Ochrona praw człowieka w ramach Organizacji Jedności Afrykańskiej/Unii Afrykańskiej

Organizacyjne podstawy jedności afrykańskiej

System ochrony praw człowieka na szczeblu regionalnym w Afryce zorganizowany został w ramach Organizacji Jedności Afrykańskiej, założonej w 1963 r., kiedy to 25 maja w Addis Abebie (Etiopia) przywódcy 30 państw podpisali Kartę OJA. Skupiała 53 państwa Afryki.

Karta OJA w art. 2 wśród swoich celów nie stawia ochrony praw człowieka, ogranicza się do zapisu dotyczącego potrzeby współpracy międzynarodowej, zgodnie z Kartą NZ i Powszechną Deklaracją Praw Człowieka. Było to spowodowane tym, iż jej aktywność koncentrowała się w początkowym okresie wokół pełnego wyzwolenia Afryki spod kolonializmu oraz rządów białej mniejszości. Kierowała się zasadą nieingerencji, co m.in. utrudniało jej interwencję w krajach, gdzie dochodziło do łamania praw człowieka. Próby zmiany w tym względzie sięgają lipca 1990 r., kiedy to OJA uchwaliła deklarację stwierdzającą, iż jej priorytetem jest demokratyzacja, rozpowszechnianie idei społeczeństwa obywatelskiego, promocja i realizowanie praw człowieka. Podczas kolejnych spotkali przyjęto szereg uchwał w tym względzie.

W ramach OJA podejmowano wysiłki w zakresie ściślejszych związków państw członkowskich. Były one nieudane, natomiast w latach dziewięćdziesiątych ponownie do nich wrócono, po części w wyniku doświadczeń europejskich - funkcjonowania od 1992 r. Unii Europejskiej.

Z inicjatywy przywódcy Libii, Muamara el-Kaddafiego, na IV Nadzwyczajnym szczycie państw afrykańskich w Syrcie (Libia) - 8-9 września 1999 r. - został przedstawiony plan powołania rządu afrykańskiego, który miał stać na czele Stanów Zjednoczonych Afryki. Uchwalono deklarację o utworzeniu Unii Afrykańskiej w miejsce OJA.

3 czerwca 2000 r. w Trypolisie nadzwyczajna sesja Rady Ministrów OJA przygotowała projekt Aktu Ustanawiającego Unię Afrykańską. Został on przejęty przez przywódców 27 państw obecnych na Zgromadzeniu Szefów Państw i Rządów w dniu 11 lipca 2000 r. w Lome (Togo). Podczas szczytu OJA w Lusace, w Zambii, w lipcu 2001 r. uchwalono Nową Afrykańską Strategię, która stawia sobie za cel wydobycie Afryki z ubóstwa do 2015 roku. Oficjalnie OJA została "pogrzebana" lipca 2002 r. w Durbanie (RPA) przez 34 monarchów i prezydentów państw Afryki. W zamierzeniach inicjatorów ma to być kopia Unii Europejskiej. Ostatnim przewodniczącym OJA i pierwszym UA został Thabo Mbeki, prezydent RPA.

Akt Ustanawiający Unię Afrykańską wszedł w życie 26 maja 2001 r. W tym dokumencie odwołuje się do idei panafrykańskiej i solidarności oraz zasad Karty OJA i Traktatu z Abudży - Układu o Wspólnocie Gospodarczej Afryki z 1994 r. Nacisk jest położony na utworzenie Afrykańskiej Wspólnoty Ekonomicznej.

Wśród 14 celów wymienionych w art. 3 Aktu bezpośrednio dwa cele odnoszą się do praw człowieka:

  • popieranie współpracy międzynarodowej zgodnie z Kartą NZ i Powszechną Deklaracją Praw Człowieka (ten cel był i w OJA) - 3e,
  • sprzyjanie i ochrona praw człowieka i ludów zgodnie z Afrykańską Kartą Praw Człowieka i Ludów oraz innych instrumentów - 3h.

Protokół dotyczący zmian Aktu, przyjęty na 2. sesji Zgromadzenia UA w Maputo 12 lipca 2002 r., dodał do celów Unii trzy nowe, w tym dotyczący zapewnienia udziału kobiet w procesach podejmowania decyzji w dziedzinie polityki, gospodarki i problemów społeczno-kulturalnych.

Wśród 16 zasad znalazły się również takie, które dotyczą praw człowieka (w Karcie OJA nie występowały:

  • uczestnictwo afrykańskich ludzi w aktywności Unii - art. 4c,
  • prawo Unii do interwencji, w przypadkach popełnienia zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości, ludobójstwa - art. 4h,
  • krzewienie równouprawnienia pici - art. 4i,
  • przestrzeganie zasad demokratycznych, praw człowieka, praworządności i dobrego rządzenia - art. 4m,
  • poszanowanie świętości życia ludzkiego, potępienie i odrzucenie bezkarności politycznych zabójstw, aktów terroryzmu - 4o,
  • potępienie i odrzucenie rządów powstałych w drodze niekonstytucyjnej - 4p.

Według art. 5, na czele Unii stoi Zgromadzenie Unii, składające się z szefów rządów i państw członkowskich. Organem wykonawczym jest Rada Wykonawcza tworzona przez ministrów spraw zagranicznych lub ministrów delegowanych przez rządy, w jego ramach funkcjonuje Komitet Stałych Przedstawicieli. Na mocy protokołu z dnia 25 października 2000 r. został ustanowiony Parlament Panafrykański. Celem interpretacji Aktu i do rozstrzygania sporów powołano Trybunał Sprawiedliwości, zaś do pełnienia funkcji sekretariatu - Komisję. Przewidziano również funkcjonowanie organów pomocniczych - komitetów (art. 14). Eksperckim organem doradczym ma być Rada Gospodarcza, Socjalna i Kulturalna, a wśród instytucji finansowych Akt wymienia: Afrykański Bank Centralny, Afrykański Fundusz Walutowy, Afrykański Bank Inwestycyjny.

Na mocy Protokołu Dotyczącego Zmian w Akcie Ustanawiającym Unię Afrykańską dodano nowy artykuł 20a, który wprowadzał w struktury organów Radę do spraw Pokoju i Bezpieczeństwa jako stały organ uprawniony do podejmowania decyzji w sprawie konfliktów.

Siedzibą Unii Afrykańskiej jest Addis Abeba (Etiopia), zaś językami roboczymi Unii i jej instytucji - języki afrykańskie, arabski, angielski, francuski i portugalski.

Organizacja będzie miała prawo do zbrojnej interwencji w państwach członkowskich w przypadku zaistnienia poważnych okoliczności - zbrodni wojennych, ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości - decydować będzie o tym Zgromadzenie Unii, a organem organizującym taką akcję będzie Rada do spraw Pokoju i Bezpieczeństwa.

W art. 30 przewidziano zawieszanie w prawach członkowskich Unii, jeśli rząd zostanie utworzony na drodze użycia siły.

Instytucje ochrony praw człowieka w Afryce

Podstawą afrykańskiego systemu ochrony praw człowieka była Karta Organizacji Jedności Afrykańskiej, a obecnie jest nim Akt Ustanawiający Unię Afrykańską. Na tej bazie zostały uchwalone następujące instrumenty traktatowe:
Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów (Narodów), została ustanowiona na podstawie Karty OJA w dniu 27 czerwca 1981 r., a weszła w życie 21 października 1986 r. Jest ratyfikowana przez wszystkie państwa Unii Afrykańskiej.

Wg poglądu przedstawiciela Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka, Bertranda Ramcharana, wyrażonego podczas spotkania 5-7 listopada 2001 r. w Genewie w sprawie Afrykańskiego Regionalnego Dialogu - jest ona historycznym instrumentem, który odzwierciedla syntezą wartości Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i jest afrykańską podstawą praw człowieka. Wykazuje specyfikę afrykańską, która jest spowodowana tradycjami historycznymi i wartościami cywilizacyjnymi Afryki, zawartymi w preambule Karty, gdzie podkreśla się, że cechy tradycji historycznej i wartości cywilizacji afrykańskiej, które powinny inspirować i kształtować koncepcją praw człowieka i ludów (...) rzeczywistość i poszanowanie praw ludów powinny koniecznie gwarantować prawa człowieka (...) podstawowe znaczenie ma zwrócenie szczególnej uwagi na prawo do rozwoju, i że prawa obywatelskie i polityczne nie mogą być oddzielone od gospodarczych, socjalnych i kulturalnych. Temu credo jest podporządkowana konstrukcja Karty, która dzieli się na trzy części, przy czym pierwsza zawiera zarówno prawa, jak i obowiązki.

Karta gwarantuje prawa człowieka w odniesieniu do różnych podmiotów - osób indywidualnych, małych grup społecznych i dużych grup:
1) Wśród wielu praw dotyczących osób indywidualnych znalazły się prawa:

  1. osobiste i polityczne, obywatelskie: zakaz dyskryminacji w korzystaniu z praw i wolności człowieka (art. 2); równość wobec prawa i równa ochrona prawna (art. 3); .prawo do życia (art. 4); zakaz niewolnictwa i handlu niewolnikami, zakaz tortur, okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego karania lub traktowania (art. 5); prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 6); prawo do sądu bezstronnego, zasada domniemania niewinności, prawo do obrony, do skutecznego środka odwoławczego, zakaz karania bez podstawy prawnej (art. 7); wolność sumienia, wyznania i wolnego praktykowania religii (art. 8); prawo do informacji, wolność słowa (art. 9); prawo do swobodnego zrzeszania się (art. 10); prawo do organizowania zgromadzeń (art. 11); prawo do swobodnego poruszania się i wyboru miejsca zamieszkania w granicach państwa, do opuszczenia kraju i powrotu, prawo osób prześladowanych do azylu oraz do uzyskania tego azylu w innych krajach, prawa cudzoziemca w związku z decyzją o wydaleniu (art. 12); prawo do udziału w rządzeniu własnym krajem, równego dostępu do służby publicznej i własności publicznej (art. 13);
  2. prawa ekonomiczne, kulturalne i społeczne: do posiadania własności (art. 14); do pracy (art. 15); do ochrony zdrowia (art. 16); do nauki, do uczestniczenia w życiu kulturalnym (art. 17).

Wśród tych praw specyficznym - w porównaniu do innych systemów ochrony praw człowieka - jest prawo osób prześladowanych do azylu oraz do uzyskania tego azylu w innych krajach, w tym sensie, że pomija przyczyny, dla których osoba zagrożona takim działaniem znalazła się w takim kraju (art. 12 ust. 3) oraz prawo dostępu do własności publicznej oraz służb (art. 13 ust. 3). Z kolei Karta nie przewiduje zakazu pozbawienia wolności z powodu niewywiązywania się z zobowiązań umownych, brak jest zakazu pracy przymusowej lub obowiązkowej (w art. 5); w art. 2 nie wymienia się statusu majątkowego jako możliwej przesłanki dyskryminacyjnej, w tych przesłankach dodatkowo zawiera zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność do grupy etnicznej;

2) W kategorii małych grup - w art. 18 rodzinę uznano za naturalną i podstawową komórkę społeczną, która jest środowiskiem zachowującym moralność i tradycyjne wartości. Jednocześnie został tam zawarty obowiązek państwa do wspomagania rodziny, do zapewnienia eliminacji dyskryminacji kobiet, do ochrony dzieci, osób w podeszłym wieku i niepełnosprawnych;

3) Karta gwarantuje ludom prawo do: równego szacunku i równych praw (art. 19); istnienia, wyzwolenia z dominacji, wyboru form rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturalnego, swobodnego określenia swego statusu politycznego (art. 20); swobodnego dysponowania majątkiem i zasobami naturalnymi (art. 21); rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturalnego z poszanowaniem własnej wolności, tożsamości i równości w korzystaniu ze wspólnego dziedzictwa ludzkości (art. 22); pokoju i bezpieczeństwa (art. 23); zadowalającego i korzystnego dla rozwoju środowiska naturalnego (art. 24).

Karta, jako jedyna spośród umów międzynarodowych poświęconych prawom człowieka, zawiera także obowiązki jednostki względem państwa, społeczeństwa i rodziny, wśród nich wymienia m.in.:

  1. Obowiązek szacunku i tolerancji dla innych ludzi (art. 28);
  2. Obowiązek pracy na rzecz rodziny, poszanowania rodziców i pomocy w razie konieczności; oddania dla społeczności narodowej "własnych zdolności fizycznych i intelektualnych"; nienarażania bezpieczeństwa państwa; zachowania i umacniania solidarności społecznej i narodowej oraz niepodległości i integralności terytorialnej; pracy na miarę zdolności i umiejętności oraz płacenia podatków; kultywowania afrykańskich wartości kulturowych; popierania jedności afrykańskiej (art. 29).

Tak szeroki katalog obowiązków jednostki i podkreślanie konieczności ich przestrzegania może sugerować, że to nie organizacja ma służyć jednostce, a wręcz przeciwnie, jednostka ma podejmować wszelkie działania, które są pożyteczne dla dobra własnego państwa i organizacji. Kontrolę przestrzegania praw człowieka sprawuje Afrykańska Komisja Praw Człowieka i Ludów, która - podobnie jak Amerykańska Komisja - ma również przypisane zadanie promowania praw, a także wykładnię postanowień Karty. W jej skład wchodzi jedenaście osób (art. 30). Przewiduje sześcioletnią kadencję -jej członkowie nie mogą być wybrani ponownie (art. 36). Wybór jest tajny i dokonywany przez Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów z listy osób zgłoszonych przez państwa-strony - każde państwo może zgłosić nie więcej niż dwóch kandydatów. Komisja wybiera przewodniczącego i jego zastępcę na okres dwóch lata (art. 42).


Newsletter



Wiadomość HTML?

Logowanie

Najnowsze


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Najczęściej czytane


Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /modules/mod_mostread/helper.php on line 79