UNESCO - Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury

1. Geneza UNESCO

Już stosunkowo wcześnie, bo w 1942 r., kiedy losy II wojny światowej dalekie były od rozstrzygnięcia, podjęto próbę ożywienia działalności w sferze międzynarodowej wśród państw sojuszniczych w dziedzinie kultury i oświaty. Głównym zadaniem było poszukiwanie środków i sposobów odtworzenia systemu edukacji po nastaniu pokoju. Z inicjatywy British Council w Londynie od 1942 r. ministrowie edukacji emigracyjnych rządów państw okupowanych rozpoczęli współpracę mającą na celu analizę i planowanie życia kulturalnego i oświatowego w ich krajach. Spotkania przekształciły się w stałą instytucję, która zaczęła koncentrować wokół siebie coraz większą liczbę państw. W sumie w jej pracach uczestniczyły 44 państwa. Przygotowała ona koncepcję przyszłej międzynarodowej organizacji współpracy intelektualnej.

Z inicjatywy rządów Wielkiej Brytanii i Francji zwołano w dniach 1-16 listopada 1945 r. w Londynie konferencję w sprawie utworzenia organizacji do spraw oświaty, nauki i kultury, w której uczestniczyły 44 państwa koalicji ONZ oraz w charakterze obserwatorów przedstawiciele wielu organizacji międzynarodowych. W konsekwencji 16 listopada 37 państw podpisało Akt Konstytucyjny ustanawiajšcy Organizację Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO - United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization).

Konstytucja weszła w życie niespełna rok później - 4 listopada 1946 r. po ratyfikacji przez 20 krajów uczestniczšcych w konferencji założycielskiej oraz zaaprobowaniu jej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych. UNESCO stała się kontynuatorką Międzynarodowego Komitetu Współpracy Intelektualnej - ICCI działajšcego w Genewie w latach 1922-1946 oraz genewskiego Międzynarodowego Biura Edukacji - IBE, które funkcjonowało w latach 1925-1969, a od 1969 r. stało się częścią Sekretariatu UNESCO ze swoim własnym statutem.

Na pierwszej sesji organu plenarnego UNESCO, w listopadzie 1946 r. w Paryżu przyjęto układ o współpracy między UNESCO a ONZ. Układ ten wszedł w życie 14 grudnia 1946 r. W ten sposób UNESCO stała się jedną z organizacji wyspecjalizowanych systemu Narodów Zjednoczonych.

Przedstawiciele nauki i kultury tworząc UNESCO po okrutnych doświadczeniach wojennych uznali, że w życiu społeczeństw i funkcjonowaniu państw znaczącą rolę powinny odgrywać ogólnoludzkie wartości duchowe i intelektualne. Konieczne stało się sprzeciwianie złu, doktrynom o nierówności ras i ludzi oraz szerzenie kultury i powszechnej oświaty w dążeniu do sprawiedliwości, wolności i pokoju. Tak więc pod hasłem solidarności intelektualnej i duchowej powstała UNESCO - "międzynarodowe forum, na którym wizje przyszłości ścierały się z codzienną rzeczywistością: idealizm ludzi ducha - z nawykami urzędników; dramatyzm niezależnych studiów o stanie cywilizacji - z pragmatyzmem politycznej rutyny".

2. Struktura organizacyjna

UNESCO składa się trzech podstawowych organów:

  • Konferencji Ogólnej,
  • Rady Wykonawczej,
  • Sekretariatu na czele z Dyrektorem Generalnym.

flaga UNESCONaczelnym organem UNESCO jest Konferencja Ogólna - zgromadzenie wszystkich państw członkowskich organizacji. W odbywających się co dwa lata sesjach zwyczajnych Konferencji Ogólnej biorą udział delegacje rządowe, składające się z najwyżej pięciu przedstawicieli, wybranych przez rządy poszczególnych państw członkowskich, po konsultacji z komitetem narodowym - jeśli taki istnieje - lub z instytucjami naukowymi, oświatowymi lub kulturalnymi. W sesji biorą także udział przedstawiciele państw stowarzyszonych i obserwatorzy. Na każdej sesji zwyczajnej jest ustalany wewnętrzny regulamin, program prac i budżet UNESCO na najbliższe dwa lata. Wówczas ustalane jest także miejsce następnej sesji zwyczajnej Konferencji Ogólnej.

Konferencja Ogólna może się również zbierać na sesjach nadzwyczajnych, jeśli sama o tym zadecyduje (dwie trzecie ogólnej liczby głosów państw członkowskich), bądź jeśli zwoła ją Rada Wykonawcza. W przypadku sesji nadzwyczajnej decyzje o miejscu i dacie jej zwołania podejmuje Konferencja Ogólna, jeśli jest jej inicjatorką, natomiast w pozostałych przypadkach - Rada Wykonawcza. Do chwili obecnej odbyły się 33 sesje Konferencji Ogólnej - ostatnia w październiku 2005 r.

Konferencja Ogólna ma prawo tworzenia Komisji Specjalnych i Technicznych oraz innych organów pomocniczych, jakie mogą być niezbędne do wykonywania jej zadań. Organ ten, jako najwyższa władza UNESCO, określa kierunki polityki ogólnej i program działania organizacji, uchwala budżet oraz wypowiada się na temat programów i sprawozdań przedłożonych przez Radę Wykonawczą. Posiada ona również kompetencje do zwoływania - jeśli uzna za stosowne - konferencji międzynarodowych na temat oświaty, nauk ścisłych i humanistycznych lub też rozpowszechniania wiedzy. W tym zakresie jest organem doradczym ONZ. Do zadań Konferencji Ogólnej należy również wybór członków Rady Wykonawczej oraz mianowanie Dyrektora Generalnego na podstawie kandydatur przedstawionych przez samą Radę.

Każde z państw członkowskich dysponuje w Konferencji Ogólnej jednym głosem. Decyzje podejmowane są na zasadzie zwykłej większości głosów, z wyjątkiem przypadków, w których zgodnie z postanowieniami Aktu Konstytucyjnego UNESCO lub też z wewnętrznym regulaminem Konferencji Ogólnej, jest wymagana większość dwóch trzecich głosów członków obecnych i głosujących (np. sprawy członkowskie, uchwalanie konwencji międzynarodowych, poprawki do statutu). Decyzje w sprawach merytorycznych mają charakter zaleceń.

Państwo członkowskie nie może uczestniczyć w głosowaniu na forum Konferencji Ogólnej, jeśli ogólna wysokość jego zaległości finansowych wobec UNESCO jest większa od udziału finansowego, przypadającego na owe państwo w roku bieżącym oraz w bezpośrednio go poprzedzającym roku kalendarzowym. Konferencja Ogólna może jednak dopuścić takie państwo do udziału w głosowaniu, jeśli stwierdzi, że nie uiszczenie wpłat jest spowodowane okolicznościami niezależnymi od woli tego państwa.

Organem wykonawczym UNESCO, zbierającym się między sesjami Konferencji Ogólnej, jest Rada Wykonawcza. Spotyka się ona na sesjach zwykłych co najmniej dwa - trzy razy do roku. 171 sesja Rady odbyła się w kwietniu 2005 r. Może się również zebrać na sesjach nadzwyczajnych, które są zwoływane na wniosek przewodniczącego Rady łub na żądanie sześciu jej członków. W skład Rady Wykonawczej wchodzi obecnie 58 członków wybieranych przez Konferencję Ogólną spośród delegatów mianowanych przez państwa członkowskie (nie więcej niż dwóch przedstawicieli jednego kraju - wyjątek stanowić może jedynie przewodniczący Konferencji Ogólnej).

W miarę upływu lat liczba członków Rady ulegała stopniowemu powiększaniu.

Sposób wybierania członków Rady jest dość specyficzny. Wszystkie państwa członkowskie UNESCO podzielone zostały na 5 grup, spośród których wybiera się określoną liczbę członków Rady. Podział grup przedstawia się następująco:

  1. grupa I - 26 państw: Andora, Austria, Belgia, Kanada, Cypr, Dania, Finlandia, Francja, Niemcy, Grecja, Islandia, Irlandia, Izrael, Włochy, Luksemburg, Malta, Monako, Holandia, Norwegia, Portugalia, San Marino, Hiszpania, Szwecja, Szwajcaria, Turcja, Wielka Brytania, spośród których wybieranych jest 9 członków Rady;
  2. grupa II - 24 pastwa: Albania, Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Estonia, Gruzja, Węgry, Łotwa, Litwa, Polska, Mołdawia, Rumunia, Federacja Rosyjska, Słowacja, Słowenia, Tadżykistan, Macedonia, Ukraina, Uzbekistan, Jugosławia, spośród których wybieranych jest 7 członków Rady;
  3. grupa III - 33 państwa, Antigua i Barbuda, Argentyna, Bahamy, Barbados, Belize, Boliwia, Brazylia, Chile, Kolumbia, Kostaryka, Kuba, Dominika, Republika Dominikany, Ekwador, Salwador, Grenada, Gwatemala, Gujana, Haiti, Honduras, Jamajka, Meksyk, Nikaragua, Panama, Paragwaj, Peru, St. Kitts i Nevis, St Lucia, St Vincent i Grenadyna, Surinam, Trynidad i Tobago, Urugwaj, Wenezuela, spośród których wybieranych jest 10 członków Rady;
  4. grupa IV - 41 pastw: Afganistan, Australia, Bangladesz, Bhutan, Kambodża, Chiny, Wyspy Cooka, Korea Północna, Fidżi, Indie, Indonezja, Iran, Japonia, Kazachstan, Kiribati, Kirgistan, Laos, Malezja, Malediwy, Wyspy Marshalla, Mikronezja, Mongolia, Myanmar, Nauru, Nepal, Nowa Zelandia, Niue, Pakistan, Palau, Papua Nowa Gwinea, Filipiny, Korea Południowa, Samoa, Wyspy Salomona, Sri Lanka, Tajlandia, Tonga, Turkmenistan, Tuvalu, Vanuatu, Wietnam, spośród których wybieranych jest 12 członków Rady;
  5. grupa V - 64 państwa: Algieria, Angola, Arabia Saudyjska, Bahrajn, Benin, Botswana, Burkina Faso, Burundi, Kamerun, Republika Zielonego Przylądka, Republika Środkowoafrykańska, Czad, Komory, Kongo, Wybrzeże Kości Słoniowej, Dżibuti, Demokratyczna Republika Konga, Egipt, Gwinea Równikowa, Erytrea, Etiopia, Gabon, Gambia, Ghana, Gwinea, Gwinea-Bissau, Irak, Jordania, Kenia, Kuwejt, Liban, Lesotho, Liberia, Libia, Jamajka, Madagaskar, Malawi, Mali, Mauretania, Mauritius, Maroko, Mozambik, Namibia, Niger, Nigeria, Oman, Katar, Rwanda, Sao Tome i Principe, Senegal, Seszele, Sierra Leone, Somalia, RPA, Sudan, Suazi, Syria, Togo, Tunezja, Uganda, ZEA, Tanzania, Jemen, Zambia, Zimbabwe, spośród których wybieranych jest 20 członków Rady. Co w sumie daje to liczbę 58 członków Rady Wykonawczej UNESCO.

Członkowie Rady są ekspertami w dziedzinie oświaty, nauki i kultury. Kadencja członków Rady trwa dwa lata - od zakończenia sesji Konferencji Ogólnej, która ich wybrała, aż do końca następnej zwyczajnej sesji Konferencji Ogólnej - przy czym istnieje możliwość wyboru danej osoby na czas drugiej kadencji. Akt Konstytucyjny UNESCO zastrzega jednak, iż połowa członków Rady powinna być wybierana co dwa lata. W przypadku śmierci lub rezygnacji jednego z członków, Rada mianuje jego zastępcę na resztę przypadającej kadencji, spośród kandydatur przedstawionych przez państwo, którego przedstawicielem był poprzedni członek Rady. Jej członkowie, choć są przedstawicielami swych rządów, sprawują władzę, jaka im została udzielona przez Konferencję Ogólną w imieniu całej organizacji, są więc funkcjonariuszami międzynarodowymi.

Przy Radzie Wykonawczej funkcjonują organy pomocnicze - komisje i komitety. Wszyscy członkowie Rady są automatycznie członkami komisji, natomiast w skład komitetu wchodzi zazwyczaj od kilkunastu do kilkudziesięciu członków. Prace komisji i komitetów są ukierunkowane i określane specyfiką organu. Obecnie przy Radzie funkcjonuje pięć organów pomocniczych, są to:

  • Komisja Programu i Spraw Zewnętrznych,
  • Komisja Finansów i Administracji,
  • Komitet Specjalny,
  • Komitet Konwencji i Zaleceń (30 członków),
  • Komitet ds. Międzynarodowych Organizacji Pozarządowych (24 członków).

Rada Wykonawcza ma szerokie kompetencje przyznane jej przez UNESCO. Jest odpowiedzialna przed Konferencją Ogólną za wykonanie przyjętego przez nią programu. Rada przygotowuje porządek dzienny obrad Konferencji Ogólnej, a także bada program pracy UNESCO oraz projekt budżetu, jaki przedstawia jej Dyrektor Generalny. Do jej zadań należy również podejmowanie wszelkich, niezbędnych decyzji potrzebnych do skutecznego działania organizacji.

Między sesjami zwyczajnymi Konferencji Ogólnej Rada może pełnić funkcje doradcze wobec ONZ, pod warunkiem, że sprawa będąca przedmiotem konsultacji, była uprzednio omawiana przez Konferencję lub też jej rozwiązanie zależy od decyzji Konferencji. Rada ma również prawo zalecić Konferencji Ogólnej przyjęcie nowych członków do UNESCO.

Do innych zadań Rady Wykonawczej UNESCO należy zwoływanie pozarządowych konferencji poświęconych edukacji, naukom ścisłym lub humanistycznym oraz rozpowszechnianiu wiedzy w związku z rozwiązaniami przyjmowanymi przez Konferencję Ogólną, wydawanie rekomendacji dotyczących zaproszenia organizacji pozarządowych na sesje Konferencji, wydawanie zgody na spotkania konsultacyjne z organizacjami pozarządowymi, oraz na oficjalne spotkania z organizacjami i agendami międzyrządowymi, w wyjątkowych przypadkach odwoływanie doradców Narodów Zjednoczonych w imieniu Konferencji Ogólnej, w razie potrzeby - zwracanie się do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości o opinię doradczą między sesjami Konferencji Ogólnej.

Przewodniczący Rady Wykonawczej przedstawia w jej imieniu, na każdej sesji zwyczajnej Konferencji Ogólnej, sprawozdania z działalności UNESCO.

Sekretariat UNESCO ma bardzo rozbudowaną strukturę. Na jego czele stoi Dyrektor Generalny - najwyższy urzędnik organizacji. Jego kandydatura wysuwana jest przez Radę Wykonawczą, natomiast mianuje go Konferencja Ogólna na okres sześciu lat z prawem reelekcji. Dyrektor Generalny lub mianowany przez niego zastępca bierze udział we wszystkich sesjach Konferencji Ogólnej i Rady Wykonawczej bez prawa do głosowania. Dyrektor Generalny przygotowuje projekty działań UNESCO wraz z projektami budżetu. Jego obowiązkiem jest przygotowanie i przekazywanie państwom członkowskim oraz Radzie Wykonawczej periodycznych sprawozdań z działalności organizacji.


Newsletter



Wiadomość HTML?