęły komunistów od władzy.

Źródło: S. Parzymies, Stosunki międzynarodowe w Europie 1945-2004, Warszawa 2004.

Newsletter



Wiadomość HTML?