Dziedziny wiedzy

Najnowsze komentarze

Newsletter

Ochrona praw człowieka w ramach Organizacji Jedności Afrykańskiej/Unii Afrykańskiej PDF Print Email
Organizacje międzynarodowe
DATE_FORMAT_LC2

Organizacyjne podstawy jedności afrykańskiej

System ochrony praw człowieka na szczeblu regionalnym w Afryce zorganizowany został w ramach Organizacji Jedności Afrykańskiej, założonej w 1963 r., kiedy to 25 maja w Addis Abebie (Etiopia) przywódcy 30 państw podpisali Kartę OJA. Skupiała 53 państwa Afryki.

Karta OJA w art. 2 wśród swoich celów nie stawia ochrony praw człowieka, ogranicza się do zapisu dotyczącego potrzeby współpracy międzynarodowej, zgodnie z Kartą NZ i Powszechną Deklaracją Praw Człowieka. Było to spowodowane tym, iż jej aktywność koncentrowała się w początkowym okresie wokół pełnego wyzwolenia Afryki spod kolonializmu oraz rządów białej mniejszości. Kierowała się zasadą nieingerencji, co m.in. utrudniało jej interwencję w krajach, gdzie dochodziło do łamania praw człowieka. Próby zmiany w tym względzie sięgają lipca 1990 r., kiedy to OJA uchwaliła deklarację stwierdzającą, iż jej priorytetem jest demokratyzacja, rozpowszechnianie idei społeczeństwa obywatelskiego, promocja i realizowanie praw człowieka. Podczas kolejnych spotkali przyjęto szereg uchwał w tym względzie.

W ramach OJA podejmowano wysiłki w zakresie ściślejszych związków państw członkowskich. Były one nieudane, natomiast w latach dziewięćdziesiątych ponownie do nich wrócono, po części w wyniku doświadczeń europejskich - funkcjonowania od 1992 r. Unii Europejskiej.

Z inicjatywy przywódcy Libii, Muamara el-Kaddafiego, na IV Nadzwyczajnym szczycie państw afrykańskich w Syrcie (Libia) - 8-9 września 1999 r. - został przedstawiony plan powołania rządu afrykańskiego, który miał stać na czele Stanów Zjednoczonych Afryki. Uchwalono deklarację o utworzeniu Unii Afrykańskiej w miejsce OJA.

3 czerwca 2000 r. w Trypolisie nadzwyczajna sesja Rady Ministrów OJA przygotowała projekt Aktu Ustanawiającego Unię Afrykańską. Został on przejęty przez przywódców 27 państw obecnych na Zgromadzeniu Szefów Państw i Rządów w dniu 11 lipca 2000 r. w Lome (Togo). Podczas szczytu OJA w Lusace, w Zambii, w lipcu 2001 r. uchwalono Nową Afrykańską Strategię, która stawia sobie za cel wydobycie Afryki z ubóstwa do 2015 roku. Oficjalnie OJA została "pogrzebana" lipca 2002 r. w Durbanie (RPA) przez 34 monarchów i prezydentów państw Afryki. W zamierzeniach inicjatorów ma to być kopia Unii Europejskiej. Ostatnim przewodniczącym OJA i pierwszym UA został Thabo Mbeki, prezydent RPA.

Akt Ustanawiający Unię Afrykańską wszedł w życie 26 maja 2001 r. W tym dokumencie odwołuje się do idei panafrykańskiej i solidarności oraz zasad Karty OJA i Traktatu z Abudży - Układu o Wspólnocie Gospodarczej Afryki z 1994 r. Nacisk jest położony na utworzenie Afrykańskiej Wspólnoty Ekonomicznej.

Wśród 14 celów wymienionych w art. 3 Aktu bezpośrednio dwa cele odnoszą się do praw człowieka:

  • popieranie współpracy międzynarodowej zgodnie z Kartą NZ i Powszechną Deklaracją Praw Człowieka (ten cel był i w OJA) - 3e,
  • sprzyjanie i ochrona praw człowieka i ludów zgodnie z Afrykańską Kartą Praw Człowieka i Ludów oraz innych instrumentów - 3h.

Protokół dotyczący zmian Aktu, przyjęty na 2. sesji Zgromadzenia UA w Maputo 12 lipca 2002 r., dodał do celów Unii trzy nowe, w tym dotyczący zapewnienia udziału kobiet w procesach podejmowania decyzji w dziedzinie polityki, gospodarki i problemów społeczno-kulturalnych.

Wśród 16 zasad znalazły się również takie, które dotyczą praw człowieka (w Karcie OJA nie występowały:

  • uczestnictwo afrykańskich ludzi w aktywności Unii - art. 4c,
  • prawo Unii do interwencji, w przypadkach popełnienia zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości, ludobójstwa - art. 4h,
  • krzewienie równouprawnienia pici - art. 4i,
  • przestrzeganie zasad demokratycznych, praw człowieka, praworządności i dobrego rządzenia - art. 4m,
  • poszanowanie świętości życia ludzkiego, potępienie i odrzucenie bezkarności politycznych zabójstw, aktów terroryzmu - 4o,
  • potępienie i odrzucenie rządów powstałych w drodze niekonstytucyjnej - 4p.

Według art. 5, na czele Unii stoi Zgromadzenie Unii, składające się z szefów rządów i państw członkowskich. Organem wykonawczym jest Rada Wykonawcza tworzona przez ministrów spraw zagranicznych lub ministrów delegowanych przez rządy, w jego ramach funkcjonuje Komitet Stałych Przedstawicieli. Na mocy protokołu z dnia 25 października 2000 r. został ustanowiony Parlament Panafrykański. Celem interpretacji Aktu i do rozstrzygania sporów powołano Trybunał Sprawiedliwości, zaś do pełnienia funkcji sekretariatu - Komisję. Przewidziano również funkcjonowanie organów pomocniczych - komitetów (art. 14). Eksperckim organem doradczym ma być Rada Gospodarcza, Socjalna i Kulturalna, a wśród instytucji finansowych Akt wymienia: Afrykański Bank Centralny, Afrykański Fundusz Walutowy, Afrykański Bank Inwestycyjny.

Na mocy Protokołu Dotyczącego Zmian w Akcie Ustanawiającym Unię Afrykańską dodano nowy artykuł 20a, który wprowadzał w struktury organów Radę do spraw Pokoju i Bezpieczeństwa jako stały organ uprawniony do podejmowania decyzji w sprawie konfliktów.

Siedzibą Unii Afrykańskiej jest Addis Abeba (Etiopia), zaś językami roboczymi Unii i jej instytucji - języki afrykańskie, arabski, angielski, francuski i portugalski.

Organizacja będzie miała prawo do zbrojnej interwencji w państwach członkowskich w przypadku zaistnienia poważnych okoliczności - zbrodni wojennych, ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości - decydować będzie o tym Zgromadzenie Unii, a organem organizującym taką akcję będzie Rada do spraw Pokoju i Bezpieczeństwa.

W art. 30 przewidziano zawieszanie w prawach członkowskich Unii, jeśli rząd zostanie utworzony na drodze użycia siły.

Instytucje ochrony praw człowieka w Afryce

Podstawą afrykańskiego systemu ochrony praw człowieka była Karta Organizacji Jedności Afrykańskiej, a obecnie jest nim Akt Ustanawiający Unię Afrykańską. Na tej bazie zostały uchwalone następujące instrumenty traktatowe:
Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów (Narodów), została ustanowiona na podstawie Karty OJA w dniu 27 czerwca 1981 r., a weszła w życie 21 października 1986 r. Jest ratyfikowana przez wszystkie państwa Unii Afrykańskiej.

Wg poglądu przedstawiciela Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka, Bertranda Ramcharana, wyrażonego podczas spotkania 5-7 listopada 2001 r. w Genewie w sprawie Afrykańskiego Regionalnego Dialogu - jest ona historycznym instrumentem, który odzwierciedla syntezą wartości Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i jest afrykańską podstawą praw człowieka. Wykazuje specyfikę afrykańską, która jest spowodowana tradycjami historycznymi i wartościami cywilizacyjnymi Afryki, zawartymi w preambule Karty, gdzie podkreśla się, że cechy tradycji historycznej i wartości cywilizacji afrykańskiej, które powinny inspirować i kształtować koncepcją praw człowieka i ludów (...) rzeczywistość i poszanowanie praw ludów powinny koniecznie gwarantować prawa człowieka (...) podstawowe znaczenie ma zwrócenie szczególnej uwagi na prawo do rozwoju, i że prawa obywatelskie i polityczne nie mogą być oddzielone od gospodarczych, socjalnych i kulturalnych. Temu credo jest podporządkowana konstrukcja Karty, która dzieli się na trzy części, przy czym pierwsza zawiera zarówno prawa, jak i obowiązki.

Karta gwarantuje prawa człowieka w odniesieniu do różnych podmiotów - osób indywidualnych, małych grup społecznych i dużych grup:
1) Wśród wielu praw dotyczących osób indywidualnych znalazły się prawa:

  1. osobiste i polityczne, obywatelskie: zakaz dyskryminacji w korzystaniu z praw i wolności człowieka (art. 2); równość wobec prawa i równa ochrona prawna (art. 3); .prawo do życia (art. 4); zakaz niewolnictwa i handlu niewolnikami, zakaz tortur, okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego karania lub traktowania (art. 5); prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 6); prawo do sądu bezstronnego, zasada domniemania niewinności, prawo do obrony, do skutecznego środka odwoławczego, zakaz karania bez podstawy prawnej (art. 7); wolność sumienia, wyznania i wolnego praktykowania religii (art. 8); prawo do informacji, wolność słowa (art. 9); prawo do swobodnego zrzeszania się (art. 10); prawo do organizowania zgromadzeń (art. 11); prawo do swobodnego poruszania się i wyboru miejsca zamieszkania w granicach państwa, do opuszczenia kraju i powrotu, prawo osób prześladowanych do azylu oraz do uzyskania tego azylu w innych krajach, prawa cudzoziemca w związku z decyzją o wydaleniu (art. 12); prawo do udziału w rządzeniu własnym krajem, równego dostępu do służby publicznej i własności publicznej (art. 13);
  2. prawa ekonomiczne, kulturalne i społeczne: do posiadania własności (art. 14); do pracy (art. 15); do ochrony zdrowia (art. 16); do nauki, do uczestniczenia w życiu kulturalnym (art. 17).

Wśród tych praw specyficznym - w porównaniu do innych systemów ochrony praw człowieka - jest prawo osób prześladowanych do azylu oraz do uzyskania tego azylu w innych krajach, w tym sensie, że pomija przyczyny, dla których osoba zagrożona takim działaniem znalazła się w takim kraju (art. 12 ust. 3) oraz prawo dostępu do własności publicznej oraz służb (art. 13 ust. 3). Z kolei Karta nie przewiduje zakazu pozbawienia wolności z powodu niewywiązywania się z zobowiązań umownych, brak jest zakazu pracy przymusowej lub obowiązkowej (w art. 5); w art. 2 nie wymienia się statusu majątkowego jako możliwej przesłanki dyskryminacyjnej, w tych przesłankach dodatkowo zawiera zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność do grupy etnicznej;

2) W kategorii małych grup - w art. 18 rodzinę uznano za naturalną i podstawową komórkę społeczną, która jest środowiskiem zachowującym moralność i tradycyjne wartości. Jednocześnie został tam zawarty obowiązek państwa do wspomagania rodziny, do zapewnienia eliminacji dyskryminacji kobiet, do ochrony dzieci, osób w podeszłym wieku i niepełnosprawnych;

3) Karta gwarantuje ludom prawo do: równego szacunku i równych praw (art. 19); istnienia, wyzwolenia z dominacji, wyboru form rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturalnego, swobodnego określenia swego statusu politycznego (art. 20); swobodnego dysponowania majątkiem i zasobami naturalnymi (art. 21); rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturalnego z poszanowaniem własnej wolności, tożsamości i równości w korzystaniu ze wspólnego dziedzictwa ludzkości (art. 22); pokoju i bezpieczeństwa (art. 23); zadowalającego i korzystnego dla rozwoju środowiska naturalnego (art. 24).

Karta, jako jedyna spośród umów międzynarodowych poświęconych prawom człowieka, zawiera także obowiązki jednostki względem państwa, społeczeństwa i rodziny, wśród nich wymienia m.in.:

  1. Obowiązek szacunku i tolerancji dla innych ludzi (art. 28);
  2. Obowiązek pracy na rzecz rodziny, poszanowania rodziców i pomocy w razie konieczności; oddania dla społeczności narodowej "własnych zdolności fizycznych i intelektualnych"; nienarażania bezpieczeństwa państwa; zachowania i umacniania solidarności społecznej i narodowej oraz niepodległości i integralności terytorialnej; pracy na miarę zdolności i umiejętności oraz płacenia podatków; kultywowania afrykańskich wartości kulturowych; popierania jedności afrykańskiej (art. 29).

Tak szeroki katalog obowiązków jednostki i podkreślanie konieczności ich przestrzegania może sugerować, że to nie organizacja ma służyć jednostce, a wręcz przeciwnie, jednostka ma podejmować wszelkie działania, które są pożyteczne dla dobra własnego państwa i organizacji. Kontrolę przestrzegania praw człowieka sprawuje Afrykańska Komisja Praw Człowieka i Ludów, która - podobnie jak Amerykańska Komisja - ma również przypisane zadanie promowania praw, a także wykładnię postanowień Karty. W jej skład wchodzi jedenaście osób (art. 30). Przewiduje sześcioletnią kadencję -jej członkowie nie mogą być wybrani ponownie (art. 36). Wybór jest tajny i dokonywany przez Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów z listy osób zgłoszonych przez państwa-strony - każde państwo może zgłosić nie więcej niż dwóch kandydatów. Komisja wybiera przewodniczącego i jego zastępcę na okres dwóch lata (art. 42).


Zgodnie z Regułami Funkcjonowania Komisji, przyjętymi w październiku 1995 r., działa ona w trybie sesyjnym - jej sesje zwyczajne odbywają się co najmniej dwa razy w roku (po dwa tygodnie, wyjątkowo - tak jak podczas 32. sesji - trwała siedem dni). Przewodniczący Komisji może również zwoływać specjalne sesje w przypadku opowiedzenia się za tym przez większość członków Komisji lub wezwania Przewodniczącego O JA (UA). Mandat Komisji obejmuje (art. 45):

  1. Propagowanie praw człowieka, w szczególności poprzez:
    • gromadzenie materiałów, podejmowanie studiów nad problemami afrykańskimi w dziedzinie praw człowieka, organizowanie seminariów, sympozjów, konferencji, rozpowszechnianie informacji, wspieranie narodowych i lokalnych instytucji, dostarczanie rządom opinii i rekomendacji,
    • formułowanie i ustanawianie zasad i reguł dotyczących rozwiązywania prawnych problemów,
    • współpraca z innymi afrykańskimi i międzynarodowymi instytucjami zajmującymi się propagowaniem i ochroną praw człowieka i ludów;
  2. Zapewnienie ochrony praw człowieka i ludów;
  3. Interpretacja postanowień Karty na prośbę państw stron, instytucji OJA (UA);
  4. Wypełnianie zadań zleconych przez Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów.

Komisja zapewnia ochronę praw człowieka i ludów poprzez każdą właściwą metodą dochodzenia, wysłuchanie Sekretarza Generalnego lub każdą inną osobę władną do naświetlenia sprawy (art. 46).

Karta przewiduje kontrolę implementacji i przestrzeganie jej postanowień poprzez procedurę skargi państwowej, która wygląda następująco:

  1. Pisemne zawiadomienia od państw wskazujących na pogwałcenie przez inne państwo postanowień Karty, składa się je równolegle do zainteresowanego państwa, Sekretarza Generalnego i Przewodniczącego Komisji - państwo- adresat ma trzy miesiące na pisemne wyjaśnienie lub oświadczenie w sprawie (zgodnie z art. 49 jest możliwość pominięcia tego etapu i od razu można zwrócić się do Komisji);
  2. Jeśli nie uda się polubowne załatwienie sprawy w trybie dwustronnym - to w ciągu kolejnych trzech miesięcy każde państwo ma prawo do przesłania sprawy Komisji;
  3. Komisja - po upewnieniu się o wyczerpaniu wszystkich środków krajowych - podejmuje sprawę;
  4. Komisja zwraca się do zainteresowanego państwa o dostarczenie wszelkich informacji - można je składać ustnie lub pisemnie;
  5. Jeśli nie dojdzie do polubownego załatwienia sprawy, Komisja sporządza sprawozdanie z podaniem faktów, wniosków, które jest przesyłane do zainteresowanych państw oraz podane do wiadomości Zgromadzeniu Szefów Państw i Rządów wraz z zaleceniem.

Komisja może - jeśli zadecyduje tak większość - dopuścić zawiadomienia inne niż państwowe, jeśli spełniająnastępujące warunki formalne (art. 56), a więc:

  • nie są anonimowe,
  • są zgodne z Kartą OJ A lub Kartą Praw Człowieka i Ludów,
  • ich język nie jest ubliżający lub znieważający państwo, jego instytucje lub OJA,
  • wyrażają rzeczywiste obserwacje lub doświadczenia, a nie tylko doniesienia środków masowego przekazu,
  • po wyczerpaniu krajowych środków zaradczych,
  • są wniesione w odpowiednim terminie od wyczerpania środków krajowych,
  • nie dotyczą spraw, które zostały już załatwione przez zainteresowane państwo zgodnie z zasadami Karty NZ lub Karty OJA, lub Karty Praw Człowieka i Ludów.

System ten jest wykorzystywany rzadko, do 1997 r. Komisja otrzymała ok. 200 skarg indywidualnych, a do maja 2002 r. przedstawiono 245 zawiadomień, z tego większość pochodziła od organizacji pozarządowych, 20% od osób indywidualnych.

Komisja, jeśli stwierdzi poważne i masowe pogwałcenie praw człowieka, zwraca uwagę Konferencji, która z kolei może zlecić szczegółowe badanie (pogłębione studia) i zdanie relacji (art. 58).

Co dwa lata państwa-strony Karty mają obowiązek składać sprawozdania z wykonania praw. Komisja je rozpatruje, z tym że brak jest reguł postępowania w tym zakresie. Z tego względu wiele państw uchylało się od tego lub przedstawiało je w sposób pobieżny. Zmienione w dniu 6 października 1995 r. przepisy proceduralne Komisji przewidują publiczne badanie sprawozdań, po których Komisja przekazuje swoje komentarze i uwagi do danego państwa.

Państwa-strony mają również obowiązek popierania i zapewnienie wychowania w duchu poszanowania praw i wolności zawartych w Karcie, poprzez nauczanie i publikacje (art. 25), a także zagwarantowanie niezawisłości sądownictwa i zezwolenie na tworzenie i działanie instytucji krajowych przeznaczonych do popierania i ochrony praw człowieka.

W praktyce państwa ociągają się z wykonaniem tego obowiązku - do października 2001 r. z 51 państw, które ratyfikowały Kartę, tylko 30 złożyło sprawozdanie i wszystkie z opóźnieniem. Według stanu z maja 2003 r. nie złożyło żadnego sprawozdania 19 państw, a tylko 11 przekazało dwa sprawozdania.

Komisja może powołać specjalnych sprawozdawców i grupy robocze składające się z co najmniej trzech członków Komisji. W 2003 r. funkcjonował Specjalny Sprawozdawca do spraw Więzień i Warunków Zatrzymania (Aresztu), Specjalny Sprawozdawca do spraw Praw Kobiet w Afryce, Grupa Robocza do spraw Ludności Tubylczej, Grupa Robocza do spraw Wolności Słowa. Planowano również ustanowienie Specjalnego Sprawozdawcy do spraw Pozasądowych, Zbiorowych i Arbitralnych Egzekucji w Afryce.

W dniu 10 czerwca 1998 r. podczas spotkania szefów państw i rządów w Ouagadougou (Burkina Faso) został uchwalony Protokół do Konwencji, powołujący Afrykański Trybunał Praw Człowieka i Ludów (podpisało go 30 krajów, do 25 marca 2004 r. ratyfikowało go piętnaście państw), wszedł w życie w dniu 25 stycznia 2004 r. Trybunał ma uzupełniać działania Komisji w zakresie merytorycznego i sądowego rozstrzygania spraw. Składa się z jedenastu sędziów (art. 10), wybieranych przez Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów na sześcioletnią kadencję (jednokrotna reelekcja) z listy alfabetycznej - każde państwo wysuwa trzech kandydatów, w tym co najmniej dwóch ze swojego państwa, państwo nie może mieć więcej niż jednego sędziego (art. 11-12). Powinni oni reprezentować obie płci, główne regiony Afryki i tradycje prawne (art. 14). Sędzia nie będzie mógł brać udziału w sprawie, w której już uprzednio występował jako sędzia, doradca; adwokat lub przedstawiciel jednej ze stron.

Jurysdykcją Trybunału objęte zostaną wszelkie przypadki i kwestie przedłożone do interpretacji i stosowania Karty, Protokołu i innych afrykańskich konwencji praw człowieka (art. 3). Trybunał jest jednocześnie organem doradczym dla państw członkowskich UA, instytucji i organizacji uznanych przez Unię (art. 4).

Do Trybunału mogą wnosić sprawy: Komisja, państwa-strony, które wcześniej wniosły skargę do Komisji i państwa skarżone (art. 5). Po wykorzystaniu procedury art. 55 Afrykańskiej Karty, a więc wniesieniu sprawy do Komisji, sprawę mogą wnosić osoby indywidualne, organizacje pozarządowe i grupy osób (art. 6), jednakże w ustępie 3 tego artykułu została przewidziana sytuacja, że Trybunał może samodzielnie zadecydować - czy przyjmie skargę bez uprzedniego jej rozpatrzenia przez Komisję, czy zwróci ją do Komisji.

Trybunał w określaniu dopuszczalności skargi posługuje się kryteriami określonymi w art. 56 Afrykańskiej Karty. W orzekaniu stosuje przepisy Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów oraz innych - określonych w art. 60 i 61 Karty (art. 7).

Zgodnie z art. 23 posiedzenia Trybunału w zasadzie mają być publiczne i będzie on mógł prowadzić przesłuchania stron i zarządzać dochodzenia. Na tej podstawie będzie wydawał orzeczenia, które są ostateczne. Państwa strony będą miały obowiązek zastosowania się do orzeczeń i zagwarantowania ich egzekucji. Kontrolę sprawuje Rada Ministrów z ramienia Zgromadzenia Szefów Państw i Rządów OJA - art. 27 (Rada Wykonawcza i Zgromadzenie UA). Trybunał ma składać roczne sprawozdania Zgromadzeniu, w którym powinien wskazać te państwa, które nie zastosowały się do jego decyzji (art. 28).

W ocenie specjalistów ustanowienie Afrykańskiego Trybunału Praw Człowieka i Ludów będzie właściwym krokiem w kierunku wzmocnienia mechanizmów ochrony praw człowieka. Kwestia powodzenia tej misji będzie zależała od tego, czy Unia Afrykańska zapewni Trybunałowi odpowiednie środki, czy państwa-strony będą przestrzegać prawa człowieka.

Protokół Dodatkowy do Afrykańskiej Karty w sprawie Praw Kobiet w Afryce został podpisany w dniu 11 lipca 2003 r. na drugim szczycie Unii Afrykańskiej w Maputo, w Mozambiku. Do 25 marca 2004 r. podpisało go 21 państw, z tym, że żadne z nich nie ratyfikowało (wymogiem wejścia w życie jest ratyfikacja przez piętnaście państw). Protokół jest rozwinięciem art. 2 i art. 18 ust. 3 Afrykańskiej Karty, który nakłada na państwa obowiązek wyeliminowania dyskryminacji kobiet oraz zapewnienia im ochrony praw, poprzez zmiany w ustawodawstwie, instytucjach i praktykach (art. 2). Przewidziano w nim szereg praw:

  1. Prawa osobiste, polityczne: prawo do godności (art. 3); prawo do życia (zakaz orzekania i wykonywania kary śmierci wobec kobiet w ciąży lub posiadających niemowlę), integralności psychicznej i fizycznej oraz bezpieczeństwa osobistego, w tym m.in. zakaz przeprowadzania eksperymentów bez zgody kobiety, zakaz handlu kobietami (art. 4); prawo do partycypacji w politycznym i decyzyjnym procesie podejmowania decyzji (art. 9);
  2. Prawa socjalne, ekonomiczne i kulturalne: prawo do oświaty i szkoleń - państwa zostały zobowiązane m.in. do wyeliminowania przejawów dyskryminacji w dostępie, w programach nauczania, w podręcznikach, do organizowania szkoleń ofiarom przemocy, zwłaszcza gwałtów (art. 12); prawo do pracy, w tym m.in. zapewnienia równości w zatrudnieniu i płacy za tę samą pracę, zabezpieczenia przed molestowaniem seksualnym, wprowadzenia zakazu zatrudniania dzieci, zwłaszcza dziewcząt (art. 13); prawo do opieki zdrowotnej i reprodukcji (decydowania o urodzinach dziecka, wyboru miejsca urodzenia, metod antykoncepcyjnych, dostępu do środków zabezpieczających przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, w tym HIV/AIDS), do informacji o stanie zdrowia partnera, prawo do aborcji w przypadku gwałtu lub kazirodztwa oraz gdy ciąża zagraża życiu kobiety (art. 14); prawo do bezpieczeństwa żywnościowego, czystej wody i zdrowej żywności (art. 15); prawo do odpowiednich warunków mieszkalnych (art. 16); prawo do życia w "pozytywnym kontekście kulturalnym" i partycypacji w sprawach kulturalnych (art. 17);
  3. Prawa solidarnościowe: prawo do zdrowego i odpowiedniego środowiska naturalnego (art. 18); prawo do pokoju (art. 10);
  4. Specyficzne prawa: prawo do zawarcia związku małżeńskiego - swobodnego wyboru małżonka, dobrowolnej decyzji o małżeństwie - po ukończeniu 18. roku życia - monogamicznego, pisemnego i zarejestrowanego, z zachowaniem prawa wyboru nazwiska i obywatelstwa swojego lub małżonka oraz miejsca zamieszkania, a także prawo decydowania o przyjęciu nazwiska i narodowości swoich dzieci, do wpływu na ich edukację, do nabywania, zarządzania i sprzedaży własnego majątku (art. 6); prawo do separacji i rozwodu (art. 7); prawa "wdowie", w tym zakaz nieludzkiego, poniżającego traktowania, prawo do opieki nad dziećmi po śmierci męża, włącznie z reprezentowaniem ich interesów oraz prawo do ponownego małżeństwa (art. 20); prawo do dziedziczenia, w tym pozostania w domu małżeńskim (art. 21); specjalna ochrona przed przemocą, zwłaszcza seksualną oraz dyskryminacją, w tym dziewcząt (art. 22); prawa kobiet niepełnosprawnych (art. 24); prawa kobiet aresztowanych w ciąży, wywodzących się z mniejszościowych grup (art. 24); ochrona kobiet w czasie konfliktów zbrojnych (obowiązek przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego, ochrona uchodźców, zakaz rekrutacji dziewcząt poniżej 18. roku życia do armii) (art. 11).

Państwa zostały zobowiązane do implementacji Protokołu do porządku krajowego oraz do składania sprawozdań na podstawie art. 62 Afrykańskiej Karty (art. 26), zaś Afrykański Trybunał otrzymał uprawnienie do interpretacji jego stosowania (art. 27). Afrykańska Karta Praw i Dobrobytu Dziecka została podpisana 24 września 1990 r., a weszła w życie 29 listopada 1999 r. (do 25 marca 2004 r. ratyfikowały ją 32 państwa). Według konwencji, dziecko to osoba, która nie przekroczyła 18. roku życia (art. 2). Przewiduje zakaz dyskryminacji (art. 3). Państwa w swojej działalności muszą kierować się jak najlepszym interesem dziecka (art. 4). Karta przewiduje szereg praw:

  1. Prawa osobiste i polityczne: prawo do życia, bezpieczeństwa, ochrony i rozwoju, zakaz orzekania kary śmierci za przestępstwa dokonywane przez dzieci (art. 5); prawo do nazwiska, zarejestrowania i narodowości (art. 6); wolność wypowiedzi (art. 7); prawo do zrzeszania się i stowarzyszenia (art. 8); wolność sumienia, wyznania i religii (art. 9); prawo do prywatności (art. 10); zakaz tortur, niehumanitarnego i poniżającego traktowania, w tym wykorzystywania seksualnego (art. 16); prawo do właściwego traktowania w przypadku oskarżenia i w procesie sądowym (art. 17); ochrona przed negatywnymi praktykami społecznymi i kulturalnymi, w tym mających znamiona dyskryminacji (art. 21);
  2. Prawa socjalne, ekonomiczne i kulturalne: prawo do nauki, w tym do rozwoju osobowości, talentów i zdolności, przy poszanowaniu ochrony i umacnianiu afrykańskiej moralności, tradycyjnych wartości i kultury oraz przygotowaniu dzieci do życia w wolnym społeczeństwie, w tolerancji, dialogu i wzajemnym respektowaniu, i przyjaźni między grupami etnicznymi, plemiennymi i religijnymi oraz promujących narodową niezależność i integralność terytorialną, jedność i solidarność afrykańską, szacunek dla środowiska naturalnego; państwa są zobowiązane do wprowadzenia bezpłatnej i przymusowej edukacji stopnia podstawowego, upowszechnienia średniego wykształcenia (art. 11); prawo do rozwoju kulturalnego i artystycznego (art. 12); prawo do opieki zdrowotnej, zagwarantowania wyżywienia, zdrowej wody pitnej (art. 14); prawo do wypoczynku, obrony przed ekonomiczną eksploatacją i przed wykonywaniem prac niebezpiecznych lub zakłócających rozwój dziecka (art. 15);
  3. Prawa rodziny: ochrona rodziny jako naturalnej wspólnoty i podstawy społeczeństwa (art. 18); prawo do opieki rodzicielskiej (art. 19); ochrony i specjalnego traktowania w razie separacji (art. 15);
  4. Szczególne prawa: ochrona dzieci w czasie konfliktów zbrojnych (obowiązek przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego) (art.. 22); ochrona dzieci uchodźców (art. 23); związane z adopcją - odpowiedni dobór rodziców adopcyjnych i zastępczych, regulacje dotyczące adopcji zagranicznych (art. 24); ochrona przed apartheidem i dyskryminacją (art. 26); ochrona przed wykorzystywaniem seksualnym, prostytucją i pornografią (art. 27); ochrona przed narkomanią (art. 28); ochrona przed sprzedażą, handlem i przemytem (art. 29); prawa dotyczące dzieci uwięzionych matek (art. 30). Na dzieci zostały nałożone również obowiązki (art. 31): szacunku dla rodziców, przełożonych, starszych i pomaganie im w potrzebie; służenia wspólnocie narodowej na miarę swoich zdolności fizycznych i intelektualnych; ochrony i wzmacniania socjalnej i narodowej solidarności; ochrony i wzmacniania afrykańskich wartości kulturowych, w duchu dialogu i tolerancji; ochrony niezależności i integralności terytorialnej swojego kraju; promocji jedności afrykańskiej.

Karta przewiduje powołanie Komitetu Ekspertów do spraw Praw i Dobrobytu Dziecka (art. 32). Ma składać się z jedenastu czlonków-ekspertów, wybranych przez Zgromadzenie na pięcioletnią kadencję. Występują oni we własnym imieniu. Funkcje Komitetu - wzorowane na zadaniach Afrykańskiej Komisji Praw Człowieka i Ludów - są następujące (art. 42):

  1. Propagowanie i ochrona praw wchodzących w zakres Karty, w szczególności poprzez:
    • gromadzenie dokumentów, organizowanie spotkań z instytucjami zajmującymi się dziećmi, dostarczanie rządom opinii i rekomendacji,
    • formułowanie i ustanawianie zasad i reguł dotyczących praw dziecka,
    • współpraca z innymi afrykańskimi i międzynarodowymi instytucjami zajmującymi się propagowaniem i ochroną praw i dobrobytu dziecka;
  2. Monitorowanie implementacji i stosowania praw zawartych w Karcie;
  3. Interpretacja postanowień Karty na prośbę państw-stron, instytucji UA;
  4. Wypełnianie zadań zleconych przez Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów, Sekretarza Generalnego oraz innych organów Unii i ONZ.

Państwa-strony mają obowiązek składania Komitetowi sprawozdania - pierwsze w ciągu dwóch lat od ratyfikacji Karty, następne co trzy lata (art. 43). Do Komitetu mogą być kierowane zawiadomienia - jednostek, grupy osób i NGOs uznawanych przez Unię, państwo członkowskie, ONZ (art. 44). Ma on również prawo do interpretacji przepisów Karty, do składania co dwa lata swojego sprawozdania na sesji Zgromadzenia, które może być publikowane (art. 45). W swojej działalności Komitet ma kierować się postanowieniami Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów, Aktu Unii Afrykańskiej, Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Międzynarodowej Konwencji Praw Dziecka oraz innych instrumentów przyjętych przez ONZ i państwa afrykańskie w zakresie prawa człowieka i afrykańskich wartości i tradycji (art. 46).

Konwencja dotycząca Specyficznych Aspektów Problemów Uchodźstwa w Afryce została przyjęta w Addis Abebie 10 września 1969 r., a weszła w życie 20 czerwca 1974 r.; ratyfikowały ją 44 państwa (wg stanu z 25 marca 2004 r.).

Konwencja jest traktowana jako regionalne uzupełnienie Konwencji ONZ dotyczącej statusu uchodźców z 1951 r.

W art. I definicją uchodźców Konwencja objęła nie tylko osoby, które w obawie przed prześladowaniami znajdują się poza terytorium kraju, którego są obywatelami, ale także wszystkie osoby, które z powodu zewnętrznej agresji, okupacji, dominacji lub wydarzeń poważnie zakłócających porządek publiczny w części lub całości państwa, są zmuszone do opuszczenia miejsca zwyczajowego zamieszkiwania w celu poszukiwania schronienia w innym miejscu, poza państwem swego pochodzenie lub zamieszkiwania, a więc dotyczy to także ofiar wewnętrznych konfliktów zbrojnych.

Konwencja ustanawia szereg zobowiązań dotyczących przyjmowania uchodźców. Wprowadza zakaz odmowy przyjęcia na granicy (dodatkowo) oraz zakaz dyskryminacji. Reguluje kwestie dobrowolnej repatriacji.

Określa także obowiązki krajów azylu i pochodzenia - uchodźcy nie będą karani za ucieczkę, będzie udzielona wszelka pomoc dla chcących powrotu. W preambule rozróżnia się uchodźców tzw. biernych od aktywnych, których motywem jest podsycanie działalności wywrotowej. Konwencja zawiera - w art. III - zakaz ataku uchodźców na kraj pochodzenia, a w art. II. 6 przewiduje, że uchodźcy będą osiedlani w pewnej odległości od granicy kraju rodzinnego. W konwencji potwierdzono fakt ścisłej współpracy z Biurem Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców. W tym celu, m.in. przy współudziale OJA, zorganizowano w 1967 r. w Addis Abebie I Konferencję w sprawach prawnych, ekonomicznych i społecznych aspektów problemu afrykańskich uchodźców.

Deklaracje dotyczące praw człowieka, które mają istotne znaczenie dla roz-woju systemu ochrony praw człowieka na tym kontynencie, m.in.:

  1. Deklaracja z Tunisu, dotycząca Kodeksu Zachowań w Stosunkach Międzyafrykańskich, została przyjęta przez Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów w dniu 15 czerwca 1994 r. Wzywa do eliminacji wszelkich form nietolerancji i dyskryminacji opartej na religii i przekonaniach, do zapewnienia równości praw kobiet i mężczyzn, narodów dużych i małych;
  2. Deklaracja z Dar es Salaam o Wolności Akademickiej i Społecznej Odpowiedzialności Uczonych została uchwalona podczas konferencji w dniu 19 kwietnia 1990 r. sześciu stowarzyszeń naukowych i zawiera prawo wszystkich ludzi do równego i sprawiedliwego udziału w świeckiej edukacji, obowiązek państw zagwarantowania dostępu do oświaty bez dyskryminacji, a także wezwanie do zagwarantowania wolności akademickiej;
  3. Deklaracja z Kampali o Intelektualnej Wolności i Społecznej Odpowiedzialności Uczonych została przyjęta 29 listopada 1990 r. podczas zjazdu intelektualistów; do fundamentalnych praw i wolności zalicza prawo do nauki i uczestnictwa w aktywności intelektualnej, a także prawa intelektualistów, m.in. do: nauczania, badania i upowszechniania ich wyników; swobodnych kontaktów z innymi intelektualistami, swobody podróżowania, głoszenia opinii, wolności stowarzyszania się w niezależnych od władz organizacjach;
  4. Deklaracja z Kampali o Warunkach Więziennych w Afryce została przyjęta podczas 1. Panafrykańskiej Konferencji poświęconej reformie prawa karnego i warunków więziennych, która odbyła się we wrześniu 1996 r. w Ugandzie; podczas 2. Konferencji we wrześniu 2002 r., która się odbyła w Bur- kina Faso, została przyjęta Deklaracja z Ouagadougou o Przyspieszeniu Reform Prawa Karnego w Afryce;
  5. Deklaracja Afrykańskiej Komisji Praw Człowieka i Ludów o Zasadach Wolności Wypowiedzi w Afryce przyjęta podczas 32. sesji Komisji 17-23 października 2002 r. w Banjul, Gambia. Zawiera m.in. wezwanie do zagwarantowania wolności wypowiedzi i informacji, bez dyskryminacji, a szczególnie prawa do poszukiwania, otrzymywania, dzielenia się informacją i ideami, ustnie i pisemnie, w formie artystycznej i innej;
  6. Wytyczne z Robben Island Afrykańskiej Komisji Praw Człowieka i Ludów o Środkach Podejmowanych dla Zaprzestania i Ochrony przed Torturami, Okrutnym, Nieludzkim lub Poniżającym Traktowaniem lub Karaniem w Afryce, przyjęte podczas 32. sesji Komisji 17-23 października 2002 r. w Banjul. Zawiera wezwanie m.in. do: ratyfikacji regionalnych i międzynarodowych traktatów, dotyczących praw człowieka; współpracy ze specjalnymi sprawozdawcami Komisji, a także z ONZ-owskimi instytucjami; penalizacji stosowania tortur i skutecznego ścigania osób ich się dopuszczających. Celem ochrony przed torturami wytyczne potwierdzają prawo osób zatrzymanych do powiadamiania osób trzecich o zatrzymaniu, do badań medycznych, dostępu do obrońcy oraz otrzymania - w języku dla siebie zrozumiałym - informacji o przyczynach zatrzymania. Wzywa również do stosowania przez państwa afrykańskie ONZ-owskich Reguł Minimalnego Standardu Traktowania Więźniów, a także ułatwienia dostępu do więzień instytucji i organizacji zajmujących się prawami człowieka. Zaleca szkolenie członków instytucji zatrzymujących osoby, jak i do otoczenia opieką ofiar tortur.

Należy również wspomnieć o innych konwencjach przyjętych w ramach Organizacji Jedności Afrykańskiej, które nie odnoszą się bezpośrednio do ochrony praw człowieka, ale są wymieniane w afrykańskim systemie. Jest to Konwencja w sprawie Eliminacji Najemnictwa z Afryki w 1972 r., a także Afrykańska Konwencja o Zachowaniu Środowiska Naturalnego i jego Źródeł, została podpisana przez 39 państw.

* * *

Przyjęcie podstawy prawnej w postaci Karty i innych dokumentów z zakresu ochrony praw człowieka, jak i ustanowienie instytucji nadzorującej przestrzeganie praw bez sprawnie działających mechanizmów i procedur powoduje, że afrykański system w praktyce nie funkcjonuje.

Sytuacja ludzi na tym kontynencie, sposób traktowania całych grup, narodów wręcz zaprzecza ideałom, które legły u podłoża proklamowania standardów w zakresie ochrony praw człowieka. Afryka to kontynent, który współcześnie jest widownią najbardziej drastycznego łamania praw człowieka. Trudno tam znaleźć ; kraj, który prowadziłby politykę w pełni odpowiadającą euroamerykańskim standardom.

Na ten stan rzecz wpływ mają liczne czynniki, z których najważniejszym jest , brak materialnych podstaw dla zaspokojenia elementarnych potrzeb ogromnej części tamtejszego społeczeństwa. Zacofanie ekonomiczne i stałe ubożenie ludności - bieda (na każde dziesięć osób cztery ma na życie mniej niż jeden dolar na dzień) powoduje, że pierwszoplanowym staje się walka o przeżycie, zaś ochrona praw człowieka staje się drugoplanowa.

Przyczyn ubóstwa w Afryce, które w ostatnich 50. latach zamiast maleć rośnie, należy się doszukiwać w wielu czynnikach. Według Adebayo Adedeji, nigeryjskiego ekonomisty należy ich upatrywać w powtarzających się suszach, pogarszających się warunkach wymiany handlowej z otoczeniem Afryki i brakiem dostępu do rynków światowych. Wpływa na to również szybki proces deindustrializacji, zadłużenie, jak i liczne wojny i konflikty zbrojne.

Na ochronę praw człowieka w Afryce wpływ ma również tradycyjna obyczajowość i zwyczaje, które są dalekie od zachodniego modelu indywidualizmu. Były one również utrwalane przez stosowanie podwójnych standardów traktowania ludzi przez kolonizatorów Afryki.

Współcześnie utrzymujący się na tym kontynencie duży analfabetyzm (np. Zimbabwe - 91%, Egipt-53%, Niger.-14,3%), z jednej strony utrudnia skuteczną realizację programów gospodarczych, z drugiej zaś powoduje niską świadomość swoich praw u mieszkańców Afryki i tym samym nie oczekuje się od rządzących ich respektowania. Nakłada się na to duże zróżnicowanie religijne, społeczne, ogromne nierówności w podziale dochodów. Rzutuje to na niski poziom zaawansowania cywilizacyjnego, na struktury państwowe (państwo nic jest traktowane jako wspólne dobro, a jako źródło korzyści własnych lub własnego plemienia) i społeczne, które są naruszane poprzez występowanie HIV/AIDS, która dziesiątkuje ludność Afryki Południowej (na ponad 40 min osób chorych na świecie, ok. 30 min żyje w Afryce). Tu właśnie narodziło się zjawisko "państw upadłych".

Można mieć tylko nadzieję, że wskazane powyżej szczytne cele, w tym zapewnienie ochrony praw człowieka, nie są jedynie hasłem, i że powstała w miejsce OJA-Unia Afrykańska przezwycięży "przeklęte" dziedzictwo Afryki.

Organizacja ta kontynuuje, sformułowany w dniu 23 października 2001 r. (jeszcze za OJA), program NEPAD - Nowe Partnerstwo na rzecz Rozwoju Afryki, którego zadaniem jest promocja wzrostu gospodarczego i zrównoważonego rozwoju, powstrzymanie marginalizacji Afryki, eliminacja biedy i ubóstwa. Podejmuje działania w różnych sferach, m.in. w sferze politycznej wskazuje na konieczność szerokiej współpracy w zakresie ochrony praw człowieka.

System ochrony praw człowieka w ramach Unii Afrykańskiej jest wspierany przez liczne afrykańskie organizacje subregionalne, które co prawda w głównej mierze zajmują się współpracą gospodarczą sąsiadujących państw, lecz problematyka praw człowieka nie jest im obca. Wśród nich największe znaczenie ma: ? Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej; Południowoafrykańska Wspólnota Rozwoju; Wspólny Rynek Aftyki Wschodniej i Południowej; Międzynarodowa Władza ds. Rozwoju; Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Centralnej (Środkowoafrykańskich); Wspólnota Państw Sahelu i Sahary.

Należy również mieć na uwadze i to, że nawet jeśli system afrykański w praktyce zacznie funkcjonować, to i tak - w porównaniu do innych - będzie on specyficzny. Na to wpływa tradycja i obyczajowość tego kontynentu, a jej wyrazem jest wskazana wyżej formuła Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów. Dla Afrykańczyków najważniejszymi problemami w dziedzinie praw człowieka w 2004 r. są prawa ekonomiczne i socjalne oraz kwestie związane z uchodźcami.

Źródło: T. Sokołowski, Międzynarodowa ochrona praw człowieka. Zarys, Warszawa 2004.