Organizacja Narodów Zjednoczonych

Organizacja Narodów Zjednoczonych ang. United Nations Organization - uniwersalna organizacja międzynarodowa powołana na podstawie Karty Narodów Zjednoczonych podpisanej 26 VI 1945 r. na konferencji w San Francisco; działa na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa międzynarodowego i pokoju, organizuje współpracę i popiera rozwój przyjaznych stosunków między państwami; za swe podstawowe zasady uznaje: suwerenną równość państw i nieinterwencję w ich sprawy wewnętrzne, rozstrzyganie sporów drogą pokojową przestrzeganie przez państwa zobowiązań międzynarodowych, współdziałanie członków w akcjach ONZ1. Obecnie zrzesza 192 państwa.

1. Powstanie ONZ

Proces tworzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych dokonywał się i zakończył jeszcze w toku trwania II wojny światowej. ONZ wyrastała ze współpracy państw koalicji antyhitlerowskiej, w której szczególna rolę odgrywały wielkie mocarstwa. Współpraca ta i charakter II wojny światowej zdeterminowały postępowe i demokratyczne cele ONZ, jak też wyposażenie jej w szerokie kompetencje w dziedzinie politycznej, gospodarczej, społecznej i kulturalnej oraz bardziej realistyczne - na tle jej poprzedniczki Ligi Narodów - a zarazem bardziej efektywne środki w zakresie utrzymania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego2. Pierwszym ważnym dokumentem zapowiadającym utworzenie Organizacji narodów zjednoczonych było podpisanie tzw. Karty Atlantyckiej podpisana przez przywódców USA i Wielkiej Brytanii 14 sierpnia 1941 r. Zgodnie z nią ład powojenny i ogólnoświatowe bezpieczeństwo miało się opierać na czterech podstawowych wartościach ludzkich: wolności słowa i wypowiedzi, wolności religijnej, wolności od biedy i niedostatku oraz wolności od strach przed agresją innego państwa, w karcie zapowiadano utworzenie stałego powszechnego systemu bezpieczeństwa na szeroką skalę oraz wyrażono wolę współpracy Wolnych Narodów zarówno w czasie wojny, jak i pokoju dlań realizacji tych celów. Karta Atlantycka miała otarty charakter toteż przystąpił do niej także Związek Radziecki. 1 stycznia 1942 r. mocarstwa oraz państwa sprzymierzone, która zobowiązywała ich do walki z faszyzmem oraz do realizacji założeń Karty Atlantyckiej.

logo ONZ

Kształt przyszłej organizacji, zakres jej kompetencji i miejsce wielkich mocarstw w jej strukturze były przedmiotem wielu spotkań i konferencji państw sprzymierzonych. Stopniowo zaczęła zwyciężać koncepcja organizacji opartej na suwerennej równości wszystkich państw. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w przyjętej w październiku 1943 r. Deklaracji Moskiewskiej. W podpisanej przez cztery mocarstwa Deklaracji uznawano konieczność utworzenia w możliwie najkrótszym czasie organizacji międzynarodowej, opartej na zasadzie równości suwerennej wszystkich miłujących pokój państw, wielkich czy małych, a mającej za cel utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Niespełna rok później, latem 1944 r. w Dumbarton Oaks w USA odbyła się robocza konferencja, na której cztery mocarstwa wypracowały wspólny projekt funkcjonowania przyszłej organizacji . Zasady funkcjonowania Rady Bezpieczeństwa, których nie opracowano na tej konferencji, zostały opracowane dopiero podczas Konferencji Wielkiej Trójki w Jałcie w lutym 1945 r. tam tez zapadła decyzja o zwołaniu konferencji założycielskiej3.

25 kwietnia 1945 r. w San Francisco rozpoczęła się konferencja założycielska Organizacji Narodów Zjednoczonych. Uczestniczyło w niej 50 państw. Mimo, że Polska nie wzięla udziału w konferencji, uznano ją za jednego z członków-założycieli ONZ. Konferencja w San Francisco zakończyła się 25 czerwca 1945 r. uchwaleniem i podpisaniem Karty Narodów Zjednoczonych, a w życie weszła 24 października 1945 r. tenże dzień jest uznawany za Światowy Dzień ONZ

Najważniejsze cele Organizacji Narodów Zjednoczonych zostały zawarte w preambule Karty i rozwinięte w jej rozdziałach. Zgodnie z nimi do głównych zadań ONZ należy:

  • utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego;
  • rozwijanie i umacnianie przyjaznych stosunków między narodami, opartych na zasadach suwerennej równości i prawie do samostanowienia narodów;
  • popieranie rozwoju gospodarczego i społecznego wszystkich narodów oraz współpracy państw w celu rozwiązywania problemów społecznych, gospodarczych, humanitarnych i kulturalnych;
  • popieranie podstawowych wolności i praw człowieka.

Tak sformułowane zadania nadawały Organizacji Narodów Zjednoczonych uniwersalny charakter. Wynikało to z przeświadczenia twórców Karty, że zagrożeń dla pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego nie da się wyeliminować jedynie poprzez działanie o charakterze prawnym i polityczno-militarnym4. Jednakże niewątpliwym mankamentem Karty, przy tak szerokim zakresie jej kompetencji, nadanie jej stosunkowo małych kompetencji jeżeli chodzi o możliwości egzekwowania jej zasad od poszczególnych państw, co w przyszłości miało się okazać znaczącą wadą w funkcjonowaniu Organizacji Narodów Zjednoczonych. W myśl Karty - ONZ nie staje się organizacją ponadnarodową, ani swoisty rządem ponadnarodowym, Karta podkreśla również, że Narody Zjednoczone nie mają prawa do interwencji w sprawy narodowe innych państw, gdyż gwarantem Karty jest zasada nieingerencji. Główną siedzibę ONZ wyznaczono w Nowym Yorku, a językami oficjalnymi Organizacji zostały: angielski, chiński, francuski, hiszpański, rosyjski, a od 1976 także arabski i niemiecki5.

Mimo, że podpisanie Karty było wielkim sukcesem, osiągniętym przez państwa zaraz po zakończeniu najbardziej krwawego konfliktu w historii świata, to pewne niedociągnięcia zawarte w Karcie, oraz ład jałtańsko-poczdamski, który na podzielił świat na dwa bloki na prawie pól wieku spowodowały, Organizacja Narodów Zjednoczonych nie mogła do końca spełnić swej roli. Jak pisze Henry Kissinger w swojej książce Dyplomacja ONZ stała się użytecznym miejscem spotkań dyplomatów i dogodnym forum wymiany poglądów. Pełniła też wiele ważnych funkcji technicznych. Nie była jednak w stanie urzeczywistnić podstawowych założeń doktryny bezpieczeństwa zbiorowego, a więc - zapobiec wojnie i inicjować zbiorowy sprzeciw przeciwko agresji6.

2. Struktura Organizacyjna ONZ

Głównymi organami Organizacji Narodów Zjednoczonych są: Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa, Rada gospodarczo-społeczna, Rada Powiernicza, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, Sekretariat. Spośród tych wymienionych organów na pierwszy plan wysuwają się Zgromadzenie Ogólne i Rada Bezpieczeństwa. Zgromadzenie ogólne jest organem plenarnym i ma najszersze kompetencje, a Rada Bezpieczeństwa ponosi główną odpowiedzialność za utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, a więc za realizację głównego celu ONZ7.

Zgromadzenie Ogólne8

Składa się z przedstawicieli wszystkich państw członkowskich ONZ, z których każde ma jeden głos. Odbywa coroczne sesje zwyczajne, które rozpoczynają się każdego roku we wtorek następujący po drugim poniedziałku września. Decyzje w najważniejszych kwestiach, jak wybór niestałych członków Rady Bezpieczeństwa, wybór członków Rady Gospodarczej i Społecznej, przyjmowanie nowych członków Organizacji Narodów Zjednoczonych, zawieszanie w korzystaniu z praw i przywilejów członkowskich, sprawy budżetowe oraz dotyczące pokoju i bezpieczeństwa, przyjmowane są większością 2/3 głosów. W pozostałych sprawach - zwykłą większością głosów.

Do najważniejszych uprawnień zgromadzenia należy:

  • rozpatrywanie i udzielanie rekomendacji we wszelkich sprawach wchodzących w zakres Karty Narodów Zjednoczonych oraz dotyczących kompetencji i funkcji któregokolwiek organu przewidzianego w Karcie ONZ,
  • rozpatrywanie i formułowanie rekomendacji dotyczących zasad współpracy w dziedzinie utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa,
  • inicjowanie badań i przekazywanie zaleceń w celu rozwijania współpracy międzynarodowej w dziedzinie politycznej i popierania rozwoju i kodyfikacji prawa międzynarodowego,
  • inicjowanie badań i przekazywanie zaleceń w celu rozwijania współdziałania międzynarodowego w dziedzinie gospodarczej, społecznej, kulturalnej, oświaty, ochrony zdrowia, praw człowieka i podstawowych wolności bez różnicy rasy, płci, języka czy wyznania,
  • rozpatrywanie raportów Rady Bezpieczeństwa i innych organów ONZ,
  • rozpatrywanie i zatwierdzanie budżetu ONZ, także umów finansowych i budżetowych z organizacjami wyspecjalizowanymi,
  • wybieranie niestałych członków Rady Bezpieczeństwa, Rady Gospodarczej i Społecznej, Rady Powierniczej, Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (wspólnie z RB), mianowanie Sekretarza Generalnego ONZ (z rekomendacji RB).

Rada Bezpieczeństwa9

W skład Rady Bezpieczeństwa wchodzi 15 państw, z czego pięć posiada status stałych członków (ChRL, Francja, Rosja, USA i Wielka Brytania). Pozostałe 10 państw wybieranych jest przez Zgromadzenie Ogólne na kadencję dwuletnią, przy czym co roku wybieranych jest pięciu niestałych członków. Członek ustępujący nie może być wybrany na następną kadencję. W celu zachowania reprezentatywności geograficznej Zgromadzenie Ogólne podjęło w 1963 r. decyzję, że państwom Afryki i Azji przysługiwać będzie 5 miejsc, państwom Europy Wschodniej 1 miejsce, 2 miejsca państwom Ameryki Łacińskiej i Karaibów oraz 2 miejsca państwom Europy Zachodniej i z pozostałych regionów. Polska była niestałym członkiem RB w latach: 1946-47, 1960, 1970-1971, 1982-1983, 1996-1997. Nasz kraj jest kandydatem w wyborach niestałych członków RB w 2009 roku.

Organizacja prac RB:

Rada Bezpieczeństwa funkcjonuje w systemie ciągłym, w związku z czym przedstawiciele jej członków muszą być zawsze obecni w siedzibie Rady w Nowym Jorku. Posiedzenia Rady Bezpieczeństwa zwoływane są przez jej Przewodniczącego. Funkcja ta sprawowana jest co miesiąc przez inne państwo członkowskie Rady, w kolejności alfabetycznej nazw państw, zgodnie z alfabetem angielskim. Każdy członek Rady Bezpieczeństwa dysponuje jednym głosem. Decyzje w sprawach proceduralnych zapadają większością 9 głosów. Wszystkie inne decyzje wymagają większości 9 głosów, włączając w to głosy wszystkich stałych członków Rady Bezpieczeństwa. Zasada ta nazywana jest prawem veta, ponieważ sprzeciw jednego ze stałych członków powoduje odrzucenie projektu.

Kompetencje RB:

Najważniejsze kompetencje Rady Bezpieczeństwa to:

  • utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa (szczególne uprawnienia w tym zakresie wymienione są w rozdziałach VI, VII, VIII i XII Karty NZ),
  • badanie sporów i sytuacji zagrażających pokojowi oraz rekomendowanie sposobów ich rozwiązania,
  • stwierdzanie istnienia zagrożeń dla pokoju lub agresji,
  • decydowanie o zastosowaniu odpowiednich środków w celu przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, w tym zastosowania sankcji ekonomicznych lub użycia siły,
  • rekomendowanie Zgromadzeniu Ogólnemu NZ kandydata na Sekretarza Generalnego NZ, wybór (wraz ze Zgromadzeniem Ogólnym NZ) sędziów Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości.

W skład Organizacji Narodów Zjednoczonych wchodzą także, organizacje wyspecjalizowane, które są powoływane na podstawie art. 57 Karty NZ i mogą działać w dziedzinach gospodarczych , społecznych, kulturalnych, oświatowych, oraz ochrony zdrowia związanych z ONZ odpowiednim porozumieniem. Do najważniejszych wyspecjalizowanych Organizacji ONZ zaliczamy: Międzynarodowa Organizację Pracy. Organizację Wyżywienia i Rolnictwa. Organizację NZ ds. Oświat Nauki i Kultury, Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Światowa Organizacja Zdrowia, Międzynarodowe Towarzystwo Naukowe oraz międzynarodowa Organizacja Handlu10.

3. ONZ na początku XXI wieku

ONZ a początku XXI wieku zmienia swoje działalność, jego główny cel, czyli zapobieganie konfliktom zbrojnym nie został do końca zrealizowany, jednakże na plus ONZ trzeba zapisać, że od momentu jej powstania, nie mieliśmy doczynienia z żadnym konfliktem zbrojnym, który ogarnąłby cały świat. Trzeba to tym bardziej docenić, że ONZ przyszło działać w erze zimnej wojny, gdzie interesy dwóch bloków dzielących wtedy świat ścierały się w zasadzie na każdym kroku. Jednakże trzeba pamiętać, że ONZ nie udało się wygasić wszystkich konfliktów światowych, z którymi mamy doczynienia po dzień dzisiejszy, wystarczy tu wspomnieć wojnę w Korei, Wietnamie, byłej Jugosławii, czy nieustające działania wojenne na Bliskim Wschodzie.

Wraz z wejściem w nowy wiek ONZ stanął przed nowymi zadaniami, zostały one określone jako Milenijne Cele Rozwoju, których realizację zapowiedziano na rok 2015, są one skierowane głównie do krajów Trzeciego Świata, a w swoim założeniu mają pomóc tym krajom w rozwoju. Dziś już wiadomo, że będzie do 2015 roku będzie to bardzo trudne do zrealizowania, a datę realizacji tychże celów na pewno trzeba będzie przesunąć.

Milenijne Cele Rozwoju11:

  1. Zlikwidowanie skrajnego ubóstwa i głodu:
    • Zmniejszenie do 2015 roku o połowę, w porównaniu z 1990 rokiem, liczby ludzi, których dochód wynosi mniej niż 1 dolar dziennie;
    • Zmniejszenie do 2015 roku o połowę, w porównaniu z 1990 rokiem, liczby ludzi cierpiących głód.
  2. Zapewnienie powszechnego nauczania na poziomie podstawowym,
    • Zapewnienie, że do 2015 roku dzieci na całym świecie - zarówno chłopcy, jak i dziewczęta - będą mogły ukończyć szkołę podstawową.
  3. Wspieranie zrównoważenia w prawach mężczyzn i kobiet oraz wzmocnienie pozycji kobiet,
    • Wyeliminowanie nierówności między obu płciami w dostępie do szkół na poziomie podstawowym i średnim, najlepiej do 2005 roku, oraz edukacji na poziomie wyższym najpóźniej do 2015 roku.
  4. Zmniejszenie wskaźnika umieralności dzieci:
    • Zmniejszenie do 2015 roku, w porównaniu z 1990 rokiem, stopy umieralności dzieci poniżej piątego roku życia.
  5. Poprawa stanu zdrowia kobiet ciężarnych i położnic:
    • Zmniejszenie do 2015 roku o trzy czwarte, w porównaniu z 1990 rokiem, wskaźnika umieralności okołoporodowej.
  6. Zwalczanie AIDS, malarii i innych chorób:
    • Zahamowanie do 2015 roku, a następnie zmniejszenie, liczby zachorowań na AIDS,
    • Zahamowanie do 2015 roku, a następnie zmniejszenie, liczby zachorowań na malarię i inne groźne choroby.
  7. Zapewnienie stanu równowagi ekologicznej środowiska:
    • Włączenie do polityki i programów działania każdego kraju zasad zrównoważonego rozwoju oraz zahamowanie utraty zasobów środowiska naturalnego,
    • Zmniejszenie o połowę do 2015 roku liczby ludzi nie mających dostępu do wody zdatnej do picia i do urządzeń sanitarnych,
    • Doprowadzenie, do 2020 roku, do znacznej poprawy warunków życia co najmniej 100 milionów ludzi mieszkających w slumsach.
  8. Rozwijanie i wzmacnianie światowego partnerstwa w sprawach rozwoju:
    • Dalsze rozwijanie otwartego, opartego na ustalonych regułach, przewidywalnego, niedyskryminacyjnego systemu handlu i finansów, łącznie ze zobowiązaniem do prawidłowego sposobu rządzenia, rozwoju i zmniejszania ubóstwa - zarówno w skali krajów, jak i skali międzynarodowej,
    • Uwzględnienie szczególnych potrzeb krajów najmniej rozwiniętych, a zwłaszcza: umożliwienie tym krajom dokonywania eksportu bez ceł i kontyngentów; rozszerzenie programu redukcji zadłużenia najbardziej zadłużonych biednych krajów oraz umorzenie długów zaciągniętych w ramach pomocy bileteralnej; hojniejsza rządowa pomoc rozwojowa dla krajów zaangażowanych ograniczanie ubóstwa,
    • Uwzględnienie szczególnych potrzeb krajów śródlądowych i małych rozwijających się państw wyspiarskich (w ramach Programu Działania na rzecz Zrównoważonego Rozwoju Małych Wyspiarskich Krajów Rozwijających się oraz zaleceń XXII Sesji Nadzwyczajnej Zgromadzenia Ogólnego ONZ,
    • Wszechstronne zajmowanie się problemami zadłużenia krajów rozwijających się przez przedsięwzięcie w skali krajowej i międzynarodowej niezbędnych środków w calu utrzymania długookresowej zdolności do spłaty zadłużenia,
    • Stworzenie i wprowadzenie w życie, we współpracy z krajami rozwijającymi się, strategii zapewniających młodzieży możliwość uczciwej i wydajnej pracy,
    • Zapewnienie, we współpracy z firmami farmaceutycznymi, dostępu krajów rozwijających się do w miarę tanich, podstawowych leków,
    • o Udostępnienie, we współpracy z sektorem prywatnym, korzyści z nowych technologii, zwłaszcza w dziedzinie informacji i łączności.

Jak widać, przed ONZ stoi jeszcze wiele zadań do wykonania, więc nie trzeba nikogo przekonywać o konieczności istnienia tej organizacji, jednak nieunikniona wydaje się być reforma ONZ, tak aby odpowiadała ona bardziej dzisiejszej rzeczywistości. Ważne jest to aby ta reforma była właściwa, i skierowana dla ogólnoświatowego pokoju, i rozwoju wszystkich obszarów na świecie.


1Elżbieta Góral, Mały Ilustrowany Leksykon PWN, Warszawa 1997, s. 880

2Zbigniew Klepacki, Organizacja Narodów Zjednoczonych 1945-1985, Ciechanów 1988, s. 5-6

3Teresa Łoś-Nowak, Organizacje w stosunkach międzynarodowych, Wrocław 1997, s. 82-83

4Teresa Łoś-Nowak, Organizacje w stosunkach międzynarodowych, Wrocław 1997, s. 84

5Zbigniew Klepacki, Organizacja Narodów Zjednoczonych 1945 - 1985, Ciechanów 1988, s. 78

6Henry Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 1994, s. 266

7Wojciech Góralczyk, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszaw 1996, s. 309

8www.poznajmyonz.pl

9www.poznajmyonz.pl

10Edmund Omańczyk, Encyklopedia ONZ i Stosunków Międzynarodowych, Warszawa 1982, s. 370

11www.unic.un.org.pl

Newsletter



Wiadomość HTML?