NATO - Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego

Geneza NATO

Po II wojnie śwaitowej, w latach 1945-1949, stojąc przed naglącą potrzebą odbudowy gospodarczej, państwa zachodnioeuropejskie i ich północnoamerykańscy sojusznicy z niepokojem obserwowali ekspansjonistyczną politykę i działania Związku Radzieckiego. Zachodnie rządy, wykonując przyjęte przez siebie zobowiązania z czasów wojny w sprawie redukcji własnych potencjałów obronnych i demobilizacji wojsk, z rosnącym niepokojem przyjmowały z biegiem czasu coraz bardziej oczywiste sygnały, że kierownictwo radzieckie zamierza zachować pełne stany swoich sił zbrojnych. Ponadto w świetle deklarowanych celów ideologicznych radzieckiej partii komunistycznej jasne było, że apele o poszanowanie Karty Narodów Zjednoczonych oraz międzynarodowych porozumień zawartych po zakończeniu wojny nie gwarantują suwerenności i niepodległości państw demokratycznych, stojących przed groźbą zewnętrznej agresji lub wewnętrznej działalności wywrotowej. Obawy te potęgowało narzucenie niedemokratycznych form rządzenia, tłumienie opozycji, a także nieprzestrzeganie podstawowych praw człowieka i swobód obywatelskich w wielu państwach Europy Środkowej i Wschodniej, jak również w innych częściach świata.

W latach 1947-1949 nastąpiło wiele dramatycznych wydarzeń politycznych. Znalazły się wśród nich takie, które bezpośrednio zagroziły suwerenności Grecji, Norwegii, Turcji i innych państw zachodnioeuropejskich, czerwcowy przewrót w 1948 r. w Czechosłowacji, a także nielegalna blokada Berlina rozpoczęta w kwietniu tego samego roku.

Anders Fogh Rassmussen

Podpisanie Traktatu Brukselskiego w marcu 1948 r. świadczyło o zdecydowaniu pięciu zachodnioeuropejskich państw: Belgii, Francji, Holandii, Luksemburga i Wielkiej Brytanii, w kwestii utworzenia wspólnego systemu obronnego oraz umocnienia powiązań między sobą, tak by mogły one przeciwstawić się ideologicznym, politycznym i wojskowym zagrożeniom zwróconym przeciwko ich bezpieczeństwu. Kolejnym krokiem stały się negocjacje ze Stanami Zjednoczonymi i Kanadą w sprawie utworzenia jednolitego Sojuszu Północnoatlantyckiego opartego na gwarancjach bezpieczeństwa oraz wspólnych zobowiązaniach między Europą i Ameryką Północną. Dania, Islandia, Norwegia, Portugalia i Włochy zostały zaproszone przez członków Traktatu Brukselskiego do udziału w tym procesie. Rokowania zakończyły się podpisaniem Traktatu Waszyngtońskiego w kwietniu 1949 r., powołującego do życia wspólny system bezpieczeństwa, oparty na partnerstwie między tymi dwunastoma państwami. W 1952 r. przystąpiły do Traktatu Grecja i Turcja. Republika Federalna Niemiec wstąpiła do Sojuszu w 1955 r., w 1982 r. członkiem NATO została Hiszpania.

Sojusz Północnoatlantycki został więc utworzony na podstawie Traktatu między państwami członkowskimi i każde państwo wstąpiło doń dobrowolnie po przeprowadzeniu debaty publicznej i stosownej procedury parlamentarnej. Traktat gwarantuje tym państwom suwerenne prawa, jak również zobowiązania międzynarodowe zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych. Zobowiązuje on każde państwo członkowskie do dzielenia zagrożeń i odpowiedzialności oraz korzyści płynących ze zbiorowego bezpieczeństwa, a także wymaga, aby każde z nich zobowiązało się do niewstępowania do jakiegokolwiek międzynarodowego porozumienia, które stałoby w sprzeczności z Traktatem.

Struktura Organizacyjna

W strukturze organizacyjnej NATO wyodrębnia się dwie części: polityczną, która odpowiada za współpracę polityczną państw członkowskich, tworzenie i wprowadzanie wspólnej polityki Paktu, kierowanie administracją, tworzenie i wdrażanie mechanizmów współpracy sojuszników w zakresie ekonomicznym, szkoleniowym, naukowo-badawczym i kulturalnym oraz wojskową, złożoną z dowództw różnych szczebli i podporządkowanych im wojsk, wykonującą zadania nakreślone przez cywilne organy polityczne.

Organizacja polityczna

Struktury polityczne NATO pełnią funkcje nadrzędne wobec organów wojskowych. W ich skład wchodzą dwa typy instytucji różniących się między sobą uprawnieniami, wykonywanymi funkcjami i statusem prawnych, tj.:

  • reprezentacje narodowe;
  • instytucje międzynarodowe NATO.

Reprezentacje narodowe to przedstawicielstwa krajów członkowskich przy Sojuszu znajdujące się w Kwaterze Głównej NATO w Brukseli. Reprezentują one własne państwa podczas obrad instytucji Paktu, pełnią funkcje łącznikowe, zapewniają swoim rządom możliwość stałego komunikowania się z organami NATO oraz reprezentacjami innych państw. Na czele misji narodowej stoi ambasador lub stały przedstawiciel reprezentujący dany kraj członkowski w Radzie Północnoatlantyckiej. Misje narodowe są niezależne wobec urzędników Sojuszu, podlegają jedynie swoim rządom. Wielkość misji zależy od znaczenia danego kraju w Pakcie oraz wielkości sił wydzielonych przez dany kraj do działania w ramach NATO.

Instytucje międzynarodowe wspomagają pracę misji narodowych i nadzorują wspólne przedsięwzięcia państw NATO.

Komitet Planowania Obrony (DPC - Defence Planning Committee), w skład którego wchodzą Stali Przedstawiciele wszystkich członków Sojuszu, formułuje wytyczne dotyczące polityki wojskowej Paktu, podejmuje decyzję odnośnie do wspólnego planowania obronnego, wielkości sił wojskowych wydzielonych na potrzeby Sojuszu i wielkości wydatków obronnych poszczególnych państw członkowskich. Dwa razy w roku DPC obraduje na szczeblu ministrów obrony, czasami również organizowane są spotkania Komitetu z udziałem ministrów spraw zagranicznych i finansów. W zakresie obronności Komitet posiada te same uprawnienia, co Rada Północnoatlantycka. Komitety podporządkowane Komitetowi Planowania Obrony, np. Komitet Oceny Obrony (DRC), przygotowują jego obrady, stosowne dokumenty robocze, rozpowszechniają i wdrażają podjęte przez Komitet decyzje.

Grupa Planowania Nuklearnego (NPG - Nuclear Planning Group) jest forum, na którym członkowie Sojuszu konsultują wszystkie problemy związane z rolą broni jądrowej w polityce odstraszania i obrony NATO. Grupa odbywa swoje posiedzenia na szczeblu ministrów obrony oraz Stałych Przedstawicieli w randze ambasadora. Na spotkaniach NPG, z udziałem wszystkich członków Sojuszu, omawia się szeroki zakres tematów dotyczących polityki nuklearnej Paktu. Dyskusje dotyczące roli sił nuklearnych, problemów rozmieszczenia, zabezpieczenia i bezpieczeństwa broni nuklearnej, ich zdolności do przetrzymania ataków przeciwnika, systemów łączności i przekazywania danych, kontroli zbrojeń nuklearnych i innych aktualnych kwestii. Zarówno sama polityka jak i jej procedury konsultacyjne są stale oceniane i modyfikowane zależnie od bieżących uwarunkowań.

Prace Grupy Planowania Nuklearnego przygotowuje jej Grupa Sztabowa, złożona z reprezentantów delegacji narodowych krajów uczestniczących w pracach NPG. Spotkania Grupy Sztabowej odbywają się raz na tydzień lub częściej, zależnie od potrzeby.

Komitety specjalistyczne np. Komitet Infrastruktury, Komitet NATO ds. Naftociągów, Komitet Koordynacyjny i Weryfikacji i wiele innych, spełniają ważną rolę w zapewnieniu sprawnego działania Paktu. W każdym z ponad 200 komitetów państwa członkowskie mają swoich przedstawicieli. Są nimi albo eksperci cywilni albo oficerowie. Komitety te umożliwiają członkom Sojuszu konsultowanie wszystkich inicjatyw NATO, wypracowanie wspólnych decyzji w rozmaitych obszarach działalności Paktu.

Sztab Międzynarodowy zapewnia fachową obsługę radom i komitetom NATO, prowadzi prace związane ze wspólnymi przedsięwzięciami Sojuszu, np. planowanie obronne, rozbudowa infrastruktury. W skład Sztabu wchodzą cywilni pracownicy ze wszystkich krajów członkowskich, podzieleni na pięć oddziałów, które z kolei dzielą się na dyrektoriaty. Poszczególne oddziały, na czele których stoją asystenci Sekretarza Generalnego, zajmują się następującymi dziedzinami:

  • Oddział Spraw Politycznych, odpowiada za tworzenie polityki międzynarodowej Paktu, wypracowanie stanowisk NATO w najważniejszych problemach międzynarodowych, współpracę ekonomiczną państw członkowskich, współpracę z krajami partnerskimi;
  • Oddział Planowania i Polityki Obronnej, prowadzi i koordynuje politykę wspólnego planowania obronnego państw członkowskich;
  • Oddział Zabezpieczenia Obrony, koordynuje działania państw członkowskich w zakresie rozwoju technologii wojskowych i dostaw uzbrojenia dla armii narodowych;
  • Oddział Infrastruktury, Logistyki i Planowania w Sytuacjach Nadzwyczajnych Zagrożeń, zajmuje się działaniami w zakresie przygotowań pozawojskowych, tj. ochroną ludności cywilnej w przypadku klęsk żywiołowych, współpracą w dziedzinie telekomunikacji;
  • Oddział Nauki i Środowiska odpowiada za współpracę naukowo-techniczną członków Paktu oraz wspólne projekty w dziedzinie ochrony środowiska.

Sekretarz Generalny NATO, osoba cywilna, jest najwyższym urzędnikiem Sojuszu Północnoatlantyckiego. Zarządza i nadzoruje pracę międzynarodowych organów NATO, dba o harmonijną współpracę państw członkowskich. Sekretarza Generalnego wybiera na 4-letnią kadencję Rada Północnoatlantycka. Sekretarz Generalny jest zwierzchnikiem wszystkich urzędników międzynarodowej części Paktu, prowadzi obrady Rady Północnoatlantyckiej, Komitetu Planowania Obrony, Grupy Planowania Nuklearnego, a także wielu ważniejszych komitetów. Nadzoruje wykonywanie uchwał tych organów, opracowuje szczególnie ważne raporty. Ma obowiązek reprezentowania NATO na arenie międzynarodowej.

W razie nieobecności, obowiązki przejmuje jego zastępca, który także kieruje pracami niektórych komitetów.

Sekretarzem Generalnym NATO jest od 1 sierpnia 2009 r. Duńczyk, Anders Fogh Rasmussen. Poza oddziałami Sztabu Międzynarodowego, nad którymi Sekretarz sprawuje nadzór przez swoich asystentów, kilka biur podlega mu bezpośrednio, tj.:

  • Sekretariat Wykonawczy, który wspiera prace Rady Północnoatlantyckiej, Komitetu Planowania Obrony i Grupy Planowania Nuklearnego oraz zapewnia obsługę Centrum Sytuacyjnego NATO;
  • Biuro Informacji i Prasy, które zbiera, przetwarza i rozpowszechnia informacje o działaniach Paktu, utrzymuje kontakty z mediami;
  • Biuro Bezpieczeństwa NATO, które reguluje dostęp do tajemnic Sojuszu, obieg informacji niejawnych.

Instytucje wojskowe części politycznej

Komitet Wojskowy wchodzi w skład części politycznej struktury NATO. Reprezentowani są w nim szefowie obrony państw członkowskich Sojuszu. Komitet jest najwyższą władzą wojskową w NATO. Głównym zadaniem Komitetu Wojskowego jest koordynowanie działań Paktu we wszystkich kwestiach o ściśle militarnym charakterze. Wszystkie działania Komitetu odbywają się pod politycznym nadzorem Rady Północnoatlantyckiej, co jest odzwierciedleniem zasady dominacji instytucji cywilnych w Pakcie. W praktyce decyzje Komitetu wymagają zawsze aprobaty Rady, zaś jego rola w kierowaniu siłami zbrojnymi Sojuszu jest ograniczona do przekazywania decyzji Rady.

mapa

Spośród wysokich rangą oficerów armii państw członkowskich szefowie obrony sojuszników wybierają na 4-letnią kadencję Przewodniczącego Komitetu Wojskowego. Kieruje on bieżącymi pracami Komitetu, przewodniczy jego obradom. Występując w imieniu Komitetu, wydaje zalecenia Międzynarodowemu Sztabowi Wojskowemu i reprezentuje Komitet na posiedzeniach organów wyższych szczebli. Z racji zajmowanego stanowiska pełni też istotną funkcję wojskowego rzecznika Sojuszu w kontaktach z mediami. Działania Komitetu Wojskowego wspierają liczne specjalistyczne komitety wojskowe.

Międzynarodowy Sztab Wojskowy (IMS - International Military Staff) jest merytorycznym organem Komitetu Wojskowego. IMS składa się z kilkuset oficerów i podoficerów z sojuszniczych armii. Sztab planuje, ocenia i przedstawia Komitetowi Wojskowemu zalecenia w sprawach wojskowych oraz odpowiada za właściwe wdrażanie jego postanowień. Pracami Sztabu kieruje dyrektor IMS w randze generała, któremu podlega sześciu asystentów odpowiedzialnych za pracę sekretariatu i oddziałów Sztabu:

  • Oddział Polityki i Planowania, przygotowuje długoterminowe analizy polityczno-wojskowe dla potrzeb Sojuszu oraz odpowiada za sprawy związane z bezpieczeństwem międzynarodowym i operacjami pokojowymi;
  • Oddział Operacyjny, opracowuje bieżące plany operacyjne Paktu, zajmuje się sprawami zmian w strukturze sił zbrojnych sojuszniczych armii oraz międzynarodowymi programami szkolenia;
  • Oddział Logistyki i Zasobów, odpowiada za koordynację planowania państw Paktu w dziedzinie logistyki, infrastruktury, finansów i zasobów ludzkich;
  • Oddział Łączności i Systemów Informacyjnych, opracowuje i nadzoruje wdrażanie norm na polu funkcjonowania systemów dowodzenia, łączności i obiegu informacji w Sojuszu;
  • Oddział Uzbrojenia i Standaryzacji, koordynuje działanie członków Paktu w dziedzinie zbrojeń oraz zapewnia współdziałanie przy wypracowywaniu standardów dotyczących uzbrojenia;
  • Oddział Wywiadu, koordynuje przygotowanie i rozpowszechnianie materiałów wywiadowczych zebranych przez członków NATO (Pakt nie posiada własnego wywiadu), przygotowuje raporty analizujące potencjalne zagrożenia dla bezpieczeństwa krajów członkowskich.

W strukturze Międzynarodowego Sztabu Wojskowego znajduje się także Centrum Sytuacyjne NATO, które wspiera Radę Północnoatlantycką, Komitet Planowania Obrony i Komitet Wojskowy w prowadzonych przez nie konsultacjach. Służy jako główny ośrodek otrzymywania, wymiany i rozpowszechniania informacji o politycznych, wojskowych i ekonomicznych problemach będących w sferze zainteresowania Paktu.

Sekretariat Międzynarodowego Sztabu Wojskowego wykonuje wszystkie funkcje administracyjne związane z działalnością IMS.

2.1. Organizacja wojskowa

Artykuł 5 Traktatu Waszyngtońskiego daje każdemu z państw członkowskich NATO prawo do oczekiwania wsparcia ze strony innych sojuszników w przypadku agresji zbrojnej na jego terytorium. Według znowelizowanej w 1991 r., strategii Paktu, pomoc zbrojna w takim przypadku zostanie tak zorganizowana, aby przy jak najmniejszym nakładzie sił, zapewnić najbardziej efektywny wynik. Do operacji takiej wybiera się więc jednostki spośród wojsk udostępnionych przez państwa Paktu.

Siły zbrojne NATO

Całość sił zbrojnych oddelegowana przez państwa członkowskie do działań w ramach NATO tworzy Połączone Siły Zbrojne. Każdy członek Paktu wydziela określone siły do wspólnego dowództwa, zachowując pozostałe jednostki pod kontrolą narodową. Zadeklarowane do działania w ramach Paktu siły dzielą się na kilka grup:

  • siły podporządkowane NATO w czasie pokoju, które składają się z niewielkich sił interwencyjnych, powietrznej grupy wczesnego ostrzegania oraz trzech zespołów sił morskich operujących na Oceanie Atlantyckim, Morzu Śródziemnym i Kanale La Manche;
  • siły wydzielone do działań w sytuacji kryzysowej, które składają się głównie z jednostek Sił Reagowania, których użycie każdorazowo wymaga zgody państwa je delegującego. W czasie pokoju sojusznicze dowództwa prowadzą i koordynują szkolenie tych oddziałów;
  • siły wydzielane na czas wojny, które stanowią większość lub całość regularnych sił, jakimi dane państwo sojusznicze dysponuje, podporządkowane dowództwu NATO w trakcie działań wojennych na mocy artykułu 5 Traktatu;

Struktura wojskowa NATO
Źródło: E. Latoszek, M. Proczek, Organizacje międzynarodowe we współczesnym świecie, Warszawa 2006.

W Strategicznej Koncepcji Sojuszu z 1991 r. siły wydzielone dla potrzeb NATO zostały podzielone według zdolności do osiągnięcia gotowości operacyjnej i szybkiego przerzutu do rejonów działań wojennych. Z tego punktu widzenia siły NATO dzielą się na:

  • siły natychmiastowego i szybkiego reagowania, które mają za zadanie szybkie udzielenie pomocy siłom zbrojnym napadniętego państwa lub też zademonstrowania determinacji Paktu do użycia siły w przypadku zaistnienia kryzysu międzynarodowego. W ich skład wchodzą jednostki wojsk lądowych, lotniczych i stałe siły morskie NATO stacjonujące w Kanale La Manche i na Morzu Śródziemnym;
  • główne siły obronne, które biorą na siebie główny ciężar walki w przypadku powstania konfliktu zbrojnego. Składają się głównie z ciężkich związków taktycznych: sił lądowych, lotniczych i morskich służących do odstraszania i obrony przeciwko agresji lub wymuszania. Tworzą one wielonarodowe formacje obronne: korpus duńsko-niemiecki, holendersko-niemiecki i dwa korpusy amerykańsko-niemieckie. W sytuacji kryzysowej pod rozkaz Paktu zostanie oddany ponadto Korpus Europejski, złożony z jednostek pochodzących z Belgii, Francji, Luksemburga, Niemiec i Hiszpanii;
  • siły wzmocnienia, które są mobilizowane w przypadku znacznego przedłużenia działań zbrojnych. W ich skład wchodzą główne jednostki amerykańskie, stacjonujące na terytorium USA.

System dowodzenia

Dzięki zintegrowanemu, jednolitemu i wielonarodowemu, systemowi dowodzeniu armie NATO mogą skutecznie działać na współczesnym polu walki, oficerowie ze wszystkich armii Paktu mają możliwość aktywnego uczestnictwa w dowodzenia, adekwatnie do wielkości i jakości sił oddelegowanych przez dany kraj do działania w ramach Paktu. Struktura dowodzenia w Sojuszu jest trójpoziomowa. Na jej szczeblu strategicznym znajdują się dwa dowództwa:

  • Sojusznicze Dowództwo Europy (ACE) z dowódcą Połączonych Sił Zbrojnych (PSZ) NATO w Europie - SACEUR, na czele. Mieści się ono w Casteau w Belgii. ACE zapewnia bezpieczeństwo na obszarze rozciągającym się od północnej Norwegii po Europę Południową wraz z basenem Morza Śródziemnego, zaś od zachodu - od wybrzeża Atlantyku po granicę wschodnią Turcji;
  • Sojusznicze Dowództwo Atlantyku (ACLANT) na którego czele stoi dowódca PSZ NATO Atlantyku - SACLANT. Siedzibą jego jest Norfolk w USA. Obszar działania ACLANT obejmuje tereny od zwrotnika Raka po biegun północny i od wybrzeży Ameryki Północnej do brzegów Europy i Afryki, lecz bez kanału La Manche i Wielkiej Brytanii, które to podlegają ACE.

Stanowiska SACEUR-a i SACLANT-a zajmują generałowie amerykańscy - obecnie są nimi odpowiednio James G. Stavridis i H. Gehman Jr.

Drugi poziom struktury stanowią dowództwa regionalne, podlegle na Atlantyku SACLANT-owi:

  • Dowództwo Regionalne Wschód mieszczące się w Northwood w Wielkiej Brytanii (dowodzi nim brytyjski admirał);
  • Dowództwo Regionalne Zachód w Norfolk, na czele którego stoi Amerykanin;
  • Dowództwo Regionalne Południowy Wschód z siedzibą w Lizbonie.

Nowa struktura dowodzenia Paktu
Źródło: E. Latoszek, M. Proczek, Organizacje międzynarodowe we współczesnym świecie, Warszawa 2006.

Dodatkowo SACLANT bezpośrednio kontroluje dwa dowództwa operacyjne w strefie Atlantyku: Dowództwo Floty Uderzeniowej Atlantyku (STRIKFLTLANT) i Dowództwo Sił Podwodnych Atlantyku (SUBACLANT). Natomiast SACEUR-owi podlegają:

  • Dowództwo Regionalne Północ (AFNORTH) w Brunssum (Holandia), którym dowodzi generał niemiecki.
  • Dowództwo Regionalne Południe (AFSOUTH) mieszczące się w Neapolu, we Włoszech.

Ostatni szczebel struktury dowodzenia stanowią dowództwa lokalne i połączone dowództwa lokalne rodzajów sił zbrojnych. Te ostatnie występują tylko w strukturze ACE.

We wszystkich wielonarodowych sojuszniczych dowództwach służą oficerowie tych sił zbrojnych, które wydzielają swoje wojska do działania pod komendą tych dowództw. Im więcej i lepszych sił zbrojnych dany kraj oddelegowuje pod rozkazy danego dowództwa, tym więcej stanowisk może w nim obsadzić

3. Działalność Paktu w okresie postzimnowojennym

Transformacja NATO

Działalność Paktu Północnoatlantyckiego w okresie zimnej wojny determinowała głównie rywalizacja z państwami bloku socjalistycznego. W zasadzie NATO nie zajmowało się intensywnie żadnymi innymi problemami światowymi. Nakładem głównie amerykańskim NATO stworzyło i zmodernizowało w znaczącym stopniu europejską infrastrukturę - zbudowano magazyny paliwowe, systemy rurociągów, zmodernizowano lotniska, porty itd.

W okresie tym NATO w odpowiedzi i prewencyjnie w związku z istnieniem Układu Warszawskiego prowadziło działania mające na celu modernizację, odpowiednią lokację uzbrojenia (w tym broni atomowej, którą umieszczano również w państwach granicznych NATO - koncepcja obrony zakładała prowadzenie zmasowanych działań obronnych w miejscu ataku - najbliżej granicy przeciwnika) oraz proces zbrojeń. Wyścig zbrojeń na linii USA-ZSRR przyczynił się do znacznego rozkładu gospodarki państwa sowieckiego, stając się jedną z bezpośrednich przyczyn zmian ustrojowych w państwach bloku socjalistycznego.

W 1991 r. formalnie przestaje istnieć Układ Warszawski - faktycznie od transformacji ustrojowej w 1989 r. nie funkcjonuje już jako realnie zagrażająca Zachodowi struktura. Przemiany demokratyczne zachodzą również w samej Rosji.

NATO traci głównego wroga. W efekcie następuje proces częściowego rozbrojenia Sojuszu i znaczącej redukcji potencjału atomowego NATO. Państwa Europy Środkowej i Wschodniej żywotnie zainteresowane są wstąpieniem do Sojuszu. Program Partnerstwo dla Pokoju ma pełnić rolę zarówno programu zastępczego, jak i okresu tymczasowego przed wstąpieniem do NATO. Sojusz, tworząc program, nie chciał drażnić Rosji przyjmowaniem do swych struktur państw stanowiących do niedawna wyłącznie sowiecką strefę wpływów. Do programu partnerskiego przystąpiła z czasem również Rosja. Jej protesty nie zapobiegły ostatecznemu przyjęciu do NATO Polski, Czech i Węgier w 1999 r. oraz 7 kolejnych państw (w tym państw bałtyckich) w 2004 r.

Z chwilą zakończenia zimnej wojny następuje jednak wyraźna zmiana praktyki działania NATO na forum międzynarodowym. NATO staje się organem wprowadzania prawnomiędzynarodowego porządku na obszarach ogarniętych wojną i konfliktami narodowościowymi. Obok KBWE/OBWE Sojusz godzi się na zmianę swojej roli z sojuszniczego układu czysto obronnego w policjanta Europy - strażnika ochrony praw człowieka, rozdzielającego walczące strony. W efekcie NATO podejmuje działania rozjemcze i militarne poza terytorium swoich członków, przy czym pewne kontrowersje może wzbudzać podstawa prawna takich działań.

Reagowanie na nowe zagrożenia w dziedzinie bezpieczeństwa

Po zakończeniu zimnej wojny rola i organizacja NATO musiały przejść poważne zmiany, by sprostać nowym warunkom bezpieczeństwa i stawić czoła nowym zagrożeniom. Bezpieczeństwo euroatlantyckie stało się bowiem bardziej złożone, a wiele nowych zagrożeń pochodzi spoza Europy. Zaliczyć należy do nich tzw. państwa w stanie rozkładu (failedstates), będące źródłem destabilizacji i konfliktów, terroryzm islamski oraz proliferację broni masowego rażenia i środków jej przenoszenia. W obliczu tych i innych zagrożeń NATO zaczęło dostosowywać swoją aktywność do zmieniającego się środowiska bezpieczeństwa. Istotnym krokiem w tym kierunku było uzgodnienie w 1999 r. nowej Koncepcji Strategicznej Sojuszu. Dokument ten określa zagrożenia dla bezpieczeństwa dotyczące NATO oraz metody, jakimi Sojusz stara się im sprostać. Koncepcja Strategiczna opisuje zagrożenia dla bezpieczeństwa jako "wielokierunkowe i często trudne do przewidzenia". Szczególną uwagę poświęca niebezpieczeństwu związanemu z proliferacją broni masowego rażenia i środków jej przenoszenia. W Koncepcji podkreślono również, że materiały i technologia, które mogą być zastosowane do budowy takiej broni i środków jej przenoszenia stają się coraz bardziej dostępne, a potencjalne zainteresowanie produkcją i użytkowaniem tych broni wykazują także inne niż suwerenne państwa podmioty, co w domyśle może oznaczać różne organizacje przestępcze, w tym terrorystyczne. Koncepcja jasno też stwierdza, że interesy Sojuszu w dziedzinie bezpieczeństwa mogą być podważone przez inne zagrożenia o szerszym charakterze, takie jak: akty terroryzmu, sabotaż, zorganizowana przestępczość, a także zakłócenia przepływu żywotnych środków.

W celu walki z tymi zagrożeniami, Sojusz podjął serię inicjatyw zmierzających do poprawy swoich zdolności obronnych oraz wzmocnienia współpracy, zarówno w gronie swoich państw członkowskich, jak i w kontaktach z państwami partnerskimi i innymi organizacjami międzynarodowymi. Należy do nich m.in.:

  • Inicjatywa Zdolności Obronnych (DCI) - jest to priorytetowy program wprowadzony w 1999 r. w celu unowocześnienia zdolności wojskowych w odpowiedzi na nowe warunki bezpieczeństwa;
  • Centrum Broni Masowego Rażenia - powołane w 2000 r., służy wymianie informacji między państwami członkowskimi o zagrożeniach związanych z bronią masowego rażenia oraz szukaniu sposobów koordynowania najwłaściwszych reakcji na te zagrożenia;
  • rozwój Europejskiej Tożsamości Bezpieczeństwa i Obrony w ramach Sojuszu, mającej umożliwić europejskim państwom członkowskim podjęcie większej odpowiedzialności za kwestie bezpieczeństwa i obrony.

Dalsze inicjatywy służące wzmocnieniu zdolności Sojuszu do walki z terroryzmem i innymi nowymi zagrożeniami dla bezpieczeństwa podjęto podczas Szczytu w Pradze w 2002 r. W odniesieniu do problematyki zapobiegania proliferacji i wykorzystania broni masowego rażenia, ogłoszono aż pięć takich inicjatyw: prototyp mobilnego laboratorium analitycznego, zespół reagowania w przypadku ataku przy użyciu broni masowego rażenia, wirtualne centrum doskonalenia obrony przeciwko takim rodzajom broni, stworzenie należących do NATO zapasów środków obrony biologicznej i chemicznej oraz system monitorowania chorób. Warto też przy okazji wspomnieć o utworzeniu wielonarodowego Batalionu Obrony Chemicznej, Biologicznej, Radiologicznej i Nuklearnej, który osiągnął zdolność operacyjną w lipcu 2004 r. i w skład którego weszła m.in. jednostka z Polski. Szczyt w Pradze zaowocował ponadto przyjęciem Praskich Zobowiązań w dziedzinie Zdolności, których celem jest zapewnienie odpowiedniego wyposażenia europejskich sił zbrojnych oraz powołaniem Sił Odpowiedzi NATO, które mają zapewnić zdolność Sojuszu do szybkiego reagowania, przemieszczania sił i uderzania.

Kwestia terroryzmu w oficjalnym dokumencie NATO po raz pierwszy pojawiła się w Deklaracji Szefów Państw i Rządów przyjętej podczas Szczytu w Brukseli w 1994 r. Od tego czasu do problematyki terroryzmu nawiązywał szereg kolejnych dokumentów przyjmowanych przez organy Sojuszu, dokumenty te jednak dość lakonicznie i w podobny sposób odnosiły się do wspomnianego zjawiska, traktując je jako rzeczywiste zagrożenie dla pokoju, bezpieczeństwa i stabilności, które może godzić w integralność państw. W praktyce więc Sojusz nie poświęcał wiele uwagi problemowi terroryzmu, który postrzegany był bardziej jako problem wewnętrzny. Główne działania NATO skupiały się wówczas przede wszystkim na takich celach, jak: odbudowa państw byłej Jugosławii, umacnianie partnerstwa z państwami byłego Związku Radzieckiego oraz państwami z obszaru Morza Śródziemnego, poszerzanie strefy stabilności w Europie poprzez przyjmowanie nowych członków. Istotne przewartościowanie w omawianym zakresie nastąpiło po atakach terrorystycznych na World Trade Center i Pentagon 11.9.2001 r. Reakcja Sojuszu w obliczu tych zamachów była zdecydowana i wyważona. NATO potraktowało te wydarzenia jako zbrojną napaść na terytorium USA, po raz pierwszy w swojej historii uznając, iż w przypadku tym ma zastosowanie art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego, zgodnie z którym atak zbrojny przeciwko jednemu bądź kilku członkom Sojuszu będzie traktowany jak atak przeciwko wszystkim członkom. Co więcej, powołanie się na art. 5 może świadczyć o tym, że poważniejsze akty terroryzmu zostają na stałe przesunięte do strefy objętej tym artykułem, zwłaszcza, że bardzo trudno jest uznać "wojnę z terroryzmem" (czy mówiąc inaczej - działania podejmowane przez koalicję antyterrorystyczną) za ostatecznie zakończoną i odwołać obowiązywanie tego artykułu . Nie ulega jednak wątpliwości, że od czasu zamachów z 11 września terroryzm islamski jest postrzegany przez Sojusz jako jedno z głównych zagrożeń dla światowego pokoju i bezpieczeństwa. Dowodem na to jest choćby przyjęty przez Sojusz Plan Działań Partnerstwa Przeciwko Terroryzmowi (Partnership Action Plan Against Terrorism - PAP-T) - dokument mający na celu określenie zasad i priorytetów współpracy pomiędzy NATO i partnerami w dziedzinie zwalczania terroryzmu. W świetle PAP-T, celami operacyjnymi współpracy antyterrorystycznej są: rozszerzenie dialogu politycznego i wymiany informacji, wzmacnianie zdolności do walki z terroryzmem, likwidacja warunków ułatwiających działanie ugrupowań terrorystycznych, skuteczne zwalczanie skutków ataku terrorystycznego oraz wsparcie państw partnerskich w ich walce z terroryzmem. Plan ten nie wprowadza nowych mechanizmów implementacji, jest bowiem realizowany za pośrednictwem istniejących już instrumentów w dziedzinie partnerstwa z NATO. Dodać też należy, że podczas Szczytu w Pradze przyjęto ponadto ogólną koncepcję wojskową obrony przeciwko terroryzmowi, zawierającą cztery kategorie możliwych działań wojskowych: antyterroryzm (środki obronne), zarządzanie konsekwencjami ataku (przywracanie pożądanego stanu po ataku), przeciwterroryzm (użycie środków ofensywnych) oraz współpraca wojskowa (z państwami i organizacjami).

Rola NATO w operacjach pokojowych - operacjach wspierania pokoju

Znaczenie operacji pokojowych, jako mechanizmu rozwiązywania konfliktów zbrojnych, które zagrażają światowemu pokojowi i bezpieczeństwu, zaczęło wzrastać wraz z zakończeniem zimnej wojny i rozpadem systemu bipolarnego. Co prawda operacje te prowadzone już były znacznie wcześniej, jednak do końca lat 80. XX w. jedyną organizacją międzynarodową podejmującą tego typu działalność (z różnym zresztą skutkiem) była ONZ. W latach 90. XX w. rosnące zapotrzebowanie na operacje pokojowe spowodowało, że ich prowadzeniem, oprócz ONZ, zajęły się także organizacje regionalne, takie jak Organizacja Jedności Afrykańskiej (obecnie Unia Afrykańska) czy OBWE, a z upoważnienia ONZ również NATO, które z uwagi na odpowiedni potencjał operacyjny zaczęło pełnić w tym względzie szczególną rolę. Dlatego w Koncepcji Strategicznej Sojuszu przyjętej w 1991 r. podkreślono znaczenie NATO w systemie bezpieczeństwa międzynarodowego i przewidziano możliwość bezpośredniego udziału członków Paktu w operacjach pokojowych, choć działań takich nie przewidywał Traktat Waszyngtoński i wykraczały one poza ramy art. 5 Traktatu. W następstwie dalszych ustaleń przyjęto, że NATO może uczestniczyć w operacjach pokojowych zgodnie z własną procedurą rozpatrując każdy przypadek oddzielnie, wydzielając odpowiednie siły i środki oraz udostępniając infrastrukturę, systemy dowodzenia, łączności i logistyczne. Ustalono też wspólną doktrynę prowadzenia takich operacji (NATO Doctrine for Peace Support Operations), Sojusz zdecydował się jednak na używanie w swoich oficjalnych dokumentach i instrukcjach określenia "operacje wspierania pokoju" i podzielił je na poszczególne typy: zapobieganie konfliktom, tworzenie pokoju, utrzymanie pokoju, wymuszanie pokoju, budowanie pokoju i pomoc humanitarną.

Pierwsze trzy operacje wspierania pokoju, w które zaangażował się Sojusz, prowadzone były na Bałkanach - najpierw w Bośni i Hercegowinie, następnie w Kosowie, a później w Macedonii. W latach 1992-1995 NATO udzieliło pomocy wojskowej ONZ podczas wojny w Bośni, zapewniając bezpośrednie wsparcie Siłom Ochronnym ONZ (UNPROFOR) stacjonującym na lądzie oraz pomagając monitorować i wymuszać przestrzeganie sankcji ONZ na Morzu Adriatyckim. Ponadto siły Sojuszu nadzorowały strefę zakazu lotów w Bośni i Hercegowinie, a także przeprowadziły w sierpniu i wrześniu 1995 r. naloty powietrzne w celu przerwania oblężenia Sarajewa. Następnie, w grudniu 1995 r., wkrótce po podpisaniu porozumienia pokojowego w Dayton (14 grudnia), Sojusz rozmieścił w Bośni i Hercegowinie działające na podstawie mandatu ONZ wielonarodowe Siły Implementacyjne (IFOR) w celu wdrażania wojskowych aspektów tego porozumienia. Należały do nich: zapewnienie przerwania wrogich działań podejmowanych przez strony konfliktu, oddzielenie ugrupowań zbrojnych nowo powstałych jednostek terytorialnych - Federacji Bośni i Hercegowiny oraz Republiki Serbskiej i przeprowadzenie faktycznego podziału terytorium pomiędzy te dwie jednostki terytorialne (co wiązało się ze wzajemnym przekazywaniem określonych obszarów). Mandat IFOR wygasł po upływie roku i w grudniu 1996 r. zastąpiły je mniejsze Siły Stabilizacyjne (SFOR). Organizacja Narodów Zjednoczonych upoważniła je nie tylko do utrzymywania pokoju w Bośni i Hercegowinie (a z czasem do wspierania agend cywilnych zaangażowanych w działania zmierzające do budowy trwałego pokoju w tym kraju, w po moc uchodźcom i osobom przesiedlonym w powrocie do domu i w reformę bośniackich sił zbrojnych), lecz również - tam, gdzie to konieczne - do wprowadzania pokoju siłą. Siły stabilizacyjne odgrywają też aktywną rolę w zatrzymywaniu osób podejrzanych o popełnienie zbrodni wojennych i przekazywaniu ich Międzynarodowemu Trybunałowi Karnemu dla byłej Jugosławii w Hadze. W miarę poprawy bezpieczeństwa, stopniowo redukowano liczbę jednostek stacjonujących w Bośni i Hercegowinie. Pod koniec 2004 r. Sojusz zdecydował się zakończyć operację w Bośni i Hercegowinie i przekazać jej kierowanie Unii Europejskiej, która przy pomocy sił EUFOR prowadzi w tym kraju operację wojskową Althea.

Interwencja wojskowa NATO w Kosowie nastąpiła po niepowodzeniu "misji ostatniej szansy" specjalnego wysłannika USA Richarda Holbrooke'a, nasileniu się przemocy w tej serbskiej prowincji i w obliczu groźby rozszerzenia konfliktu na cały region. W marcu 1999 r. Sojusz zdecydował się przeprowadzić kampanię powietrzną przeciwko wojskowym i paramilitarnym strukturom jugosłowiańskiego rządu, oskarżanego o represje na ludności cywilnej - kosowskich Albańczykach. Decyzja ta została podjęta po fiasku rozmów pokojowych oraz niezdolności Rady Bezpieczeństwa ONZ do powzięcia działań zapewniających przestrzeganie wydanych przez nią rezolucji. W rezultacie operacji powietrznej NATO, trwającej 78 dni, doszło do zawarcia Wojskowego Porozumienia Technicznego pomiędzy NATO i dowódcami jugosłowiańskimi i ustanowienia Sił Pokojowych w Kosowie (KFOR). Mandat tych sił określony został zarówno we wspomnianym porozumieniu, jak i w rezolucji 1244 (1999) Rady Bezpieczeństwa ONZ. Siły KFOR odpowiedzialne są za powstrzymywanie odradzających się przejawów wrogości, ustanowienie bezpiecznych warunków oraz rozbrojenie Wyzwoleńczej Armii Kosowa. Ponadto, siły kierowane przez NATO wspomagają międzynarodowe wysiłki humanitarne i współpracują z Tymczasową MisjąAdministracyjną ONZ w Kosowie (UNMIK) nad stworzeniem stabilnych warunków do przyszłego rozwoju tej prowincji. Jednostki KFOR patrolują również granicę Kosowa, obsadzają przejścia graniczne i strzegą kluczowych obiektów. Znaczna część personelu jest też zaangażowana w ochranianie osób narodowości serbskiej, które wróciły do Kosowa po zakończeniu konfliktu w tej prowincji.

Omawiając operacje NATO na Bałkanach, warto zwrócić uwagę na podstawy prawne działań podejmowanych przez Sojusz w tym regionie, zwłaszcza że wciąż wzbudzają one pewne kontrowersje. Dokonując działań patrolujących wybrzeże nowej Jugosławii przez samoloty i okręty NATO w związku z obowiązującym embargiem, Sojusz działał zgodnie z rezolucją Rady Bezpieczeństwa. Również bombardowania i ataki powietrzne NATO na obiekty militarne Serbów bośniackich na terenie Bośni i Hercegowiny w okresie 1993-1995 zgodne były z rezolucją Rady Bezpieczeństwa (choć przeciwko akcjom tym jako efektowi interpretacji rezolucji dotyczącej zakazu lotów protestowała post factum Rosja). Jednakże bombardowania celów w samej Serbii w 1995 r. stanowiły zdecydowanie nadużycie prawa przez NATO.

Podjęcie działań militarnych przez NATO przeciwko Serbii w 1999 r. w związku z eskalacją konfliktu w Kosowie i napływającymi informacjami na temat rzekomych zbrodni przeciwko albańskiej ludności cywilnej dokonywanymi przez armię serbską (informacji, które jednakże okazały się w znaczącym stopniu przesadzone lub wręcz nieprawdziwe) może być z kolei postrzegane z dwóch zupełnie różnych stanowisk. Z jednej strony, interwencja kosowska podjęta została bez zezwolenia Rady Bezpieczeństwa i jako taka stanowi naruszenie obowiązującego porządku międzynarodowoprawnego (Karty Narodów Zjednoczonych). Z drugiej strony, interwencja podjęta została dla ochrony praw człowieka - uznanych w prawie międzynarodowym za normę o charakterze erga omnes. Może być więc traktowana jako precedens świadczący o kształtowaniu się prawa zwyczajowego zmieniającego Kartę Narodów Zjednoczonych.

Ostatnią operacją podjętą przez NATO na Bałkanach była akcja rozdzielania walczących stron i rozbrajania oddziałów powstańczej armii albańskiej w Macedonii w związku z wojną domową w tym państwie (wywołaną przez mniejszość albańską). Na prośbę rządu macedońskiego siły NATO podjęły się w sierpniu 2001 r. realizacji ściśle zdefiniowanej misji zarządzania kryzysowego w tym kraju. Działania NATO podejmowane były zgodnie z porozumieniem zawartym przez Sojusz z Macedonią i dotyczyły m.in. rozbrojenia ugrupowań reprezentujących mniejszość albańską zagrażających bezpieczeństwu i stabilności państwa. Na prośbę Skopje, jednostki NATO pozostały w Macedonii, zapewniając ochronę obserwatorom z UE i OBWE aż do końca marca 2003 r., kiedy operacja ta została przejęta przez Unię Europejską. Z dniem 15.12.2003 r., dzięki ustabilizowaniu sytuacji, kierowana przez UE operacja została zakończona i zastąpiono ją działaniami cywilnej policji UE.

Uznając zamachy terrorystyczne z 11.9.2001 r. za napaść zbrojną wymierzoną przeciwko jednemu z członków Paktu i uruchamiając tym samym procedurę przewidzianą w art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego, NATO potraktowało akcj ę USA i państw sojuszniczych podjętą w Afganistanie przeciwko talibom jako działanie podjęte celem przywrócenia bezpieczeństwa obszaru półkuli północnej. W sierpniu 2003 r. Sojusz przejął dowództwo nad Międzynarodowymi Silami Wspierającymi Bezpieczeństwo (ISAF), które zostały powołane w grudniu 2001 r. po upadku reżimu talibów. Początkowo pozostawały one pod zwierzchnictwem Rady Bezpieczeństwa ONZ. Rolą ISAF jest pomoc tymczasowym władzom Afganistanu w poszerzaniu władzy na resztę kraju, szerzeniu zasad prawa i odbudowie kraju. Sojusz zgodził się rozmieścić swoje siły na terytorium Afganistanu i przejął wojskowe dowodzenie nad znaczną liczbą Regionalnych Zespołów do spraw Odbudowy (PRT), które pomagają ustabilizować sytuację w poszczególnych regionach. Począwszy od wspierania kierowanego przez Niemcy PRT w Kunduzie, ISAF stopniowo rozszerza swoje zaangażowanie w tym zakresie. Co istotne, NATO zobowiązało się pozostać w Afganistanie tak długo, jak będzie tam potrzebne.

Misja w Afganistanie jest pierwszą misją NATO wykraczającą poza obszar euroatlantycki. Jest to wynik przełomowych decyzji podjętych przez ministrów spraw zagranicznych Sojuszu w Rejkiawiku, w maju 2002 r., którzy zdecydowali, że NATO musi dysponować siłami zdolnymi do szybkiego przemieszczania w rejony, gdzie będą potrzebne oraz utrzymać działania pomimo odległości i czasu. Dlatego po kierowanej przez USA interwencji sił koalicyjnych przeciwko reżimowi Saddama Husajna, Sojusz zgodził się wspierać dowodzoną przez Polaków wielonarodową dywizję w środkowym Iraku, wspomagając tworzenie sił, logistykę, łączność i wywiad. Sojusz gotów jest też udzielić podobnego wsparcia każdemu państwu członkowskiemu, które o to poprosi.

Wraz z Unią Europejską od czerwca 2005 r. do grudnia 2007 r. NATO wspierało również Unię Afrykańską w rozwijaniu prowadzonej przez nią misji pokojowej w Darfurze w Sudanie (AMIS), mającej na celu powstrzymanie szerzącej się w tej prowincji przemocy. Sojusz przy pomocy swojego lotnictwa przerzucił oddziały pokojowe i siły policyjne UA w spustoszony wojną region oraz rozpoczął szkolenie sił UA w zakresie prowadzenia wielonarodowego dowództwa wojskowego i zarządzania wywiadem.

Militarna działalność Sojuszu oraz jego zaangażowanie w sytuacje stanowiące konflikt zbrojny rodzą pytanie o stosowanie przez NATO zasad i norm międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych. Liczba i różnorodność państw będących członkami Sojuszu może jednak powodować problemy ze stosowaniem tych samych norm prawa humanitarnego przez różne kontyngenty podlegające wspólnemu dowództwu. Przykładowo, w przypadku IFOR i SFOR postanowienia Protokołu Dodatkowego I dotyczącego międzynarodowych konfliktów zbrojnych z 1977 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 41, poz. 175) obowiązywały oddziały niemieckie, nie były natomiast wiążące dla sił francuskich i amerykańskich. Zasadniczo jednak sytuacja taka nie powoduje istotnych trudności w realizacji zadań współdziałających wojsk, szereg bowiem fundamentalnych norm MPH ma charakter norm zwyczajowych, są one zatem wiążące dla wszystkich podmiotów prawa międzynarodowego. Należy ponadto wyraźnie zaznaczyć, że w zakresie, w jakim oddziały wojskowe pozostają organami danego państwa, obowiązujące je reguły postępowania wynikają z norm prawa międzynarodowego wiążących to państwo, a więc zarówno z norm powszechnego prawa zwyczajowego, jak i traktatów, których wspomniane państwo jest stroną. Warto dodać, że w przypadku IFOR i SFOR w Bośni i Hercegowinie oddziały biorące udział w tych operacjach nie były organami NATO, choć Sojusz sprawował nad nimi komendę. Taka częściowa integracja struktur dowodzenia w rzeczywistości nie zakłóca jednak zwierzchnich relacji pomiędzy państwem i jego oddziałami, będącymi nadal organami tego państwa.

Pozostałe obszary działalności

Poza funkcjami, działaniami i zadaniami wymienionymi powyżej, Sojusz zaangażowany jest również w cały szereg projektów, które mają udoskonalać środowisko bezpieczeństwa w Europie. Do działań tych należą: wspomaganie reform wschodnioeuropejskich sił zbrojnych, tworzenie programów przeszkalania byłych oficerów i przygotowywania ich do życia poza służbą wojskową, a także pomoc w rozminowywaniu i likwidowaniu przestarzałych składów amunicji. Poza tym, NATO aktywnie wspiera koordynację pomocy humanitarnej, w czym jest mu pomocny utworzony w 1999 r. Euroatlantycki Ośrodek Koordynacji Reagowania w przypadku Katastrof (EADRCC). Ośrodek działa jako główny punkt wymiany informacji oraz koordynacji państw NATO i państw uczestniczących w PfP w zakresie reagowania na katastrofy (tak naturalne, jak i spowodowane działalnością człowieka) w regionie euroatlantyckim. EADRCC organizuje zakrojone na szeroką skalę ćwiczenia, podczas których trenowane są reakcje na pozorowane katastrofy naturalne i wywołane przez człowieka. EADRCC uczestniczył już m.in. w operacji niesienia pomocy humanitarnej podczas kryzysu związanego z napływem kosowskich uchodźców, w działaniach podjętych w reakcji na wielkie powodzie na Ukrainie, w Rumunii, na Węgrzech, w Albanii i Republice Czeskiej, a także w odpowiedzi na trzęsienie ziemi, które w 1999 r. nawiedziło Turcję. Ośrodek ściśle współpracuje z agendami ONZ, które odgrywają główną rolę w reagowaniu na katastrofy o zasięgu międzynarodowym - Biurem Narodów Zjednoczonych do spraw Koordynacji Pomocy Humanitarnej (UNOCHA) i Biurem Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców, jak również z innymi organizacjami. W ramach NATO przyjęto również rozwiązania niezbędne - gdy to konieczne - do tworzenia i wysyłania w rejony katastrof Euroatlantyckiej Jednostki Reagowania w przypadku Katastrof (EADRU), złożonej z mieszanych jednostek pochodzących z różnych państw.

NATO ma także Program Naukowy, który wspiera współpracę w dziedzinie cywilnych nauk ścisłych pomiędzy naukowcami z państw członkowskich i partnerskich NATO. Wśród projektów wspieranych przez ten program warto wspomnieć o inicjatywach mających wzmocnić sieci komputerowe i upowszechnić Internet w środowiskach naukowców w regionie Kaukazu i Azji Środkowej (Wirtualny Jedwabny Szlak). Ponadto, w związku z przewartościowaniem priorytetów po atakach terrorystycznych z 11.9.2001 r., program skłania się coraz bardziej do wspierania współpracy podejmowanej w ramach projektów związanych z obroną przeciwko terroryzmowi i przeciwdziałaniem zagrożeniom współczesnego społeczeństwa.

4. Unia Zachodnioeuropejska a NATO

Podczas spotkania w Hadze w październiku 1987 r. Rada Ministerialna Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE) złożona z ministrów spraw zagranicznych i ministrów obrony państw członkowskich, przyjęła Platformę europejskich interesów bezpieczeństwa, w której potwierdziła swą wolę wzmacniania europejskiego filaru NATO oraz tworzenia wspólnego wymiaru bezpieczeństwa i obrony Europy. Na posiedzeniach Rady Europejskiej w Maastricht 9 i 10 grudnia 1991 r. podjęto m.in. decyzje dotyczące UZE oraz jej stosunków z NATO. Do najważniejszych z nich należały: zaproszenie europejskich członków Sojuszu do przyjęcia statusu członków stowarzyszonych UZE, porozumienie o umocnieniu europejskiego filaru Paktu, potwierdzenie zamiaru UZE działania w jedności z Sojuszem oraz wzmocnienie operacyjnej roli UZE.

Współpraca między NATO a Unią Zachodnioeuropejską została formalnie zapoczątkowana 21 maja 1992 r. na spotkaniu w Kwaterze Głównej Sojuszu w Brukseli. Obecnie Sekretarz Generalny UZE uczestniczy regularnie w posiedzeniach Rady Północnoatlantyckiej, a Sekretarz Generalny Paktu jest zapraszany na spotkania ministrów UZE.

Dodatkowo Rada Północnoatlantycka i Rada UZE spotykają się przynajmniej cztery razy w roku. Natomiast praktyczna współpraca sprowadza się do wymiany tajnych informacji, regularnych konsultacji sekretariatów i sztabów wojskowych oraz dostępu Unii do zintegrowanego systemu łączności Sojuszu. 8 czerwca 1993 r. na wspólnej sesji Rady Północnoatlantyckiej i Rady UZE zatwierdzono koncepcję operacji morskiej w celu wymuszenia przestrzegania przez Federacyjną Republikę Jugosławii embarga ONZ na dostawy broni oraz wyznaczono dowódcę wspólnej jednostki na Adriatyku. W trakcie działań zatrzymano około 74000 statków, przeszukano na morzu prawie 6000 jednostek, a ponad 1400 zawrócono i przeszukano w portach. Udaremniono sześć prób złamania embarga.

Istotne decyzje pogłębiające współpracę podjęto na szczycie NATO w Brukseli, kiedy to wszyscy członkowie Sojuszu udzielili pełnego poparcia dla budowy Europejskiej Tożsamości w dziedzinie Bezpieczeństwa i Obrony oraz wzmocnienia europejskiego filaru Paktu przez UZE. Chcąc uniknąć dublowania wysiłków, NATO zgodziło się udostępnić swój potencjał dla operacji UZE podejmowanych przez europejskich członków Sojuszu w ramach ich wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Szefowie państw i rządów zatwierdzili również koncepcję Połączonych Sił do Zadań Specjalnych (CJTF) jako środka ułatwiającego przeprowadzenie pewnych operacji. Miała ona być wprowadzona w życie w sposób umożliwiający stworzenie rozdzielnych, lecz nie odrębnych potencjałów wojskowych, które mogą zostać wykorzystane przez NATO lub UZE w sytuacjach mających związek z bezpieczeństwem europejskim i jednocześnie przyczyniających się do zwiększenia bezpieczeństwa Paktu.

14 listopada 1994 r. doszło do spotkania ministrów spraw zagranicznych i obrony państw UZE z dziewięcioma partnerami stowarzyszonymi. Na zakończenie obrad ogłoszono Deklarację z Noordwik, w której podkreślono m.in. zamiar kontynuowania ścisłej współpracy z NATO oraz przypomniano, iż bezpieczeństwo zarówno Sojuszu, jak i Europy, jest niepodzielne. Pozostałe postanowienia dotyczyły: współpracy z partnerami i członkami stowarzyszonymi, współpracy z WE, poparcia dla KBWE oraz prac Zachodnioeuropejskiej Grupy do Spraw Uzbrojenia. UZE wraz z NATO brała również udział w próbach rozwiązania kryzysu w Jugosławii i Albanii przez wsparcie działalności ONZ oraz wspólne prowadzenie operacji wojskowych.

Literatura:

  1. E. Latoszek, M. Proczek, Organizacje międzynarodowe we współczesnym świecie, Warszawa 2006.
  2. NATO - vademecum, Warszawa 1995.
  3. B. Kuźniak, M. Marcinko, Organizacje międzynarodowe, Warszawa 2008.
  4. www.nato.int.