APEC - Współpraca Gospodarcza Azji i Pacyfiku

Układ o Współpracy Ekonomicznej Azji i Pacyfiku (Asian Pacific Economic Cooperation - APEC) został zawarty w 1989 r. w odpowiedzi na rosnącą współzależność między gospodarkami Azji Wschodniej i obu Ameryk. W ciągu kilku lat APEC ze skromnego nieformalnego ministerialnego forum przeistoczył się w znaczącą strukturę międzynarodową w tej części świata. Jej celem jest dynamizacja rozwoju gospodarczego oraz wzmocnienie poczucia jedności regionu Azji i Pacyfiku. O wadze ugrupowania świadczy fakt, że państwa APEC mają przeszło 47-procentowy udział w światowym handlu, a połączony produkt narodowy to około 18 bln USD.

Geneza APEC

Geneza powołania APEC tkwi we wzroście interakcji gospodarczych w regionie Pacyfiku i potrzebie dalszej liberalizacji w celu ułatwienia dostępu do rynków. Nie bez znaczenia była obawa, że region podzieli się gospodarczo na kilka zamkniętych bloków handlowych (NAFTA, Strefa Wolnego Handlu ASEAN - AFTA, Strefa Wolnego Handlu Australii i Nowej Zelandii - CER), co przyniosłoby niekorzystne skutki dla wzajemnych obrotów i liberalizacji handlu w skali globalnej. Podobnie intensyfikująca się rywalizacja handlowa i wzrost liczby sporów motywowały do stworzenia mechanizmów regulujących sferę obrotów w wymiarze międzyregionalnym. Idea powstania ugrupowania regionalnego pojawiła się na początku 1989 r. Odbywający wizytę w Korei Południowej premier Australii Bob Hawke zasygnalizował, że byłoby to konieczne w kontekście trwającej Rundy Urugwajskiej i potrzeby prezentowania wspólnego stanowiska, co przyspieszyłoby prace nad liberalizacją handlu światowego, w czym interes mają przede wszystkim proeksportowe gospodarki Azji Wschodniej. Co ciekawe, początkowo nie przewidywano, że w powstającej strukturze znajdzie się miejsce dla Stanów Zjednoczonych, Kanady i innych państw amerykańskich.

Specyfika organizacyjna

Ostatecznie w listopadzie 1989 r. w Canberze powołano Układ o Współpracy Ekonomicznej Azji i Pacyfiku. Zdaniem założycieli, miało to być nieformalne ekonomiczne forum konsultacyjne obradujące na szczeblu ministrów. APEC do dziś nie posiada ani stałych organów (nie licząc sekretariatu), ani umowy założycielskiej, a więc nie jest organizacją międzynarodową w sensie prawno- międzynarodowym. Zadaniem APEC pozostaje w dalszym ciągu promocja wolnego handlu i usuwanie przeszkód w przepływie towarów i kapitału, tak więc bezpośrednie decyzje zapadają nie na szczeblu rządów, ale podmiotów gospodarczych. Tym samym nie ma potrzeby tworzenia struktury o wysokim poziomie instytucjonalizacji, a APEC jest swoistym zwornikiem między formalnymi układami o wolnym handlu w regionie (NAFTA, CER, AFTA) a globalnym systemem z WTO na czele. Niechęć do zaawansowanej formalizacji wynika również z chęci utrzymania maksimum niezależności przez państwa uczestniczące w procesie regionalizacji handlu. Inną cechą charakterystyczną dla APEC (podobnie jak w przypadku ASEAN) jest działanie zgodne z filozofią otwartego regionalizmu. W przypadku APEC oznacza to: wielo- i jednostronne działania na rzecz wolnego handlu, redukcje barier w sposób niedyskryminujący państwa trzecie, znoszenie ograniczeń na podstawie konsensusu bez tworzenia organów międzynarodowych, współpracę z innymi strukturami regionalnymi i pozaregionalnymi w celu liberalizacji przepływu towarów. Specyfika organizacyjna APEC uzupełniana jest również przez sposób realizacji wytyczonych celów: państwa nie zaciągają zobowiązań w formie traktatowej, a podejmowane decyzje nie mają charakteru obligatoryjnego. Państwa przeprowadzają liberalizację indywidualnie, przyjmując tzw. Plany Działania, które mają kształt niezobowiązującego (w sensie prawnomiędzynarodowym), przedstawianego corocznie raportu na temat planowanych przez dany kraj działań, zmierzających do realizacji celów naszkicowanych na konferencji w Bogo.

Członkostwo w APEC

W spotkaniu założycielskim uczestniczyło 12 państw: Australia, Nowa Zelandia, Korea Południowa, Japonia, Stany Zjednoczone, Kanada, Malezja, Filipiny, Indonezja, Brunei, Tajlandia i Singapur. Przyjęto formułę, że członkami ugrupowania są nie państwa, ale gospodarki, co umożliwiło następnie przyjęcie do APEC trzech krajów chińskich: ChRL, Tajwanu i Hongkongu. Do APEC przystąpiły także: Meksyk, Chile, Papua Nowa Gwinea, Wietnam, Rosja i Peru. Obecnie Rada Współpracy Ekonomicznej Azji i Pacyfiku liczy 21 członków. Jako ugrupowanie zorientowane w swej działalności na zewnątrz i otwarte na współpracę APEC nie zamyka się przed innymi państwami. Nie oznacza to, że nie sformułowano warunków, jakie musi spełniać państwo (ściślej jego gospodarka), które chce być członkiem ugrupowania. Kryteria te są następujące: państwo musi być położone w regionie Azji i Pacyfiku, musi mieć określony stopień powiązań ekonomicznych z innymi gospodarkami APEC, gospodarka państwa musi być prorynkowa i otwarta, dane państwo musi zaakceptować dotychczasowe cele i zasady wypracowane przez APEC i przedstawić własny plan liberalizacji.

Organy APEC

Pomimo sporej aktywności poziom instytucjonalizacji APEC pozostaje w dalszym ciągu niski. Początkowo jedyną instytucją funkcjonującą w ramach struktury były konferencje ministerialne. Spotkania te odbywają się corocznie, a uczestniczą w nich przede wszystkim ministrowie spraw zagranicznych i gospodarki. Wraz z poszerzaniem się sfery zainteresowania APEC spotkania ministerialne zaczęły dotyczyć wielu dziedzin: edukacji, energii, środowiska naturalnego i zrównoważonego rozwoju, finansów, rozwoju zasobów ludzkich, małych i średnich przedsiębiorstw, kobiet, transportu, handlu, technik informacyjnych i telekomunikacji. Przed każdym spotkaniem ministerialnym odbywa się zebranie Wysokich Przedstawicieli (Senior Officials Meetings - SOM), którzy rekomendują ministrom określone rozwiązania, a następnie zajmują się ich realizacją. Obecnie najważniejszym gremium w APEC jest spotkanie na szczycie szefów państw (Economic Leaders' Meetings). Po raz pierwszy odbyło się ono w 1993 r. na Blake Island niedaleko Seattle. Miejscami następnych corocznych spotkań były Bogor (Indonezja), Osaka (Japonia), Manila (Filipiny), Vancouver (Kanada), Kuala Lumpur (Malezja), Auckland (Nowa Zelandia), Bandar Seri Begawan (Brunei), Szanghaj (Chiny) oraz Los Cabos (Meksyk). W 1993 r. powstał Sekretariat APEC, którego siedzibą jest Singapur. Ma to swój określony wymiar symboliczny, jako że państewko to od wielu lat prowadzi niezwykle liberalną politykę handlową (stawki celne wynoszą 0%). Zadania Sekretariatu są dość ograniczone. Jest on odpowiedzialny za koordynację spotkań ministerialnych, wspomaga logistycznie działalność grup roboczych i innych struktur APEC (tzw. APEC fora), a przede wszystkim pełni funkcje informacyjne. Na czele APEC stoi Przewodniczący (APEC Chair), który zmienia się co roku. W jego gestii pozostaje organizacja dorocznych konferencji ministrów. Ponadto w strukturze APEC możemy wyróżnić:

  • Komitet ds. Handlu i Inwestycji. Powstał on w 1993 r. i jest najważniejszym organem doradczym w ugrupowaniu. Odpowiada za koordynację i realizację postanowień dotyczących liberalizacji przepływów towarowych i kapitałowych oraz ułatwień biznesowych w regionie.
  • Komitet Ekonomiczny. Powstał w 1994 r. i zajmuje się analizą aktualnej sytuacji gospodarczej w regionie Azji i Pacyfiku oraz wspiera koncepcyjnie liberalizację handlu i inwestycji.
  • Komitet Budżetowo-Administracyjny, pełniący funkcje doradcze wobec SOM.

Specyfiką APEC pozostaje relatywnie duża rola grup eksperckich i doradczych. Na podstawie ich bieżących prac podejmowane są decyzje i obierane kierunki działalności. Należą do nich między innymi: Rada ds. Biznesu, Forum Biznesu Pacyfiku, a także kilkanaście grup roboczych. Koordynacją działalności każdej z grup zajmują się określone państwa członkowskie. APEC podejmuje wszelkie decyzje poprzez konsensus. Członkowie ugrupowania zobowiązują się do podejmowania określonych działań (w ramach indywidualnych lub kolektywnych planów działania) na podstawie "otwartego dialogu, w którym respektuje się poglądy wszystkich jego uczestników".

Działalność APEC

Jeszcze w trakcie negocjacji w ramach Rundy Urugwajskiej, podczas której APEC prezentował jednolite stanowisko, rozpoczęły się prace, których efektem były dokumenty kreślące wizję rozwoju ugrupowania. Istotne dla rozwoju organizacji było zaangażowanie się Stanów Zjednoczonych w "budowanie Wspólnoty Ekonomicznej Azji i Pacyfiku". Odpowiadało to koncepcjom polityki zagranicznej administracji Williama Clintona, która lansowała ideę dwuoceaniczności (aktywność w wymiarze transatlantyckim miała być równoważona przez działania na obszarze Oceanu Spokojnego). Według zarysowanego w 1994 r. projektu rozwoju APEC powinien lansować liberalizację handlu w duchu otwartego regionalizmu, co w praktyce oznaczało, że APEC nie stanie ani strefą wolnego handlu, ani unią celną, lecz ugrupowaniem handlowym oferującym takie same korzyści dla państw APEC, jak i pozostających poza organizacją. Przedmiotem działalności APEC stały się przede wszystkim: liberalizacja handlu i inwestycji, ułatwienia prowadzenia działalności gospodarczej w wymiarze międzynarodowym oraz współpraca techniczna i gospodarcza (tzw. trzy filary aktywności APEC, ustalone na szczycie w Osace w 1995 r.). Konkretyzacją tych założeń zajmowały się poszczególne grupy zadaniowe w APEC. Obszary współpracy dotyczyły między innymi: harmonizacji standardów odnoszących się do towarów i inwestycji, redukcji stawek celnych, znoszenia barier w przepływie kapitału, transferu technologii, ochrony własności intelektualnej, przepływu usług, statystyki i wymiany informacji, polityki wolnej konkurencji, turystyki i przepływu osób, promocji eksportu, etyki biznesu, technologii informatycznych, relacji sektor prywatny-sektor publiczny, MSP etc.

Z dokumentów przyjętych i opracowanych w APEC najistotniejsze znaczenie ma Deklaracja z Bogor. Na szczycie w 1994 r. zapowiedziano stworzenie w regionie Azji i Pacyfiku obszaru wolnego i otwartego handlu oraz inwestowania. Deklaracja potwierdzając, że APEC jest formą integracji państw o różnym stopniu rozwoju, ustaliła odmienne drogi dochodzenia do celu dla państw rozwiniętych i rozwijających się. Te pierwsze mają zredukować stawki celne do 2010, a drugie do 2020 r. Nie przewidywano dokładnego terminarza obniżki barier, zostawiając tę kwestię poszczególnym państwom.

Nie konkretyzowała również kwestii znoszenia ograniczeń pozataryfowych. Deklaracja ma oczywiście charakter niewiążący, co potwierdzono umieszczając zapis, zgodnie z którym każde państwo dysponuje prawem wycofania się z inicjatywy bez ponoszenia konsekwencji. Cel zarysowany w Bogor był potwierdzany przez dokumenty wydawane przy okazji kolejnych szczytów szefów państw.

APEC jest strukturą elastycznie reagującą na przemiany polityczne i ekonomiczne na świecie. Odzwierciedlają to przedstawiane co roku priorytety. Na spotkaniu szefów państw w Los Cabos ustalono m.in., że:

  • organizacja powinna promować handel, odpowiednią politykę finansową i inwestycyjną w celu szybszego wzrostu i wykorzystania tzw. nowej ekonomii (gospodarowania opartego na informacji, wiedzy i nowych technologiach);
  • zwalczanie terroryzmu jest jednym z celów polityki państw regionu, jako że istnieje nierozerwalny związek między zagrożeniem terrorystycznym a liberalizacją handlu, swobodą przepływu kapitału oraz perspektywami rozwoju i wzrostu gospodarczego;
  • w budowie potencjału ekonomicznego i zdrowych podstaw gospodarek regionu nacisk powinien być położony na małą i średnią przedsiębiorczość. Wzrost i rozwój gospodarczy nie może przebiegać bez większego zaangażowania wszystkich grup ludności, zwłaszcza ludzi młodych i kobiet. Zwraca się tym samym uwagę na podział korzyści powstałych w wyniku globalizacji i liberalizacji w ramach APEC.

APEC w toku swej działalności ustaliła zasady, jakimi powinny się kierować państwa członkowskie w liberalizacji i ułatwianiu handlu. Poprzez ułatwianie handlu rozumie się przede wszystkim jego upraszczanie, harmonizację reguł handlowych i zastosowanie nowych technologii w administrowaniu obrotem dóbr i usług. Zasady APEC nie mają charakteru wiążącego, każdy z członków wdraża je indywidualnie, biorąc pod uwagę stopień swojego rozwoju, stan prawny i cele rozwoju narodowego. Do wspomnianych zasad należą:

  • przejrzystość (wszelka informacja na temat reguł i procedur handlowych powinna być łatwo dostępna);
  • konsultacje i dialog (działania władz skierowane na ułatwianie wzajemnej wymiany powinny być konsultowane z zainteresowanymi stronami, głównie biznesem i środowiskami handlu, a ich poglądy brane pod uwagę);
  • upraszczanie, skuteczność i wykonywalność (ustanawiane reguły i procedury powinny uwzględniać wspomniane zasady);
  • niedyskryminacja (reguły i procedury oraz ich zastosowanie w praktyce nie powinny naruszać zasady narodowego traktowania);
  • konsekwencja i przewidywalność (celem ustanawianych reguł i procedur ma być systematyczna minimalizacja niepewności w handlu i prowadzeniu biznesu);
  • harmonizacja, standaryzacja i wzajemne uznanie (reguły i procedury powinny być maksymalnie ujednolicane w państwach członkowskich);
  • modernizacja i użycie nowych technologii (reguły i procedury powinny być dostosowywane do zmieniającej się rzeczywistości, a nade wszystko uwzględniać postęp techniczny);
  • współpraca (dotyczy państw członkowskich, środowisk biznesowych i innych zainteresowanych społeczności).

Znaczenie APEC

APEC jest instytucją przede wszystkim ekonomiczną. Jego powstanie zdynamizowało handel i przepływ inwestycji zarówno w wymiarze regionalnym, jak i globalnym. O ile w 1992 r. udział strefy APEC jako kierunku handlu zagranicznego wynosił dla państw APEC 63,8%, o tyle obecnie wynosi ponad 72%. APEC jest jednym z niewielu ugrupowań ekonomicznych, w którym znajdują się gospodarki państw o bardzo zróżnicowanym poziomie rozwoju i odmiennej wadze dla regionalnego czy międzynarodowego podziału pracy. Gospodarcza rola ugrupowania nie oznacza, że nie ma ono znaczenia politycznego. APEC stał się użytecznym narzędziem polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych, które są w nim liderem, co nie zawsze przyjmowane jest życzliwie, na przykład przez państwa ASEAN. Istotne jest, że APEC stanowi forum, na którym następuje zbliżenie państw oraz tworzenie atmosfery współpracy i zaufania. Jest to ważne dla wzajemnych stosunków USA-Chiny (które traktowały częściowo APEC jako "drogę" do WTO) lub relacji między Japonią a państwami wschodnioazjatyckimi. Warto podkreślić, że APEC jest jedynym ugrupowaniem, w którym uczestniczą Chiny, Hongkong oraz Tajwan. Na porządku dziennym staje także kwestia relacji pomiędzy APEC a innymi instytucjami ekonomicznymi działającymi w regionie. APEC postrzegany jest też jako podstawowy element kształtującej się "Wspólnoty Pacyfiku". Wyzwaniem dla APEC pozostaje realizacja zobowiązań przyjętych w Deklaracji z Bogor. Zagrożeniem dla spoistości ugrupowania może być ujawnienie się sprzeczności interesów państw o różnym stopniu rozwoju w wyniku redukcji stawek celnych po 2010 i 2020 r.

Źródło: T. Łoś-Nowak (red.), Organizacje w stosunkach międzynarodowych: istota-mechanizmy działania-zasięg, Wrocław 2004.

Zobacz też:

Newsletter



Wiadomość HTML?